Święci patroni to — w tradycji katolickiej i prawosławnej — zmarli święci, którym przypisuje się opiekę nad konkretnym człowiekiem, miastem, kościołem, zawodem albo sprawą, od zębów po podróże. System ten nie powstał jednym dekretem: wyrastał przez kilka stuleci, w pięciu rozpoznawalnych krokach, od rocznic przy grobach męczenników w II wieku po wyspecjalizowanych opiekunów „od czegoś” we wczesnym średniowieczu. Żaden z tych kroków nie opiera się na tekście Pisma, które świętymi nazywa wszystkich żyjących wierzących.
Kim są „święci” w Biblii
W Nowym Testamencie słowo „święci” nie oznacza wybranych zmarłych o szczególnej zasłudze. Paweł pisze „do wszystkich świętych w Chrystusie Jezusie, którzy są w Filippi” (Flp 1,1), a list do Rzymian kieruje do ludzi „powołanym świętym” (Rz 1,7). Piotr, odwiedzając zbory, przychodzi „do świętych, którzy mieszkali w Liddzie” (Dz 9,32) — do żywych członków zboru. Hebrajskie kodesz i greckie hagios mówią o oddzieleniu dla Boga, nie o randze w niebie.
Ci święci modlą się za siebie nawzajem. Paweł prosi zbór, by razem z nim walczył w modlitwach do Boga (Rz 15,30), a Tymoteusza zachęca, by zanosić prośby i wstawiennictwa za wszystkich ludzi (1 Tm 2,1). Wstawiennictwo żywych za żywych jest więc biblijne. Pismo nie zna natomiast próśb kierowanych do zmarłych ani podziału opieki nad sprawami ludzkimi między poszczególnych zmarłych. Różnicę między tymi dwiema rzeczami omawiamy w tekście o jednym pośredniku i systemie pośredników; tutaj idziemy po śladach samego słowa „patron”.
Skąd słowo „patron”: rzymski protektor i jego klienci
Łacińskie patronus pochodzi od pater, ojciec, i w rzymskim społeczeństwie oznaczało możnego protektora. Patron opiekował się swoimi klientami (clientes): wstawiał się za nimi u władz, bronił w sądzie, załatwiał sprawy, a w zamian oczekiwał lojalności i publicznego okazywania czci. Był to jeden z podstawowych mechanizmów życia w cesarstwie — kto nie miał patrona, nie miał drzwi, przez które mógłby wejść do urzędu.
Gdy chrześcijanie zaczęli mówić o świętych jako o swoich patronach, przenieśli ten model do relacji z Bogiem. Peter Brown w książce The Cult of the Saints (1981), najważniejszej współczesnej pracy o kulcie świętych, opisał zmarłego świętego jako niewidzialnego przyjaciela i protektora, który ma dostęp do dworu niebieskiego. Brown pokazał też, że było to zjawisko pod wieloma względami nowe, a nie prosta kontynuacja pogaństwa. Ale sam kształt relacji — protektor, klient, wstawiennictwo u władcy — pochodzi z ulicy rzymskiej, nie z Ewangelii. W Nowym Testamencie droga do Ojca prowadzi przez Jeszuę (Jezusa), który „zawsze żyje, aby wstawiać się” za tymi, którzy przez Niego przychodzą do Boga (Hbr 7,25).
Pięć kroków opisanych niżej zachodzi na siebie w czasie, a ich granice są płynne. Porządkujemy je według pierwszego pewnego poświadczenia każdego z nich — dlatego prośby do zmarłych (krok 2) wyprzedzają translacje relikwii (krok 3), choć teologiczna obrona tych próśb przyszła dopiero po translacjach.
Krok 1 (ok. 156): rocznica Polikarpa — pamięć bez prośby
Punktem zero jest Martyrium Polycarpi, najstarszy opis męczeństwa poza Nowym Testamentem, datowany na około 156 rok. Wspólnota w Smyrnie zbiera kości swojego biskupa i postanawia obchodzić rocznicę jego śmierci, „dzień narodzin jego męczeństwa”. Ten sam tekst stawia jednak granicę: „Jemu oddajemy cześć jako Synowi Bożemu, męczenników zaś kochamy jako uczniów i naśladowców Pana” (17,3). Cześć należy do Chrystusa; męczenników się kocha i pamięta.
Około 250 roku Cyprian z Kartaginy poleca zapisywać dni śmierci męczenników, by obchodzić ich pamiątki (list 12,2). Tak powstaje lokalny kalendarz wspólnoty. Na tym etapie mamy modlitwę za zmarłych i pamięć o zmarłych przy ich grobach, często połączoną z ucztą pogrzebową (refrigerium), przejętą z rzymskich zwyczajów nagrobnych. Nie mamy jeszcze modlitwy do zmarłych w liturgii. Dzieje samych szczątków od Smyrny do średniowiecza opisujemy osobno, w historii kultu relikwii.
Krok 2 (ok. 260–421): „proście za Wiktora” — od pamięci do wstawiennictwa
Pod bazyliką San Sebastiano w Rzymie zachowało się miejsce uczt pogrzebowych z lat około 260–300, a na jego ścianach setki wydrapanych próśb w rodzaju Paule et Petre, petite pro Victore, czyli „Pawle i Piotrze, proście za Wiktora”. To pobożność oddolna, nie oficjalna liturgia. Pokazuje jednak, że prości wierni zwracali się do zmarłych apostołów na długo przedtem, zanim teologowie zbudowali dla tej praktyki uzasadnienie. W IV wieku kaznodzieje — Bazyli, Grzegorz z Nazjanzu, Efrem — zaczynają zwracać się do męczenników w retorycznych apostrofach; czy w każdym przypadku to jeszcze figura stylu, czy już modlitwa, źródła się różnią.
Teologia przyszła po praktyce. Hieronim w Contra Vigilantium (406) bronił czci relikwii przed prezbiterem, który widział w niej przenoszenie na stworzenie czci należnej Bogu, i zbudował rozróżnienie, które później nazwano latrią i dulią: Bogu adoracja, świętym cześć. Augustyn bronił tej granicy, a jednocześnie w traktacie De cura pro mortuis gerenda (ok. 421) przyznał, że nie wie, w jaki sposób zmarli mieliby słyszeć modlitwy żywych. Najwybitniejszy teolog epoki nie potrafił wyjaśnić mechanizmu, który lud praktykował od pokoleń. Pismo daje tu prostą odpowiedź: umarli „o niczym nie wiedzą” (Koh 9,5), a człowiek śpi aż do zmartwychwstania — szerzej w dziale o tym, co dzieje się po śmierci.
Krok 3 (351–386): translacje — patron dostaje adres
Rzymskie prawo i obyczaj traktowały grób jako nienaruszalny. W IV wieku to tabu pękło. W latach 351–354 cezar Gallus przeniósł szczątki biskupa-męczennika Babylasa do Dafne pod Antiochią, by przeciwstawić je tamtejszej wyroczni Apollina — to pierwsza udokumentowana translacja relikwii. W latach 356–357 relikwie Tymoteusza, Andrzeja i Łukasza trafiły do Konstantynopola, nowej stolicy bez własnych męczenników. W 386 roku Ambroży w Mediolanie „odnalazł” ciała Gerwazego i Protazego i złożył je pod ołtarzem nowej bazyliki.
Skalę zjawiska poświadcza źródło bez kościelnej tendencji — kodeks prawa. W tym samym 386 roku cesarz zakazał przenoszenia, dzielenia i sprzedawania ciał męczenników: „Pochowanego ciała niech nikt nie przenosi na inne miejsce; niech nikt męczennika nie rozdziela, niech nikt nim nie handluje” (Humatum corpus nemo ad alterum locum transferat; nemo martyrem distrahat, nemo mercetur; Kodeks Teodozjusza 9,17,7). Zakaz był potrzebny, bo przenoszenie i handel już kwitły.
Dla systemu patronów translacja miała znaczenie zasadnicze. Święty przestał być pamięcią wspólnoty, w której zginął. Stał się obecnością, którą można było przenieść, podzielić i zainstalować w nowym miejscu. Miasto mające u siebie ciało męczennika miało swojego patrona na miejscu — a jego grób stawał się drzwiami, przez które klient zanosił prośbę.
Krok 4: patron kościoła, miasta i człowieka
Od tego momentu sieć patronatów gęstnieje. Kościoły otrzymują wezwania świętych, a w 787 roku sobór nicejski II w kanonie 7 postanawia, że żaden kościół nie może zostać konsekrowany bez relikwii. Każda świątynia ma więc odtąd swojego świętego „na miejscu”. Miasta, a potem całe kraje, obierają patronów, których święta stają się świętami lokalnymi; obok nich wyrosło też jedno święto wszystkich świętych naraz. Opieka nad człowiekiem przychodzi wraz z imieniem: zwyczaj nadawania imion świętych sprawił, że większość ochrzczonych miała swojego „imiennego” patrona, a w Polsce wyrosło z tego obchodzenie imienin.
Z tym samym wzorem wiąże się zwyczaj, który dziś najczęściej sprawia, że ludzie szukają hasła „święci patroni”: wybór patrona do bierzmowania. W Polsce kandydaci przyjmują przy bierzmowaniu dodatkowe imię świętego, którego mają naśladować i prosić o wstawiennictwo. Jest to zwyczaj, nie nakaz Pisma ani warunek ważności samego obrzędu. Nie kpimy z ludzi, którzy z powagą szukają wzoru do naśladowania; samo naśladowanie dobrych przykładów wiary Pismo pochwala (Hbr 13,7). Spór dotyczy czegoś innego — prośby kierowanej do zmarłego.
Przez pierwsze tysiąclecie o tym, kto jest świętym, decydowały lokalne wspólnoty i biskupi. Pierwszą znaną kanonizację papieską — biskupa Ulryka z Augsburga — ogłosił Jan XV w 993 roku, a w XIII wieku prawo kanoniczne zastrzegło kanonizację dla Stolicy Apostolskiej. Lista patronów zaczęła odtąd przechodzić przez urząd.
Krok 5: specjalizacje — święci patroni „od czegoś”
Ostatni krok jest najbardziej ludzki: święty przestaje być wzorem, a staje się adresem dla konkretnej potrzeby. Kosma i Damian zajmują się uzdrowieniami, Apolonia zębami (bo według opisu męczeństwa jej je wybito), Błażej gardłem, Krzysztof podróżnymi, Mikołaj żeglarzami, Florian ogniem. Przydziały biorą się zwykle z legendy o życiu lub śmierci świętego, nie ze źródeł historycznych. O tym, jak jeden biskup z Licji stał się patronem żeglarzy, dzieci i prezentów, piszemy w tekście o Mikołaju z Miry.
Wokół specjalizacji rośnie infrastruktura: kalendarz, sanktuaria, wota, pielgrzymki, a nawet inkubacja — spanie w sanktuarium w oczekiwaniu na uzdrowienie we śnie, praktyka znana wcześniej z sanktuariów Asklepiosa. Pod Aleksandrią, w Menuthis, sanktuarium Izydy uzdrowicielki zostało prawdopodobnie zastąpione kultem uzdrowicieli Cyrusa i Jana, których relikwie sprowadzono tam za biskupa Cyryla. Kult świętych przejął w ten sposób funkcje, które wcześniej pełniły bóstwa i herosi opiekuńczy: patronat miejsca i zawodu, uzdrowienia, procesje, ofiary wotywne.
System potrafił też tworzyć świętych z niczego. Jozafat z legendy „Barlaam i Jozafat” to zeuropeizowana opowieść o Buddzie — postać, która jako chrześcijański święty nigdy nie istniała, a mimo to trafiła do martyrologiów. Współczesny Kościół katolicki sam zrewidował część tej spuścizny: w reformie kalendarza z 1969 roku wspomnienie Krzysztofa, patrona podróżnych, usunięto z kalendarza ogólnego, bo jego historyczność jest niepewna.
Trydent 1563: wzywanie świętych jako nauka soboru
Reformacja zakwestionowała cały ten system, wskazując na jednego pośrednika z 1 Tm 2,5. Sobór trydencki odpowiedział na sesji 25 w 1563 roku dekretami o wzywaniu świętych, relikwiach i obrazach: orzekł, że dobrze i pożytecznie jest wzywać świętych, by przez ich wstawiennictwo uzyskiwać dobrodziejstwa od Boga. Ten sam sobór kazał biskupom usuwać nadużycia i wszelki szpetny zysk. Wzywanie patronów, przez ponad tysiąc lat praktykowane i bronione, stało się nauką soboru powszechnego. Jak wyglądał bilans reformacji w tej sprawie, opisujemy w tekście o tym, co reformacja odzyskała, a czego nie ruszyła.
Teologia katolicka broni systemu rozróżnieniem: Bogu należy się latria, świętym dulia, Marii hiperdulia, a wstawiennictwo świętych ma być tym samym, co prośba o modlitwę skierowana do brata w wierze. Odpowiedź serwisu, którą podajemy jako interpretację: prośba do żywego brata to co innego niż religijny akt wobec zmarłego — modlitwa, świeca, święto, ślub — a takich aktów wobec stworzeń Nowy Testament konsekwentnie odmawia (Dz 10,25-26; Ap 22,8-9), także wobec aniołów. Do tego system zakłada, że zmarli słyszą miliony próśb naraz, czyli przypisuje stworzeniom zdolność, którą Pismo przypisuje tylko Bogu.
Czego nie powtarzamy
„Święci patroni to przemianowani bogowie pogańscy”. W wersji genealogicznej (święty X to dawny bóg Y) teza jest dziś uznawana za metodologicznie naiwną. Rzetelnie: kult świętych był zjawiskiem nowym, ale przejął funkcje pełnione wcześniej przez bóstwa opiekuńcze — a pojedyncze przypadki ciągłości miejsca, jak Menuthis, są tylko prawdopodobne.
„Kościół od początku modlił się do świętych”. Nowy Testament nie zawiera żadnej modlitwy do zmarłego, a Martyrium Polycarpi (ok. 156) wyraźnie oddziela cześć dla Chrystusa od miłości do męczenników. Rzetelnie: prośby do zmarłych są poświadczone od drugiej połowy III wieku, najpierw w pobożności ludowej.
„Wszyscy patroni to postacie zmyślone”. Przesada. Polikarp, Cyprian czy Babylas to postacie historyczne, a część grobów męczenników jest autentyczna. Rzetelnie: obok nich system przyjął postacie legendarne, jak Jozafat, i nie miał skutecznego mechanizmu ich weryfikacji.
„Świętych od zawsze ogłaszał papież”. Nie. Przez pierwsze tysiąclecie decydowały lokalne wspólnoty i biskupi; pierwsza znana kanonizacja papieska pochodzi z 993 roku.
Co na to Pismo
Święci w Piśmie to żywy zbór, a nie panteon zmarłych:
Do kościoła Bożego w Koryncie, do uświęconych w Chrystusie Jezusie, powołanych świętych, ze wszystkimi, którzy w każdym miejscu wzywają imienia naszego Pana Jezusa Chrystusa, ich i naszego Pana.
1 Kor 1,2 (UBG)
Między Bogiem a człowiekiem nie ma w Piśmie hierarchii opiekunów, jest jedna osoba:
Jeden bowiem jest Bóg, jeden też pośrednik między Bogiem a ludźmi, człowiek Chrystus Jezus;
1 Tm 2,5 (UBG)
I ta osoba nie potrzebuje zastępców, bo nie umarła na zawsze:
Dlatego też całkowicie może zbawić tych, którzy przez niego przychodzą do Boga, bo zawsze żyje, aby wstawiać się za nimi.
Hbr 7,25 (UBG)
Zmarli natomiast śpią i czekają na zmartwychwstanie:
Żyjący bowiem wiedzą, że umrą, ale umarli o niczym nie wiedzą i nie mają już żadnej zapłaty, gdyż pamięć o nich uległa zapomnieniu.
Koh 9,5 (UBG)
Historia patronów nie jest historią złej woli. To historia ludzi, którzy chcieli mieć bliskiego, zrozumiałego opiekuna — kogoś „od” swoich zębów, swojej drogi, swojego miasta. Pismo daje im coś więcej niż patrona: bezpośredni dostęp do Ojca przez Syna, który żyje i słyszy.
