Mikołaj z Miry był biskupem w Licji, na południowym wybrzeżu dzisiejszej Turcji, żyjącym według tradycji około 270–343 roku — i niemal wszystko, co o nim opowiadamy, pochodzi z legend spisanych kilkaset lat po jego śmierci. Prawdziwa historia Świętego Mikołaja to w gruncie rzeczy historia sześciu wcieleń: od biskupa, przez cudotwórcę i patrona prezentów, po bohatera amerykańskiej literatury i postać z reklam. Każdy z tych kroków da się udokumentować i do żadnego nie potrzeba teorii spiskowych.
Mira i Patara: miasta znane z Dziejów Apostolskich
Zacznijmy od miejsca, bo ono jest najlepiej poświadczone. Mira (dziś Demre w Turcji) i pobliska Patara to porty Licji, przez które przepływał apostoł Paweł. W drodze do Jerozolimy jego statek dotarł „stamtąd zaś do Patary” (Dz 21,1), a w drodze do Rzymu, już jako więzień, Paweł przesiadł się w Mirze: „przybyliśmy do Miry w Licji. Tam setnik znalazł statek aleksandryjski płynący do Italii” (Dz 27,5-6). Te miasta można zobaczyć na mapach podróży Pawła.
Tradycja wiąże z nimi życie Mikołaja: urodzić się miał w Patarze, a biskupem został w Mirze. Dzieje Apostolskie nie wspominają o zborach w tych portach — Paweł tylko przesiadał się tam na inne statki — a o samym Mikołaju źródła z jego epoki milczą. Związek z Pawłem jest więc związkiem miejsca, nie ludzi.
Sam Nowy Testament zna zresztą innego Mikołaja: jednego z siedmiu wybranych do posługi przy rozdawaniu żywności w Jerozolimie, „prozelitę z Antiochii” (Dz 6,5). O nim i o znaczeniu greckiego imienia Nikolaos piszemy w artykule o znaczeniu imienia Mikołaj.
Mikołaj z Miry: co wiemy na pewno
Uczciwa odpowiedź jest krótka: bardzo mało. Mikołaj jest postacią historycznie słabo uchwytną. Nie zachował się żaden tekst z IV wieku, który by o nim wspominał — ani list, ani kronika, ani akta synodu z jego podpisem. Najstarszy znany żywot napisał Michał Archimandryta około 700 roku, a więc mniej więcej trzy i pół stulecia po śmierci biskupa. Gdyby ktoś dziś pisał pierwszą biografię człowieka zmarłego w XVII wieku, nie mając ani jednego dokumentu z jego czasów, efekt byłby podobny.
Badacze zwracają też uwagę, że w późniejszych żywotach zlały się dzieje dwóch Mikołajów z Licji: biskupa Miry z IV wieku i Mikołaja z Sionu, opata klasztoru koło Miry, żyjącego w VI wieku. Część cudów przypisywanych biskupowi mogła pierwotnie należeć do opata. To hipoteza dobrze ugruntowana w badaniach i pokazuje jedno: materiał o Mikołaju narastał długo po jego śmierci.
Pewne jest, że kult biskupa Miry istniał na Wschodzie we wczesnym średniowieczu, że jego wspomnienie obchodzono 6 grudnia (według tradycji dzień jego śmierci) i że w Bizancjum stał się jednym z najpopularniejszych świętych, nazywanym Cudotwórcą. Wszystko poza tym to warstwa legendy.
Trzy sakiewki: jak biskup stał się patronem prezentów
Najsłynniejsza opowieść, ta, od której zaczęły się prezenty, dotyczy ubogiego ojca trzech córek. Nie miał dla nich posagu i groziło im, że zamiast wyjść za mąż, zostaną sprzedane do nierządu. Mikołaj miał nocą, po kryjomu, wrzucić przez okno trzy sakiewki złota — po jednej dla każdej z panien. To z tego obrazu wyrosła cała ikonografia: trzy złote kule albo jabłka w ręku biskupa, prezent zostawiony nocą, darczyńca, który nie chce być zobaczony.
Do tego dochodziły kolejne legendy: o żeglarzach ocalonych podczas burzy (stąd patronat nad marynarzami), o niesłusznie skazanych uwolnionych przed egzekucją, a w średniowieczu na Zachodzie — o trzech chłopcach wskrzeszonych przez biskupa, co uczyniło go opiekunem dzieci. Żadna z tych opowieści nie ma oparcia w źródle z epoki. Opowiadać je można, jak każdą legendę, ale trzeba wiedzieć, czym są.
Z czasem patronat nad dziećmi połączył się z motywem nocnego daru. Zwyczaj obdarowywania dzieci 6 grudnia jest udokumentowany od późnego średniowiecza: w wigilię wspomnienia biskupa dzieci zostawiały buty albo talerze, a rano znajdowały w nich drobne podarki. Tak powstał patron prezentów — trzecie wcielenie Mikołaja, po biskupie i po cudotwórcy.
1087: relikwie w Bari i kult w całej Europie
Przełomem był rok 1087. Żeglarze z Bari w południowej Italii wywieźli szczątki biskupa z Miry, która znalazła się wtedy w strefie zagrożonej przez Turków seldżuckich, i przewieźli je do swojego miasta, gdzie wkrótce zaczęto budować dla nich bazylikę. Źródła bariańskie opisują to jako ocalenie relikwii; historycy nazywają takie przypadki furta sacra, dosłownie święte kradzieże. Od tej chwili kult eksplodował w całej Europie: Mikołajowi poświęcano kościoły, bractwa, cechy, miasta. Z grobu w Bari do dziś zbiera się płyn nazywany manną, uważany przez pielgrzymów za cudowny.
To typowy mechanizm średniowiecznej pobożności: szczątki świętego dają miastu prestiż, pielgrzymów i dochód, a kult relikwii rośnie razem z liczbą opowieści o cudach. Tę szerszą historię opisujemy w tekście o historii kultu relikwii, a mechanizm wybierania opiekunów dla zawodów i miejsc — w artykule o świętych patronach.
XVI wiek: Luter, Christkind i przesunięcie prezentów
Reformacja uderzyła w kult świętych, a więc i w zwyczaj mikołajowy. Marcin Luter i protestanci przenieśli obdarowywanie dzieci z 6 grudnia na Boże Narodzenie, a w miejsce biskupa postawili Christkind, Dzieciątko Chrystusowe, które przynosi prezenty. Intencja była jasna: skupić uwagę na Mesjaszu zamiast na świętym. O tym, że samo Boże Narodzenie nie ma daty w Piśmie, piszemy w tekście 25 grudnia — co naprawdę mówią źródła.
Historia zrobiła jednak psikusa. Niemieckie Christkind przeszło w Ameryce w Kris Kringle — i to imię stało się jednym z przydomków Santa Clausa. Postać, którą reformatorzy wprowadzili w miejsce świętego, wróciła po trzystu latach jako jedno z jego imion.
W katolickich krajach zwyczaj 6 grudnia przetrwał, a w protestanckich Niderlandach przetrwał mimo reformacji — jako Sinterklaas, biskup w mitrze, który w dzisiejszej postaci zwyczaju przypływa statkiem i rozdaje dzieciom prezenty. To czwarte wcielenie: figura folkloru, już tylko luźno związana z kościołem.
1809–1823: Nowy Jork wymyśla Santa Clausa
Popularna wersja mówi, że holenderscy osadnicy przywieźli Sinterklaasa do Nowego Amsterdamu, a z niego zrobił się Santa Claus. Ten przekaz jest słabo poświadczony. Amerykańską postać w dużej mierze wykreowała literatura początku XIX wieku, i to w trzech krokach:
- 1809 — Washington Irving w satyrycznej Historii Nowego Jorku (pisanej jako dzieło fikcyjnego Diedricha Knickerbockera) czyni Mikołaja dobrodusznym opiekunem holenderskiego Nowego Amsterdamu.
- 1821 — anonimowa broszura The Children's Friend po raz pierwszy daje mu sanie i renifera.
- 1823 — wiersz A Visit from St. Nicholas, przypisywany Clementowi Clarke'owi Moore'owi, utrwala nocną wizytę w Wigilię, sanie z reniferami i wejście przez komin.
W ciągu czternastu lat biskup z Licji stał się wesołym nocnym gościem z saniami. Nie miał już mitry ani pastorału, za to miał zaprzęg.
1863–1931: Nast, Puck, White Rock i Coca-Cola
Wygląd dopracowali rysownicy. Od 1863 roku karykaturzysta Thomas Nast rysował Santa Clausa dla tygodnika Harper's Weekly i to on ustalił większość szczegółów, które znamy: futro, biegun północny, warsztat z zabawkami, listę grzecznych i niegrzecznych dzieci. Na przełomie wieków czerwony, jowialny Mikołaj zdobił okładki magazynu Puck (1900–1905), a w 1923 roku reklamy wody mineralnej White Rock.
Dopiero w 1931 roku do akcji wszedł Haddon Sundblom, który przez kolejne lata malował Mikołaja do świątecznych reklam Coca-Coli. Jego obrazy rozeszły się po świecie i ustaliły wizerunek globalnie — szósty i ostatni krok.
| Wcielenie | Kiedy | Źródło |
|---|---|---|
| biskup Miry | IV w. (wg tradycji ok. 270–343) | brak źródeł z epoki; żywot Michała Archimandryty ok. 700 |
| cudotwórca | od wczesnego średniowiecza | żywoty i legendy; kult w Bizancjum, relikwie w Bari od 1087 |
| patron prezentów | późne średniowiecze | zwyczaj 6 grudnia; legenda o trzech sakiewkach |
| figura folkloru | od XVI w. | Sinterklaas w Niderlandach; Christkind u protestantów |
| bohater literatury | 1809–1823 | Irving; The Children's Friend; A Visit from St. Nicholas |
| postać z ilustracji i reklam | 1863–1931 | Nast; Puck; White Rock; Sundblom dla Coca-Coli |
Czego nie powtarzamy
„Coca-Cola wymyśliła Świętego Mikołaja i ubrała go na czerwono.” To mit częściowy. Czerwony, jowialny Santa istniał przed 1931 rokiem: u Nasta, na okładkach Puck, w reklamach White Rock. Rzetelnie: Sundblom spopularyzował wizerunek na całym świecie, ale go nie stworzył. Coca-Cola to ostatnie, a nie pierwsze ogniwo łańcucha.
„Mikołaj spoliczkował Ariusza na soborze w Nicei.” To legenda późna, nieznana najstarszym źródłom o soborze. Opowiadać ją można jako legendę, ale nie jako fakt. Rzetelnie: nie wiemy nawet na pewno, czy Mikołaj był w Nicei — jego imię wpisywano w listy ojców soboru dopiero później, a jego obecność jest sporna. O tym, co naprawdę wydarzyło się w 325 roku, piszemy w tekście o mitach wokół soboru nicejskiego.
„Holenderscy osadnicy przywieźli Sinterklaasa do Ameryki.” Słabo poświadczone. Rzetelnie: Santa Claus to w dużej mierze dzieło nowojorskiej literatury z lat 1809–1823 i rysowników XIX wieku.
„Mikołaja z Miry nigdy nie było — to postać wymyślona.” Tak daleko źródła nie pozwalają pójść. Brak dokumentów z epoki nie dowodzi, że ktoś nie istniał. Tradycja od początku wiąże Mikołaja z Mirą, a historycy na ogół przyjmują, że biskup o tym imieniu rzeczywiście tam działał w IV wieku. Rzetelnie: istnienie biskupa jest prawdopodobne, ale niemal wszystko, co się o nim opowiada, to legenda spisana kilkaset lat po jego śmierci — najstarszy żywot powstał dopiero około 700 roku.
Co na to Pismo
Pismo nie mówi nic o biskupie Miry, ale mówi sporo o tym, co w legendzie o trzech sakiewkach jest najlepsze. Dar dany w ukryciu, bez szukania wdzięczności, to dokładnie to, czego uczył Jeszua (Jezus):
Ale ty, gdy dajesz jałmużnę, niech nie wie twoja lewa ręka, co czyni prawa; Aby twoja jałmużna pozostała w ukryciu, a twój Ojciec, który widzi w ukryciu, odda ci jawnie.
Mt 6,3-4 (UBG)
Obdarowywanie dzieci też nie potrzebuje usprawiedliwień. Jeszua posłużył się nim jako obrazem samego Boga, mówiąc do słuchaczy, że choć sami są źli, „umiecie dawać dobre dary waszym dzieciom” (Mt 7,11). A Paweł przypomina słowa Mesjasza: „Bardziej błogosławioną rzeczą jest dawać niż brać” (Dz 20,35).
Pismo przypomina także, skąd ostatecznie pochodzą wszystkie dary — nie od świętego patrona, lecz od Ojca:
Wszelki dar dobry i wszelki dar doskonały pochodzi z góry i zstępuje od Ojca światłości, u którego nie ma zmiany ani cienia zmienności.
Jk 1,17 (UBG)
Jest wreszcie scena, która dobrze pasuje do całej tej historii. Gdy w Cezarei Korneliusz upadł przed apostołem Piotrem, ten nie przyjął hołdu:
A gdy Piotr wchodził, Korneliusz wyszedł mu naprzeciw, padł mu do nóg i oddał mu pokłon. Lecz Piotr podniósł go, mówiąc: Wstań, ja też jestem człowiekiem.
Dz 10,25-26 (UBG)
Biskup Miry, kimkolwiek był, był człowiekiem — jak Piotr. Szacunek dla jego dobroci, jeśli legenda zachowała jej ślad, nie wymaga ani kultu jego szczątków, ani modlitwy do niego; o tym, dlaczego, piszemy w odpowiedzi na pytanie, czy modlitwa do Marii i świętych jest biblijna. Rodzice mogą spokojnie opowiadać dzieciom o człowieku, który pomagał w ukryciu, i dawać im prezenty w grudniu — wiedząc przy tym, że ta postać przeszła długą drogę od biskupa z portu, przez który przepływał Paweł, do sań z reniferami.
