Nikolaici to grupa, którą Biblia wymienia tylko dwa razy — w listach do zborów w Efezie (Ap 2,6) i w Pergamonie (Ap 2,15) — i to w bezpośrednim sąsiedztwie „nauki Balaama”, czyli jedzenia ofiar składanych bożkom i nierządu. Pewne jest tylko tyle; pisarze II i III wieku łączyli ich z Mikołajem, jednym z siedmiu wybranych w Dz 6,5, ale sami nie byli co do tego zgodni. Popularna dziś etymologia „zwycięzcy laikatu” nie ma oparcia w żadnym źródle — za to w Ap 2 jest klucz, który wyjaśnia znacznie więcej.
Nikolaici w Biblii: dwa wersety, Efez i Pergamon
Listy do siedmiu zborów (Ap 2-3) powstały najpewniej około roku 95, za cesarza Domicjana — tak datuje je Ireneusz (Adversus haereses V,30,3); datacja jest prawdopodobna, treść pewna. Przemawia w nich zmartwychwstały Jeszua (Jezus). Do zboru w Efezie mówi: „Ale masz tę zaletę, że nienawidzisz uczynków nikolaitów, których i ja nienawidzę” (Ap 2,6). Efez jest w tym samym liście chwalony za to, że wystawił na próbę fałszywych apostołów (Ap 2,2) — to zbór, który umie rozeznawać. O mieście i jego zborze więcej w haśle Efez w Biblii.
Drugi raz nikolaici pojawiają się w liście do Pergamonu, miasta, w którym — jak mówi tekst — jest „tron szatana” (tło tego określenia omawia tekst o ołtarzu Zeusa w Pergamonie). Tu zarzut jest inny. Efez nienawidził uczynków nikolaitów; Pergamon ma u siebie ludzi, którzy trzymają się ich nauki. Między dwoma listami widać przesunięcie: od praktyki, którą zbór odrzuca, do doktryny, którą zbór toleruje. Cały rozdział w skrócie zawiera streszczenie Objawienia 2.
Nowy Testament nie mówi o nikolaitach nic więcej. Nie podaje ich założyciela, liczebności, miejsca powstania ani żadnego zdania z ich nauki. Wszystko, co wykracza poza te dwa wersety, pochodzi od autorów piszących sto i więcej lat później.
Klucz z Ap 2: nauka Balaama i Jezabel
Najważniejsza wskazówka stoi w samym tekście, tuż obok wzmianki o Pergamonie:
Ale mam nieco przeciwko tobie – że masz tam takich, którzy trzymają się nauki Balaama, który uczył Balaka, jak doprowadzić do upadku synów Izraela, żeby jedli ofiary składane bożkom i uprawiali nierząd. Podobnie masz i tych, którzy trzymają się nauki nikolaitów, czego nienawidzę.
Ap 2,14-15 (UBG)
Słowo „Podobnie” zestawia dwie grupy. Można je czytać jako porównanie (jest Balaam i są też nikolaici) albo jako objaśnienie (nikolaici robią to samo, co uczył Balaam) — źródła się różnią, ale w obu odczytaniach treść jest ta sama: jedzenie ofiar bożków i nierząd.
Balaam (Lb 22-25) to prorok wynajęty, by przekląć Izraela, który przekląć go nie zdołał. Pismo dopowiada jednak, że potem znalazł inną drogę: kobiety moabskie „za radą Balaama” doprowadziły Izraelitów do przewinienia „w związku z Peorem” (Lb 31,16), a lud „jadł i oddawał pokłon ich bogom” (Lb 25,2). Strategia Balaama polegała więc na tym, że skoro ludu nie da się przekląć, trzeba go skusić. Postać szerzej przedstawia tekst o Balaamie, proroku najemniku. Piotr i Juda dodają do tego wątek pieniędzy: Balaam „umiłował zapłatę za niesprawiedliwość” (2 P 2,15), a fałszywi nauczyciele „udali się za błędem Baalama dla zapłaty” (Jud 1,11).
Trzeci list, do Tiatyry, opisuje tę samą treść pod innym imieniem: zbór pozwala „kobiecie Jezabel, która nazywa siebie prorokinią” nauczać, „żeby uprawiali nierząd i jedli ofiary składane bożkom” (Ap 2,20). Jezabel z 1 Krl 16-21 to obca królowa, która wprowadziła kult Baala do Izraela z pozycji władzy. Objawienie używa więc trzech imion — nikolaici, Balaam, Jezabel — na jedno zjawisko: kompromis z kultem pogańskim, wprowadzany od środka przez nauczycieli tolerowanych w zborze. Gospodarcze tło Tiatyry opisuje tekst o cechach i purpurze Tiatyry.
Realia: mięso ofiarne, cechy i uczty miejskie
Dla chrześcijanina w Azji Mniejszej pod koniec I wieku nie było to zagadnienie teoretyczne. Mięso ze świątynnych ofiar trafiało na targ i na stoły. Zrzeszenia rzemieślnicze i uczty miejskie odbywały się często w obrębie świątyń i zaczynały od ofiary dla bóstwa opiekuńczego. Kto nie brał w nich udziału, wypadał z życia zawodowego i towarzyskiego. Nauka, że udział w takich ucztach jest obojętny dla wiary, była wygodna — i dlatego niebezpieczna.
Te same dwie rzeczy, które Ap 2 zarzuca nikolaitom, wymienia dekret apostolski z Jerozolimy. Apostołowie i starsi polecili w nim wierzącym z pogan wstrzymywać się od ofiar składanych bożkom, od krwi, od tego, co uduszone, i od nierządu (Dz 15,29). Nauka nikolaitów, tak jak opisuje ją Objawienie, jest dokładnym odwróceniem tego dekretu. Paweł pisał o tym samym do Koryntu, a sprawę mięsa ofiarnego rozbiera osobny tekst: czy wolno jeść mięso ofiarowane bożkom.
Trzej świadkowie, trzy wersje: Ireneusz, Hipolit, Klemens
Po Objawieniu o nikolaitach piszą dopiero autorzy kościelni drugiej połowy II wieku. Ich relacje są ważne, ale nie zgadzają się ze sobą w najważniejszym punkcie — w ocenie Mikołaja.
Ireneusz z Lyonu, Adversus haereses I,26,3 (ok. 180). Nikolaici mają być uczniami Mikołaja, prozelity z Antiochii, jednego z siedmiu wybranych do obsługi wdów (Dz 6,5). Ireneusz pisze, że „żyją w nieokiełznanej rozpuście”, i że uczą, iż cudzołóstwo i jedzenie ofiar bożków są sprawą obojętną. W III,11,1 dodaje, że ich błędy wyprzedzały naukę Cerynta. Pewne jest, co Ireneusz przekazuje; pewne nie jest, czy związek z Mikołajem znał z jakiejś tradycji, czy wywnioskował go z samego imienia.
Hipolit Rzymski, Refutatio omnium haeresium VII,36 (ok. 225). Powtarza Ireneusza, ale idzie dalej: obciąża samego Mikołaja, który miał odstąpić „od zdrowej nauki”. To już nie uczniowie wypaczający mistrza, lecz mistrz, który zbłądził.
Klemens Aleksandryjski, Stromata II,20 i III,4, streszczone u Euzebiusza (Historia kościelna III,29). Klemens broni Mikołaja. Według niego sekciarze wypaczyli jego powiedzenie, że trzeba „nadużywać ciała” (gr. parachrēsthai tē sarki), które w ustach Mikołaja znaczyło panowanie nad ciałem, a nie folgowanie mu. Na dowód Klemens podaje, że córki Mikołaja dożyły starości w dziewictwie. Euzebiusz przytacza ten przekaz w swojej Historii.
| Źródło | Data | Kim byli nikolaici | Mikołaj z Dz 6,5 |
|---|---|---|---|
| Ap 2,6.15 | ok. 95 | uczynki i nauka obok nauki Balaama | nie wspomniany |
| Ireneusz, Adv. haer. I,26,3 | ok. 180 | nurt rozwiązły, ofiary bożków „obojętne” | ich mistrz |
| Hipolit, Refutatio VII,36 | ok. 225 | jak u Ireneusza | sam odstąpił |
| Klemens Aleks., Stromata II,20; III,4 | ok. 200 | sekciarze wypaczający jego słowa | niewinny, wręcz surowy wobec siebie |
| Euzebiusz, HE III,29 | IV w. | powtarza Klemensa | przytacza obronę Klemensa |
Wniosek, który da się obronić, jest skromny. Wszyscy starożytni autorzy zgadzają się co do charakteru nurtu: był libertyński, dopuszczał udział w kulcie pogańskim i rozluźnienie obyczajów — dokładnie tak, jak w Ap 2. Nie zgadzają się co do pochodzenia: związek z Mikołajem jest sporny, a już starożytni byli tu podzieleni.
„Zwycięzcy ludu”: co zostaje z popularnej etymologii
W wielu kazaniach i w części popularnych komentarzy (m.in. w przypisach Biblii Scofielda) powtarza się, że nazwa nikolaitów składa się z greckich słów nikaō (zwyciężać) i laos (lud), a więc oznacza zwycięzców ludu i koduje powstanie kleru panującego nad świeckimi. Kto krytykuje klerykalizm, ma tu szczególną pokusę, więc tym staranniej trzeba oddzielić, co z tego zostaje, a co nie.
Zostaje jedno: imię Nikolaos rzeczywiście jest złożeniem tych dwóch słów. Tyle że jest to zwykłe greckie imię osobowe, noszone przez wielu ludzi. W UBG człowiek z Dz 6,5 nazywa się po prostu Mikołaj — to samo imię, które nosił biskup Miry, znany z późniejszej legendy (jego prawdziwą historię opisuje tekst o Mikołaju z Miry). Nikt nie czyta imienia Mikołaj jako programu władzy nad laikatem; nazwa sekty urobiona od imienia mówi o założycielu albo o kimś, na kogo się powoływano, nie o ideologii.
Nie zostaje reszta. Po pierwsze, żadne źródło starożytne — ani Ireneusz, ani Hipolit, ani Klemens, ani Tertulian, ani Euzebiusz — nie opisuje nikolaitów jako klerykałów; wszyscy mówią o nurcie rozwiązłym. Po drugie, laos w Nowym Testamencie oznacza cały lud Boży, a nie laikat w przeciwieństwie do duchownych. Słowo laikos (świecki) pojawia się w literaturze chrześcijańskiej po raz pierwszy dopiero w 1 Liście Klemensa 40,5, około roku 96 — jak to się stało, opisuje tekst kto wymyślił laika. Po trzecie, kontekst Ap 2 sam objaśnia, czego uczyli nikolaici: tego samego, czego uczył Balaam.
Jest jeszcze jedna obserwacja, którą trzeba podać jako hipotezę. Część komentatorów zwraca uwagę, że w żydowskiej egzegezie imię Balaam bywało objaśniane grą słów jako pochłaniający lud, a greckie Nikolaos da się odczytać jako zwyciężający lud. Jeśli Jan celowo zestawił imię hebrajskie i greckie o zbliżonym sensie, to „Podobnie” z Ap 2,15 byłoby wskazówką, że nikolaici to po prostu balaamici po grecku. To hipoteza, nie fakt — ale prowadzi do Balaama, a nie do kleru.
Klerykalizacja kościoła jest procesem doskonale udokumentowanym, tylko innymi tekstami: 1 Listem Klemensa 40-44 z jego matrycą świątynną, listami Ignacego z Antiochii („nic bez biskupa”) i pismami Cypriana. O tym, jak posługa stała się władzą, piszą teksty ksiądz znaczy władca i Diotrefes i biskup monarchiczny. Dokumenty są mocniejsze niż gra słów.
Czego nie wiemy
- Nie wiemy, czy nikolaici mieli coś wspólnego z Mikołajem z Dz 6,5. Najstarszy świadek, Ireneusz, mógł wywnioskować ten związek z imienia.
- Nie wiemy, czy była to zorganizowana grupa z własnymi nauczycielami, czy etykieta na postawę obecną w kilku zborach.
- Nie wiemy, czy uczynki w Efezie i nauka w Pergamonie to ta sama grupa na różnych etapach, czy dwa pokrewne zjawiska.
- Nie wiemy, jak długo nurt przetrwał. Hipolit opiera się na Ireneuszu, Euzebiusz na Klemensie — co sugeruje, że późniejsi autorzy nie znali już żywego ruchu; to wniosek, nie fakt źródłowy.
Czego nie powtarzamy
„Nikolaici to zwycięzcy laikatu, czyli pierwsi klerykałowie.” Etymologia imienia nie jest opisem doktryny, a żadne źródło tak ich nie przedstawia. Rzetelnie można powiedzieć, że Ap 2 łączy nikolaitów z nauką Balaama — ofiarami bożków i nierządem — a klerykalizację kościoła dokumentuje się 1 Listem Klemensa, Ignacym i Cyprianem.
„Założycielem nikolaitów był diakon Mikołaj.” To przekaz Ireneusza i Hipolita, któremu Klemens Aleksandryjski zaprzecza, a Euzebiusz przytacza jego obronę. Rzetelnie: związek z Mikołajem jest sporny, a samo Pismo go nie podaje. Warto też pamiętać, że Dz 6 nie nazywa siedmiu wybranych diakonami — to późniejsza nazwa urzędu (por. diakonia — służba przy stole, która stała się urzędem).
„Wiemy dokładnie, czego uczyli nikolaici.” Nie znamy ani jednego ich zdania z pierwszej ręki. Rzetelnie: znamy ocenę Objawienia i relacje ich przeciwników z II-IV wieku, zgodne co do libertyńskiego charakteru nurtu i niezgodne co do jego początków.
Co na to Pismo
Zarzut wobec Pergamonu nie dotyczy samych nikolaitów, lecz zboru, który ich toleruje — i kończy się wezwaniem do nawrócenia, nie do polowania na heretyków:
Pokutuj! A jeśli nie, przyjdę do ciebie szybko i będę walczył z nimi mieczem moich ust.
Ap 2,16 (UBG)
Granicę, którą nikolaici przekraczali, wyznaczyli apostołowie wspólnie, na samym początku misji wśród pogan:
Uznał bowiem Duch Święty za słuszne, i my też, nie nakładać na was żadnego ciężaru oprócz tego, co konieczne. Wstrzymujcie się od ofiar składanych bożkom, od krwi, od tego, co uduszone, i od nierządu. Dobrze uczynicie, jeśli będziecie się tego wystrzegać. Bywajcie zdrowi.
Dz 15,28-29 (UBG)
Paweł uzasadnia ją nie przepisem, lecz wiernością — stół Pana i stół bożków wykluczają się wzajemnie:
Raczej chcę powiedzieć, że to, co poganie ofiarują, demonom ofiarują, a nie Bogu. A nie chciałbym, żebyście mieli społeczność z demonami. Nie możecie pić kielicha Pana i kielicha demonów. Nie możecie być uczestnikami stołu Pana i stołu demonów.
1 Kor 10,20-21 (UBG)
Historia nikolaitów nie jest więc opowieścią o kaście kapłańskiej, tylko o czymś bliższym codzienności: o nauczycielach, którzy przekonywali, że można mieć udział w obu stołach. Objawienie mówi o tym trzema imionami, bo zjawisko było częste. Szerszy obraz takich zapowiedzi zbiera mapa zapowiedzi odstępstwa.
