Wszystkich Świętych i Zaduszki nie mają metryki biblijnej ani apostolskiej — ich historię da się odczytać z dokumentów powstałych między 609 a 998 rokiem. Najpierw papież Bonifacy IV poświęcił rzymski Panteon Marii i wszystkim męczennikom, potem datę 1 listopada przyniosły kalendarze z Wysp Brytyjskich i dwór frankijski, a na końcu opat Odilo z Cluny dodał 2 listopada jako dzień modlitw za zmarłych w swoich klasztorach. Oba święta stoją na przekonaniu, którego Pismo nie potwierdza: że zmarli są świadomi, a żywi mogą prosić ich o wstawiennictwo albo pomagać im modlitwą.
IV wiek: Edessa i Antiochia wspominają wszystkich męczenników
Pierwsze pokolenia chrześcijan nie miały żadnego święta zmarłych. W II i III wieku pojawiają się lokalne rocznice męczenników: gmina zbierała się w dniu śmierci swojego świadka wiary, zwykle przy jego grobie. Gdy ofiar prześladowań przybyło tyle, że nie dało się wspominać każdej z osobna, zaczęto obchodzić dni zbiorcze.
Dwa najstarsze takie dni pochodzą z Syrii IV wieku. W Edessie, w kręgu Efrema Syryjczyka, wspominano wszystkich męczenników 13 maja. W Antiochii, jak poświadcza Jan Chryzostom, obchodzono ich w pierwszą niedzielę po Pięćdziesiątnicy — i w tym miejscu kalendarza prawosławie ma Niedzielę Wszystkich Świętych do dziś. Pewne jest więc, że idea zbiorczego święta jest starsza niż data listopadowa, a przez kilka stuleci różne kościoły obchodziły je w różnych miesiącach. Żaden z tych terminów nie wiąże się z kalendarzem świąt, który Bóg dał Izraelowi w Kpł 23.
13 maja 609: Panteon oddany męczennikom
Na Zachodzie przełom przychodzi w Rzymie. Papież Bonifacy IV (608–615) otrzymał od cesarza bizantyjskiego Fokasa Panteon, okrągłą świątynię z czasów Hadriana, której nazwa oznacza przybytek wszystkich bogów. Papież poświęcił ją 13 maja jako kościół Marii i Wszystkich Męczenników (Sancta Maria ad Martyres). Źródła różnią się co do roku — 609 albo 610 — nie co do dnia. Wydarzenie odnotowują Liber Pontificalis w żywocie Bonifacego IV oraz Beda Czcigodny w Historii kościelnej narodu angielskiego (księga II, rozdział 4; dzieło ukończone ok. 731), który przy okazji tłumaczy czytelnikom, że dawna nazwa budowli odnosiła się do wszystkich bóstw.
Data budzi pytania. 13 maja był w dawnym Rzymie ostatnim z trzech dni Lemuriów (9, 11 i 13 maja), kiedy — jak opisuje Owidiusz w Fasti, księga V — gospodarz domu przebłagiwał niespokojne duchy zmarłych (lemures). Czy papież wybrał ten dzień celowo, by przykryć pogańskie święto chrześcijańskim, nie wiadomo. To hipoteza kusząca, ale niedowiedziona. Przemawia przeciw niej to, że 13 maja wspominano męczenników w Edessie już wcześniej, więc rzymski dzień mógł mieć wschodni rodowód.
Pewne jest coś innego, co nie wymaga żadnych domysłów. Dla ludzi tamtej epoki przemiana Panteonu była triumfem: miejsce kultu wielu bogów zostało oddane czci wielu męczenników. Z perspektywy Pisma pytanie brzmi jednak inaczej — nie o to, czyje imiona czczono w tym wnętrzu, lecz o to, czy zmarłym w ogóle należy się kult. Szło to w parze z czcią dla ich szczątków, którą opisujemy w tekście o historii kultu relikwii.
731–835: 1 listopada — z Wysp Brytyjskich do państwa Franków
Data 1 listopada nie ma związku z Panteonem. Najstarsze ślady łączące ten dzień ze wspomnieniem wszystkich świętych pochodzą z Wysp Brytyjskich VIII wieku: z martyrologiów i kalendarzy anglosaskich oraz irlandzkich. W Rzymie w tym samym stuleciu papież Grzegorz III (731–741) ufundował w bazylice watykańskiej oratorium Wszystkich Świętych, o czym informuje Liber Pontificalis. Święto nie ma jeszcze jednego, obowiązującego terminu — to raczej rodzina lokalnych zwyczajów, z których jeden zacznie wypierać pozostałe.
Drogę daty dobrze pokazuje list z około 800 roku. Alkuin z Yorku — Anglosas, uczony i doradca Karola Wielkiego — poleca w nim Arnowi, arcybiskupowi Salzburga, obchodzenie święta wszystkich świętych 1 listopada. Data wędruje więc z kręgu anglosaskiego, przez uczonych dworu karolińskiego, na kontynent.
Decydujący krok następuje w 835 roku. Papież Grzegorz IV (827–844) doprowadził do tego, że cesarz Ludwik Pobożny, syn Karola Wielkiego, rozciągnął święto 1 listopada na całe państwo Franków. Przekaz o tym zachowały źródła IX wieku, między innymi martyrologium Adona z Vienne. Od tej chwili Wszystkich Świętych przestaje być zwyczajem jednych wspólnot, a staje się świętem obszaru obejmującego większą część zachodniej Europy. Od poświęcenia Panteonu minęło ponad dwieście lat — i na żadnym etapie tej drogi nie pojawia się tekst Pisma, tylko decyzje papieży, kalendarze klasztorne i rozporządzenie cesarza.
998: Odilo z Cluny ustanawia Zaduszki
Zaduszki mają konkretną datę i konkretnego autora. W 998 roku Odilo, opat Cluny od 994 roku, wydał dla klasztorów kluniackich statut: dzień po Wszystkich Świętych, 2 listopada, miał być dniem modlitw „za wszystkich zmarłych wiernych” (omnium fidelium defunctorum). Mnisi mieli odprawiać za zmarłych modlitwy i msze, a klasztor rozdawać jałmużnę. Rok 998 to datowanie tradycyjne, przyjęte w większości opracowań; część historyków umieszcza statut nieco później, w czasie długich rządów Odilona, ale jego autorstwo nie budzi wątpliwości. Opactwo, założone w 910 roku, stało na czele rozległej sieci domów zakonnych, więc zarządzenie jednego opata od razu obejmowało wiele wspólnot w różnych krajach.
Wybór dnia ma tym razem logikę wewnętrzną i nie trzeba szukać mu pogańskich poprzedników. Skoro 1 listopada wspomina się zbawionych, którzy według tej nauki już oglądają Boga, dzień później należy wspomóc tych, którzy jeszcze się oczyszczają. Późniejsza teologia opisze ten układ jako trzy stany Kościoła: triumfujący w niebie, cierpiący w czyśćcu i pielgrzymujący na ziemi.
Statutowi dorobiono też uzasadnienie wizyjne. Opowieść powtarza m.in. XIII-wieczna Złota legenda Jakuba de Voragine: pielgrzym wracający z Ziemi Świętej miał usłyszeć od pustelnika, że demony skarżą się na modlitwy mnichów z Cluny, które wyrywają im dusze zmarłych. To opowieść hagiograficzna, nie dokument — ale jej schemat jest znany z opowieści o trzydziestu mszach za mnicha Justusa: praktykę uzasadnia widzenie, a nie tekst Pisma.
Od klasztoru do całego kościoła: XIV wiek i rok 1915
Zwyczaj z Cluny rozchodził się po diecezjach Europy, ale Rzym przyjął 2 listopada do swojego kalendarza dopiero w XIV wieku. W międzyczasie dojrzała teologia, która dała Zaduszkom fundament. Scholastyka XII i XIII wieku rozwinęła naukę o czyśćcu, a sobory w Lyonie (1274) i we Florencji (1439) uczyniły ją nauką obowiązującą. Kolejność jest pouczająca: Zaduszki są starsze od dogmatu, na którym stoją. Praktyka znowu wyprzedziła definicję. Czy sam czyściec ma oparcie w Biblii, omawiamy osobno w odpowiedzi na pytanie, czy czyściec istnieje.
Z czasem do listopadowych dni dołączyły odpusty. Obowiązujący katolicki Enchiridion indulgentiarum przewiduje odpust zupełny, ofiarowany wyłącznie za zmarłych, dla wiernego, który w dniach 1–8 listopada nawiedzi cmentarz i pomodli się za nich. Mechanizm odpustów i jego dzieje od XIV do XVI wieku opisuje nasza krótka historia odpustów.
Ostatni duży krok zrobiono w czasie I wojny światowej. W 1915 roku papież Benedykt XV pozwolił każdemu kapłanowi odprawić 2 listopada trzy msze za zmarłych (konstytucja apostolska Incruentum altaris). Wojna zabierała setki tysięcy ludzi, a odpowiedzią kościoła było zwiększenie liczby ofiar mszalnych za nich — co pokazuje, jak mocno ten dzień przywiązano do przekonania, że los zmarłych zależy od działań żywych.
Dziady: ludowa warstwa pod kościelnym kalendarzem
Polski listopad ma jeszcze jedną warstwę, starszą od Cluny. Dziady to przedchrześcijańskie obrzędy ku czci przodków, obchodzone wiosną i jesienią: karmienie dusz na grobach, rozpalanie ognia, wywoływanie zmarłych. Etnografowie zapisywali je na wschodnich ziemiach dawnej Rzeczypospolitej jeszcze w XIX wieku. Stąd popularność samej nazwy: Adam Mickiewicz oparł na ludowym obrzędzie II część Dziadów (1823). Dramat jest jednak literaturą, nie relacją etnografa, i nie należy z niego odtwarzać przebiegu obrzędu.
Pewne jest, że kościół dziady zwalczał, a zarazem kierował ludową pamięć o zmarłych w stronę Zaduszek. Szczegółowe rekonstrukcje samego obrzędu są już tylko prawdopodobne, bo przekaz jest późny i fragmentaryczny. Często wskazuje się, że ogień zniczy, a na wschodzie także jedzenie zostawiane na grobach, to czytelny ślad dawnych dziadów pod kościelnym szyldem. Dzisiejszy 1 listopada łączy więc trzy warstwy: rzymskie święto męczenników, kluniackie wspomnienie zmarłych i ludowy obrzęd karmienia przodków. Wiara, że zmarłych można wywołać, nakarmić albo zapytać o radę, jest dokładnie tym, przed czym Pismo przestrzega — o tym piszemy szerzej w tekście o wywoływaniu duchów.
Wszystkich Świętych i Zaduszki — historia w datach
| Rok | Wydarzenie | Źródło |
|---|---|---|
| II–III w. | lokalne rocznice męczenników przy ich grobach | akta i kalendarze gmin |
| IV w. | Edessa: wszyscy męczennicy 13 V; Antiochia: niedziela po Pięćdziesiątnicy | krąg Efrema Syryjczyka; Jan Chryzostom |
| 13 V 609/610 | Bonifacy IV: Panteon jako Sancta Maria ad Martyres | Liber Pontificalis; Beda, Historia kościelna II,4 |
| 731–741 | Grzegorz III: oratorium Wszystkich Świętych w bazylice watykańskiej | Liber Pontificalis |
| VIII w. | 1 XI jako wspomnienie wszystkich świętych na Wyspach | martyrologia anglosaskie i irlandzkie |
| ok. 800 | Alkuin poleca 1 XI Arnowi z Salzburga | listy Alkuina |
| 835 | Grzegorz IV i Ludwik Pobożny: 1 XI w całym państwie Franków | Ado z Vienne i inni |
| 998 | Odilo z Cluny: 2 XI dniem modlitw za zmarłych | statut kluniacki |
| 1274, 1439 | czyściec nauką obowiązującą | sobór lyoński II; sobór florencki |
| XIV w. | Rzym przyjmuje Zaduszki do swojego kalendarza | księgi liturgiczne |
| 1823 | Mickiewicz, Dziady cz. II — nazwa obrzędu w literaturze | wydanie wileńskie |
| 1915 | Benedykt XV: trzy msze 2 XI | Incruentum altaris |
Czego nie powtarzamy
„Wszystkich Świętych to przechrzczone celtyckie Samhain.” Tak głosi wersja popularna, ale stan badań jest sporny, z przewagą sceptycyzmu. Ronald Hutton (The Stations of the Sun) i Steve Roud zwracają uwagę, że data 1 listopada przyszła prawdopodobnie z kręgów anglosaskich albo frankijskich, niekoniecznie z Irlandii, a najstarsze źródła opisują Samhain jako święto zbiorów i zgromadzeń, bez rozbudowanego kultu zmarłych. Co można powiedzieć rzetelnie: zbieżność dat jest faktem, celowa podmiana — hipotezą.
„Samhain był celtyckim bogiem śmierci.” To mit. Samhain to nazwa święta i początku zimy, nie bóstwa; boga Samhain wymyślili antykwaryści XVIII wieku (m.in. Charles Vallancey), a broszury powielają go do dziś. Rzetelnie: problem z tymi świętami nie leży w wymyślonym bóstwie, tylko w realnym przekonaniu o świadomości zmarłych, na którym stoją.
„Bonifacy IV ustanowił 1 listopada.” Nie ustanowił. Poświęcił Panteon 13 maja. Często czyta się też, że Grzegorz III przeniósł święto z maja na listopad. Rzetelniej: pewne jest ufundowanie przez niego oratorium; samą datę 1 listopada poświadczają w tym czasie kalendarze z Wysp, a rozciągnięcie jej na wielki obszar to decyzja z 835 roku, za Grzegorza IV i Ludwika Pobożnego.
„Zaduszki to po prostu dziady.” Zaduszki mają własną, klasztorną metrykę: statut Odilona z 998 roku i teologię czyśćca. Dziady są osobną, ludową warstwą, którą kościół zwalczał i wchłaniał. Rzetelnie: w polskim listopadzie obie warstwy się nałożyły, ale nie są jednym zjawiskiem.
„Halloween to starożytne święto druidów.” Nazwa to szkockie ściągnięcie All Hallows' Even, wieczoru przed Wszystkich Świętych, notowane od XVIII wieku. Obchodzenie domów po ciastka duszne znano w Anglii od późnego średniowiecza, przebierańców i lampiony z rzepy — w Szkocji i Irlandii XIX wieku, dynię i trick or treat — w Ameryce Północnej, z pierwszymi wzmiankami drukiem w latach 20. XX wieku. Do Polski zwyczaj trafił po 1990 roku. Rzetelnie: to produkt amerykański XIX i XX wieku na irlandzko-szkockim podłożu. Ocenę samej zabawy z perspektywy Pisma zostawiamy osobnemu tekstowi: czy Halloween to grzech.
Co na to Pismo
W Nowym Testamencie święci to nie wyróżniona grupa zmarłych, lecz żyjący członkowie zboru. Paweł pisze listy do świętych, którzy mieszkają w konkretnych miastach i czekają na jego wizytę:
Paweł i Tymoteusz, słudzy Jezusa Chrystusa, do wszystkich świętych w Chrystusie Jezusie, którzy są w Filippi, wraz z biskupami i diakonami.
Flp 1,1 (UBG)
Gdyby apostoł chciał obchodzić dzień wszystkich świętych, musiałby po prostu odwiedzić zbór. To samo słowo pada w adresach do Rzymian (Rz 1,7) i Kolosan (Kol 1,2). Kult świętych jako zmarłych orędowników przyszedł później; jego dalsze dzieje opisuje tekst o historii świętych patronów, a pytanie o modlitwę do nich — odpowiedź, czy modlitwa do Marii i świętych jest biblijna.
Drugie założenie obu świąt dotyczy stanu zmarłych. Pismo opisuje śmierć jako sen bez świadomości — szerzej w dziale co dzieje się po śmierci i w tekście o tym, jak nieśmiertelna dusza wyparła nadzieję zmartwychwstania:
Żyjący bowiem wiedzą, że umrą, ale umarli o niczym nie wiedzą i nie mają już żadnej zapłaty, gdyż pamięć o nich uległa zapomnieniu. Tak samo ich miłość, nienawiść i zazdrość już zginęły. I już nigdy więcej nie będą mieć działu we wszystkim, co się dzieje pod słońcem.
Koh 9,5-6 (UBG)
Prorok Izajasz odpowiada wprost na pokusę, z której wyrosły dziady — radzenie się zmarłych w sprawach żywych:
A gdy będą wam mówić: Radźcie się czarowników i wróżbitów, którzy szepcą i mruczą, powiedzcie: Czyż lud nie powinien radzić się swego Boga? Czy ma się radzić umarłych w sprawie żywych? Do prawa i do świadectwa! Jeśli nie będą mówić według tego słowa, to w nim nie ma żadnej światłości.
Iz 8,19-20 (UBG)
Uczciwie trzeba odnotować teksty, które przywołują obrońcy kultu świętych. Chmura świadków z Hbr 12,1 to wierni z rozdziału 11, o których ten sam list mówi, że „nie dostąpili spełnienia obietnicy” i czekają, aby „nie stali się doskonali bez nas” (Hbr 11,39-40). Dusze pod ołtarzem z Ap 6,9-11 należą do widzenia pełnego symboli; wołają o sąd tak, jak krew Abla wołała do Boga z ziemi (Rdz 4,10), i słyszą, „aby odpoczywali jeszcze przez krótki czas”. Ani jeden z tych tekstów nie zachęca do modlitwy za zmarłych ani do zmarłych. Pośrednik jest jeden (1 Tm 2,5), o czym więcej w tekście czy można modlić się za zmarłych.
Nadzieję wobec grobu Paweł formułuje bez Zaduszek i bez wypominków:
A nie chcę, bracia, abyście byli w niewiedzy co do tych, którzy zasnęli, abyście się nie smucili jak inni, którzy nie mają nadziei. Jeśli bowiem wierzymy, że Jezus umarł i zmartwychwstał, to też tych, którzy zasnęli w Jezusie, Bóg przyprowadzi wraz z nim.
1 Tes 4,13-14 (UBG)
Nie kpimy z ludzi, którzy 1 listopada jadą na cmentarz, sprzątają groby i zapalają światło. Żałoba i pamięć są biblijne: Abraham przyszedł, „aby odbyć żałobę po Sarze i opłakiwać ją” (Rdz 23,2), a przy grobie Łazarza „Jezus zapłakał” (J 11,35). Pokazujemy tylko metrykę dwóch dni, które z tej pamięci uczyniono: Panteon z 609 roku, dekret z 835 i statut opata z 998. Pismo stawia w ich miejscu nie kalendarz zmarłych, lecz obietnicę, że ci, „którzy śpią w prochu ziemi”, obudzą się (Dn 12,2).
