Relikwie to szczątki ciał osób uznanych za świętych oraz przedmioty z nimi związane, otaczane w kościele czcią. Kult zaczął się od czułej pamięci: około połowy II wieku zbór w Smyrnie zebrał kości spalonego biskupa Polikarpa i postanowił co roku świętować przy nich rocznicę jego śmierci, a w ciągu dwóch i pół stulecia z tej pamięci wyrosły translacje ciał, handel nimi i relikwie pod ołtarzami. Podział na relikwie I, II i III stopnia to kościelna klasyfikacja, która porządkuje ten zasób według bliskości do ciała.
Poniżej idziemy krok po kroku, od dokumentu do dokumentu. Nie chodzi o wyśmiewanie ludzi, którzy przy relikwiach się modlą, tylko o pokazanie, w którym miejscu pamięć o zmarłym przeszła w coś, czego Pismo nie zna.
Smyrna, ok. 155-160: kości Polikarpa i dzień narodzin męczennika
Najstarszy opis męczeństwa poza Nowym Testamentem, Męczeństwo Polikarpa (Martyrium Polycarpi), relacjonuje śmierć sędziwego biskupa Smyrny. Po spaleniu ciała wierni zebrali, jak piszą, „jego kości, cenniejsze od drogich kamieni i kosztowniejsze od złota”, złożyli je w stosownym miejscu i zapowiedzieli, że będą się tam gromadzić, by obchodzić dzień narodzin jego męczeństwa (tēn tou martyriou autou hēmeran genethlion; rozdz. 17-18). W tych dwóch rozdziałach mieści się zalążek dwóch instytucji: kultu relikwii i kalendarza świętych, w którym dzień śmierci nazywa się dniem narodzin.
Ten sam tekst stawia jednak granicę, i to wyraźnie: „Chrystusa wielbimy jako Syna Bożego, męczenników zaś kochamy jako uczniów i naśladowców Pana” (17,3). Pewne jest, że w Smyrnie odróżniano cześć dla Boga od miłości do zmarłego brata. Kości były drogie, bo należały do kogoś drogiego, a nie dlatego, że miały w sobie moc.
Niespełna sto lat później Cyprian z Kartaginy poleca zapisywać dni śmierci męczenników, by w ich rocznice sprawować pamiątki przy Eucharystii (List 12,2, ok. 250). Rocznica staje się stałą instytucją, z listą dat. Wciąż jest to jednak modlitwa za zmarłych i o zmarłych, połączona ze wspólnym posiłkiem przy grobie (refrigerium), a nie modlitwa do nich. Prośby kierowane do zmarłych pojawiają się pod koniec III wieku: na ścianach sali pod rzymskim San Sebastiano (ok. 260-300) pielgrzymi wydrapali setki próśb w rodzaju Paule et Petre, petite pro Victore — „Pawle i Piotrze, proście za Wiktora”. To pobożność oddolna, nie liturgia, ale pokazuje, że lud zwracał się do zmarłych apostołów na długo przed teologicznym uzasadnieniem.
351-386: pierwsze translacje i cesarski zakaz handlu ciałami
Rzymskie prawo i obyczaj traktowały grób jako nienaruszalny. W IV wieku to tabu pęka. Pierwszą udokumentowaną translację, czyli przeniesienie szczątków, przeprowadził w latach 351-354 cezar Gallus: kazał przenieść ciało biskupa-męczennika Babylasa z Antiochii do Dafne, przy wyroczni Apollina, by odebrać jej siłę. Julian Odstępca kazał je potem usunąć (Julian, Misopogon; Jan Chryzostom, mowa o Babylasie). W latach 356-357 do kościoła Świętych Apostołów w Konstantynopolu sprowadzono szczątki przypisywane Tymoteuszowi, Andrzejowi i Łukaszowi — nowa stolica nie miała własnych męczenników, więc je sobie sprowadziła (zob. dzieje relikwii przypisywanych Andrzejowi).
W 386 roku Ambroży z Mediolanu „odnajduje” (inventio) ciała Gerwazego i Protazego — akurat wtedy, gdy potrzebuje poparcia ludu w sporze z cesarzową Justyną — i składa je pod ołtarzem nowej bazyliki (Ambroży, List 22; Augustyn, Wyznania IX,7). Od tego czasu wzorcem staje się relikwia pod ołtarzem.
W tym samym 386 roku prawo państwowe pokazuje skalę zjawiska. Kodeks Teodozjusza 9,17,7 stanowi: „Pochowanego ciała niech nikt nie przenosi na inne miejsce; niech nikt męczennika nie rozdziela, niech nikt nim nie handluje” (nemo martyrem distrahat, nemo mercetur). Cesarz nie zakazuje rzeczy, których nie ma. Kilkanaście lat później Augustyn pisze o wędrownych rzekomych mnichach, którzy sprzedają członki męczenników, i dorzuca: si tamen martyrum, „jeśli w ogóle męczenników” (O pracy mnichów 28,36).
Ok. 400-406: Wigilancjusz kontra Hieronim
Około 400 roku Wigilancjusz, prezbiter z Calagurris, zaprotestował przeciw temu, co widział: całowaniu i obnoszeniu relikwii w kosztownych naczyniach, czuwaniom przy grobach i zapalaniu świec na sposób pogan. Uważał, że to przenoszenie czci należnej Bogu na przedmioty, a męczennicy są u Boga, nie w swoich prochach. Jego pisma zaginęły; znamy je tylko z polemiki przeciwnika, co jest częstym losem strony przegranej.
Hieronim odpowiedział w 406 roku traktatem Przeciw Wigilancjuszowi. Przezwał go Dormitantius, Śpioch. Obronę, która stanie się standardem, Hieronim zapisał już dwa lata wcześniej, w liście do Ripariusza: „Czcimy natomiast relikwie męczenników, aby adorować Tego, którego są męczennikami” (honoramus; List 109,1, 404 r.). Uczciwie trzeba przyznać, że rozróżnienie między adoracją Boga a czcią dla świętych istniało w teorii od początku. Problem leżał w praktyce: czuwania, świece, całowanie i oczekiwanie cudów od przedmiotu były z zewnątrz nie do odróżnienia od religijności, którą chrześcijanie wcześniej porzucili.
Augustyn, świadek tego przejścia, broni granicy: ołtarzy nie wznosi się męczennikom, lecz Bogu męczenników (Przeciw Faustusowi 20,21). Ten sam Augustyn w traktacie O trosce o zmarłych (ok. 421) przyznaje, że nie wie, w jaki sposób zmarli mieliby słyszeć modlitwy żywych. Pismo daje tu prostszą odpowiedź niż Wigilancjusz i Hieronim: zmarli śpią w prochu i „o niczym nie wiedzą” (Koh 9,5) aż do zmartwychwstania. Więcej o tym w dziale co dzieje się po śmierci.
Od płótna z grobu do relikwii w każdym ołtarzu (594-828)
Rzym długo nie dzielił ciał. Gdy cesarzowa Konstantyna poprosiła o głowę apostoła Pawła, Grzegorz Wielki odmówił i zaproponował w zamian płótno (brandeum) złożone przy grobie, które — jak wierzono — nabierało mocy przez samą bliskość ciała (Registrum IV,30, 594 r.). To pierwowzór dzisiejszej relikwii III stopnia: rzeczy, która niczego ze świętego nie zawiera, a nabiera znaczenia przez dotknięcie.
W 787 roku Sobór nicejski II, ten sam, który nakazał czcić ikony (zob. sobór, który zakazał obrazów, i ten, który nakazał je czcić), w kanonie 7 postanowił, że w kościołach poświęconych bez relikwii trzeba je złożyć, a biskupowi, który poświęciłby świątynię bez nich, grozi złożenie z urzędu. Relikwia stała się warunkiem ołtarza. Nie wszyscy na Zachodzie to przyjęli: biskup Klaudiusz z Turynu (ok. 816-827) usuwał z diecezji obrazy i krzyże, krytykował pielgrzymki i kult relikwii, a choć go zwalczano, nie złożono go z urzędu.
Popyt rodził podaż. W 828 roku kupcy weneccy wywieźli z Aleksandrii ciało przypisywane ewangeliście Markowi, a takie wyprawy nazywa się pobożną kradzieżą (furta sacra); szczegóły opisuje tekst o relikwiach Marka w Wenecji.
Średniowieczny obieg i inwentarz Kalwina (1215-1543)
Sobór laterański IV (1215) w kanonie 62 zakazał wystawiania relikwii poza relikwiarzem i ich sprzedaży oraz zastrzegł, że nowo odnalezionych nie wolno czcić bez zgody papieża. To próba nadzoru, ale nie metoda sprawdzania: zgoda nie mówiła, czyje są kości. Relikwia przyciągała pielgrzymów, pielgrzymi przynosili ofiary, a ofiary budowały katedry. O tym, jak z tego samego mechanizmu wyrósł handel odpustami, piszemy w tekście Cennik nieba.
Skutki da się policzyć. Co najmniej cztery miejsca rościły sobie prawo do głowy Jana Chrzciciela: Amiens, rzymski kościół San Silvestro in Capite, meczet Umajjadów w Damaszku i Monachium (szerzej w tekście o relikwiach głowy Jana Chrzciciela). Z definicji co najmniej trzy roszczenia są fałszywe. Czczony przez wieki całun z Cadouin okazał się w 1934 roku tkaniną z XI wieku z inskrypcjami islamskimi.
W 1543 roku Jan Kalwin wydał Traktat o relikwiach, satyryczny inwentarz duplikatów: mleko Marii w wielu miejscach, kilka ciał tego samego świętego, drewno krzyża w ilości na ładunek statku. Liczby Kalwina to publicystyka. Katolicki badacz Charles Rohault de Fleury zmierzył w 1870 roku znane fragmenty krzyża i wyszło mu znacznie mniej niż statek (o samych fragmentach: relikwie krzyża i gwoździe). Sedno zostaje jednak nietknięte: wiele relikwii wzajemnie się wyklucza, a system nie miał narzędzia, które by to rozstrzygało.
Trydent 1563: cześć potwierdzona, zysk zganiony
Na reformację sobór trydencki odpowiedział na sesji 25 (1563) wspólnym dekretem o wzywaniu świętych, relikwiach i obrazach (Denzinger 1820-1825). Ciała męczenników i innych świętych mają być czczone przez wiernych, a ci, którzy twierdzą, że relikwiom nie należy się cześć, zostają potępieni. Ten sam dekret poleca jednak usunąć z tej czci wszelki zabobon i wszelki szpetny zysk (omnis turpis quaestus eliminetur). Sobór sam przyznaje w akcie definiującym, że praktyka obrosła nadużyciami. Szerzej o tym, jak z grobu męczennika wyrósł system wyspecjalizowanych opiekunów, piszemy w tekście o historii świętych patronów.
Relikwie I, II i III stopnia — jak kościół je dziś klasyfikuje
Klasyfikacja, której używa się w katechezie i przy rozdawaniu relikwii, wygląda tak:
| Stopień | Co obejmuje | Przykład |
|---|---|---|
| Relikwie I stopnia | części ciała świętego | fragment kości, włosy, krew |
| Relikwie II stopnia | przedmioty, których święty używał | ubranie, różaniec, przedmiot osobisty |
| Relikwia III stopnia | przedmiot dotknięty do relikwii I lub II stopnia | skrawek płótna, często przy obrazku |
Podział na trzy stopnie nie pochodzi z dekretów soborów, o których była mowa. Obowiązujący Kodeks prawa kanonicznego (1983) posługuje się innym rozróżnieniem: zakazuje sprzedawania świętych relikwii (Sacras reliquias vendere nefas est, kan. 1190 § 1), a na zbycie albo trwałe przeniesienie relikwii znacznych (insignes) wymaga zgody Stolicy Apostolskiej (kan. 1190 § 2). Każe też zachować dawną tradycję składania relikwii męczenników lub innych świętych pod ołtarzem stałym (kan. 1237 § 2). Linia od Ambrożego z 386 roku i kanonu 7 z 787 roku biegnie więc nieprzerwanie do dzisiejszego prawa.
Czego nie powtarzamy
„Wszystkie relikwie są sfałszowane.” To przesada. Część pochówków męczenników jest autentyczna, a o wielu obiektach po prostu nic nie wiadomo. Rzetelnie można powiedzieć tyle: system nie miał metody weryfikacji, miał za to silny bodziec finansowy, a udokumentowane absurdy (cztery głowy Jana Chrzciciela, Cadouin, Augustynowe si tamen martyrum, zakaz handlu w Kodeksie Teodozjusza) pokazują skalę problemu.
„Kult relikwii to przemianowany kult pogańskich bogów.” W wersji genealogicznej, w której każdy święty jest przebranym bóstwem, to teza dziś odrzucana; Peter Brown (The Cult of the Saints, 1981) pokazał, że kult świętych był pod wieloma względami nowością. Rzetelnie: kult świętych i relikwii przejął funkcje religijne, które wcześniej pełniły lokalne bóstwa i herosi — opiekę nad miejscem, uzdrowienia, wota, procesje, przedmioty mocy. To wystarczy.
„Konstantyn wprowadził kult relikwii dekretem.” Nie było takiego dekretu. Proces trwał od II do VIII wieku i szedł zarazem od dołu i od góry. Przypisywanie go jednej postaci ułatwia obalenie całej historii.
„Pierwsi chrześcijanie czcili relikwie tak jak dziś.” Smyrna kochała kości swojego biskupa, ale wprost odróżniała to od czci dla Boga (Martyrium Polycarpi 17,3). Prośby do zmarłych pojawiają się w graffiti pod koniec III wieku, translacje w połowie IV, obowiązek relikwii w ołtarzu w 787 roku.
„Pismo zna kult relikwii: kości Elizeusza i chustki Pawła.” Pismo opisuje dwa zdarzenia: martwy ożył po dotknięciu kości Elizeusza (2 Krl 13,21), a chustki i przepaski Pawła kładziono na chorych (Dz 19,11-12). W obu przypadkach działa Bóg — Łukasz pisze wprost, że to Bóg dokonywał cudów „przez ręce Pawła”. Nikt jednak nie przechowuje tych kości ani chustek, nie pielgrzymuje do nich i nie składa ich pod ołtarzem. Przedmiot o najlepszym biblijnym rodowodzie, któremu zaczęto oddawać cześć, został zniszczony z aprobatą tekstu.
Co na to Pismo
Miedziany wąż był prawdziwą pamiątką Bożego działania: Mojżesz zrobił go na polecenie Jahwe (PAN), a kto na niego spojrzał, pozostawał przy życiu (Lb 21,9). Kilkaset lat później król Ezechiasz zrobił z nim to, co według Księgi Królewskiej było słuszne w oczach Jahwe (2 Krl 18,3):
Zniósł wyżyny, rozbił posągi, powycinał gaje i potłukł węża miedzianego, którego uczynił Mojżesz, bo aż do tego czasu synowie Izraela palili mu kadzidło, i nazwał go Nehustan.
2 Krl 18,4 (UBG)
Autentyczność przedmiotu nie uchroniła go przed zniszczeniem, gdy stał się obiektem kultu. Historię tego węża i jego nazwy (Nechusztan, w UBG Nehustan) opisuje tekst o miedzianym wężu z Timny. O największym proroku Izraela Tora mówi z kolei coś, co brzmi jak zabezpieczenie przed relikwiami:
Tam właśnie umarł Mojżesz, sługa Pana, w ziemi Moabu, według słowa Pana. I pogrzebał go w dolinie, w ziemi Moabu, naprzeciw Bet-Peor, a nikt nie zna jego grobu aż po dziś dzień.
Pwt 34,5-6 (UBG)
Gdy zaś ludzie chcieli oddać cześć żyjącym apostołom, apostołowie tego nie przyjmowali:
A gdy Piotr wchodził, Korneliusz wyszedł mu naprzeciw, padł mu do nóg i oddał mu pokłon. Lecz Piotr podniósł go, mówiąc: Wstań, ja też jestem człowiekiem.
Dz 10,25-26 (UBG)
Pismo nie lekceważy ciała zmarłych — Szczepana pogrzebano i opłakano (Dz 8,2). Ale nadzieja wierzących nie leży w kościach, tylko w dniu, gdy „zmarli w Chrystusie powstaną pierwsi” (1 Tes 4,16). Nie potrzebują do tego relikwiarza ani pośredników, bo „jeden też pośrednik między Bogiem a ludźmi” (1 Tm 2,5); szerzej o tym w tekście jeden pośrednik a system pośredników. Smyrna kochała swojego biskupa i to jest ludzkie i dobre. Zmiana zaczęła się wtedy, gdy miłość do zmarłego zamieniła się w oczekiwanie mocy od jego kości.
