O głowie Jana Chrzciciela Ewangelie mówią tylko tyle, że kat przyniósł ją na misie dziewczynie, a ta oddała ją matce; ciało uczniowie zabrali i złożyli w grobie. Co stało się z głową dalej, Pismo nie mówi. Mimo to od średniowiecza co najmniej cztery miejsca — Amiens, Rzym, Damaszek i Monachium — szczyciły się głową proroka, a inne kościoły jego żuchwą, uchem i palcem. Poniżej po kolei: co mówi tekst, skąd wzięły się relikwie i dlaczego wszystkie naraz prawdziwe być nie mogą.
Marek 6 i Mateusz 14: głowa Jana Chrzciciela na misie
Jan został uwięziony przez Heroda Antypasa, tetrarchę Galilei, bo publicznie zarzucał mu małżeństwo z Herodiadą, żoną jego brata Filipa (Łk 3,19-20). Marek opisuje urodzinową ucztę, taniec córki Herodiady i nieprzemyślaną przysięgę władcy. Dalej:
Ona więc wyszła i zapytała swoją matkę: O co mam prosić? A ta odpowiedziała: O głowę Jana Chrzciciela. Natychmiast też weszła z pośpiechem do króla i prosiła: Chcę, żebyś mi zaraz dał na misie głowę Jana Chrzciciela. I zasmucił się król bardzo, jednak ze względu na przysięgę i współbiesiadników nie chciał jej odmówić. Król natychmiast posłał kata i rozkazał przynieść jego głowę. A ten, poszedłszy, ściął go w więzieniu. Potem przyniósł na misie jego głowę i dał ją dziewczynie, a dziewczyna dała ją swojej matce. Gdy usłyszeli o tym jego uczniowie, przyszli, zabrali jego ciało i złożyli w grobie.
Mk 6,24-29 (UBG)
Mateusz podaje to samo krócej i dodaje, że uczniowie, pochowawszy ciało, poszli powiedzieć o tym Jeszui (Jezusowi) (Mt 14,12). Łukasz notuje tylko słowa samego Heroda: „Jana ściąłem” (Łk 9,9). Popularne wyrażenie głowa na tacy to potoczne określenie tej sceny; w UBG stoi „na misie”.
Trzy rzeczy wynikają z tekstu wprost. Inicjatywa wyszła od matki, nie od dziewczyny: w Mt 14,8 córka jest „namówiona przedtem przez swoją matkę”. Ewangelie nie podają imienia tancerki. I wreszcie: o losie głowy nie ma ani słowa — jest tylko wzmianka o grobie, w którym uczniowie złożyli ciało (Mk 6,29). Imię matki opisujemy osobno w haśle Herodiada.
Józef Flawiusz: twierdza Macheront i imię Salome
Drugim starożytnym świadkiem jest Józef Flawiusz. W Dawnych dziejach Izraela (Antiquitates Iudaicae, ok. 93–94 roku) pisze, że Antypas kazał zabić Jana w twierdzy Macheront (Machairous) po drugiej stronie Morza Martwego, bo obawiał się, że wpływ proroka na tłumy skończy się buntem (Ant. 18,116-119). Motyw jest u niego polityczny, w Ewangeliach — osobisty; oba nie muszą się wykluczać, bo napomnienia Jana uderzały w autorytet władcy.
Imię Salome również pochodzi od Flawiusza. W innym miejscu tego samego dzieła (Ant. 18,136) wymienia on córkę Herodiady, Salome, i podaje, że wyszła za tetrarchę Filipa. Flawiusz nie łączy jej jednak ze śmiercią Jana. Obraz „Salome z głową Jana Chrzciciela”, znany z malarstwa, jest więc złożeniem dwóch źródeł: sceny z Ewangelii i imienia z kroniki. To złożenie jest prawdopodobne — Flawiusz wymienia tylko jedną córkę Herodiady — ale żaden pojedynczy tekst go nie zawiera.
362 rok: grób w Sebaste i spalone kości
W IV wieku tradycja lokalizowała grób Jana w Sebaste, dawnej stolicy Samarii. Rufin z Akwilei w swojej Historii Kościoła (ok. 402–403, ks. 11) podaje, że za cesarza Juliana (ok. 362 roku) poganie otworzyli ten grób, spalili kości i rozrzucili popioły; niewielką część mieli uratować mnisi i przekazać biskupowi Aleksandrii Atanazemu. Źródła z tego okresu są skąpe i każdy szczegół należy traktować ostrożnie, ale ważna jest sama kolejność: najstarsza relacja o szczątkach Jana opisuje ich zniszczenie.
386 i ok. 400: zakaz cesarza i zastrzeżenie Augustyna
Jak szybko rósł ten rynek, widać nie z polemik, lecz z prawa. Translacje, czyli przenoszenie szczątków, zaczęły się w połowie IV wieku: około 351–354 roku przeniesiono do Dafne pod Antiochią biskupa Babylasa, w latach 356–357 do Konstantynopola szczątki Tymoteusza, Andrzeja i Łukasza. Trzydzieści lat później cesarz musiał interweniować. Kodeks Teodozjusza (9,17,7, rok 386) stanowi: „Pochowanego ciała niech nikt nie przenosi na inne miejsce; niech nikt męczennika nie rozdziela, niech nikt nim nie handluje” (nemo martyrem distrahat, nemo mercetur). Prawa nie pisze się przeciw zjawiskom, których nie ma.
Kilkanaście lat później Augustyn opisuje wędrownych pseudo-mnichów, którzy „sprzedają członki męczenników — jeśli w ogóle męczenników” (membra martyrum, si tamen martyrum, venditant; De opere monachorum 28,36, ok. 400). To krótkie si tamen — „jeśli w ogóle” — jest wymownym zastrzeżeniem, i to z ust biskupa, który kult męczenników znał od środka. Szerzej o tych początkach piszemy w tekście o historii kultu relikwii.
IV–V wiek: głowa odnajdywana więcej niż raz
Według Ewangelii głowa trafiła do Herodiady, a nie do grobu z ciałem — jej historia biegnie więc osobnym torem, torem odnalezień. Historyk Sozomen (Historia Kościoła 7,21, połowa V wieku) opowiada, że głowę Jana przynieśli z Jerozolimy mnisi, a cesarz Teodozjusz I złożył ją w kościele w Hebdomon pod Konstantynopolem. Inna relacja, związana z Emesą (dzisiejszym Homs w Syrii), mówi o odnalezieniu głowy w połowie V wieku dzięki widzeniu sennemu; po łacinie przełożył ją w VI wieku Dionizy Mały. Kalendarz bizantyjski wspomina do dziś pierwsze, drugie i trzecie odnalezienie głowy, obok wspomnienia ścięcia 29 sierpnia.
Każda z tych opowieści ma ten sam szkielet: zaginiony przedmiot, sen lub widzenie, cudowne odkrycie, uroczyste przeniesienie. Żadna nie odwołuje się do świadka, który widziałby głowę między rokiem około 30 a chwilą odnalezienia. To gatunek, który historycy nazywają inventio — odnalezienie relikwii — i który w tych samych stuleciach wytwarzał relikwie dziesiątków świętych.
1204–1206: łup krzyżowców i katedra w Amiens
Najsłynniejsza zachodnia głowa Jana przybyła z Konstantynopola. W 1204 roku uczestnicy czwartej wyprawy krzyżowej zdobyli i złupili chrześcijańską stolicę Bizancjum, a jej skarbce relikwii rozjechały się po Europie. Relikwię, uznawaną za przednią część czaszki Jana, przywiózł do Amiens w 1206 roku kanonik z Pikardii; katedrę w Amiens, jedną z największych gotyckich budowli Francji, wzniesiono między innymi po to, by ją godnie pomieścić.
Mechanizm jest tu widoczny gołym okiem: relikwia przyciągała pielgrzymów, pielgrzymi przynosili ofiary, ofiary finansowały budowę. W tym samym okresie dochodziło też do kradzieży relikwii — znanym przykładem jest przewiezienie szczątków Mikołaja z Miry do Bari w 1087 roku. Sam Kościół widział problem: Sobór Laterański IV (1215, kanon 62) zakazał sprzedaży relikwii i zastrzegł, że nowych nie wolno czcić bez zatwierdzenia przez papieża (o innych decyzjach tego soboru piszemy w tekście o roku 1215).
Ile głów: Amiens, Rzym, Damaszek, Monachium
Zestawmy roszczenia, które przetrwały do dziś:
| Miejsce | Co wskazuje tradycja | Skąd |
|---|---|---|
| Amiens, katedra | przednia część czaszki | z Konstantynopola po 1204 roku |
| Rzym, San Silvestro in Capite | część czaszki bez żuchwy | tradycja rzymska; nazwa kościoła odwołuje się do głowy (caput) |
| Damaszek, meczet Umajjadów | głowa w grobowcu czczonym przez chrześcijan i muzułmanów | meczet stoi w miejscu dawnej bazyliki Jana |
| Monachium | głowa w kolekcji relikwii | zbiory księcia bawarskiego Wilhelma V (XVI w.) |
Do tego w różnych kościołach pokazywano osobno żuchwę, ucho i palec Jana. Uczciwie trzeba dodać, jak godzą to obrońcy relikwii: mówią o fragmentach jednej czaszki rozdzielonych w ciągu wieków — Amiens i Rzym miałyby różne części tej samej głowy. To możliwe w odniesieniu do dwóch fragmentów. Ale Damaszek i Monachium twierdzą, że mają głowę, a nikt nigdy nie zestawił wszystkich szczątków i nie sprawdził, czy się uzupełniają. Pewne jest tylko to, że roszczenia istnieją równolegle — i że jeśli każde dotyczy całej głowy, prawdziwe może być najwyżej jedno.
1543: Kalwin liczy relikwie — i ktoś liczy po Kalwinie
W 1543 roku Jan Kalwin wydał Traktat o relikwiach (Traité des reliques), satyryczny inwentarz Europy: mleko Marii w dziesiątkach miejsc, kilka ciał tego samego świętego, drzewo Krzyża w ilości, z której dałoby się załadować statek. Tekst czyta się dobrze do dziś, ale trzeba go czytać jako publicystykę. W 1870 roku katolicki badacz Charles Rohault de Fleury zmierzył znane fragmenty Krzyża i wyszło mu dużo mniej, niż sugerował Kalwin — wątek opisuje szerzej tekst o relikwiach Krzyża i gwoździach.
Sedno jednak zostaje. Wiele relikwii wzajemnie się wyklucza, a system nie miał żadnego mechanizmu weryfikacji — miał za to silny mechanizm finansowy. Najczystszy przykład pochodzi z XX wieku. W opactwie Cadouin we Francji przez stulecia czczono całun Chrystusa; w 1934 roku ustalono, że jest to tkanina z XI wieku z islamskimi inskrypcjami. Tę sprawę rozstrzygnięto ponad wątpliwość, dlatego jest bezpieczniejszym przykładem niż spór o Turyn.
Czego nie powtarzamy
Salome tańczyła taniec siedmiu zasłon i była zakochana w Janie. To pomysły Oscara Wilde’a (dramat Salome, 1891, wyd. 1893) i opery Richarda Straussa (1905). Rzetelnie: Ewangelie mówią tylko, że córka Herodiady tańczyła i spodobała się Herodowi; o miłości do Jana nie ma słowa, a imię znamy od Flawiusza.
To Salome wymyśliła, żeby zażądać głowy. Tekst mówi odwrotnie. Rzetelnie: w Mk 6,24 dziewczyna pyta matkę, o co prosić, a w Mt 14,8 jest przez nią namówiona; rolę inicjatorki obie Ewangelie dają Herodiadzie.
Wszystkie relikwie są sfałszowane. To przesada. Rzetelnie: część pochówków męczenników jest autentyczna. Problem polega na tym, że system nie miał weryfikacji, a miał motywację finansową — stąd cztery głowy Jana, całun z Cadouin i Augustynowe „jeśli w ogóle męczenników”.
Kalwin dowiódł, że z drewna Krzyża zbudowano by okręt. Kalwin tego nie mierzył, tylko kpił. Rzetelnie: pomiary Rohaulta de Fleury dały znacznie mniejszą objętość; mocnym argumentem nie jest liczba, lecz wzajemnie wykluczające się roszczenia.
Kościół zawsze tolerował handel relikwiami. Formalnie było odwrotnie: zakazywał go Kodeks Teodozjusza, Sobór Laterański IV, a Sobór Trydencki (sesja 25, 1563) w dekrecie o wzywaniu świętych, relikwiach i obrazach nakazał usunąć z tego kultu wszelki zabobon i wszelki haniebny zysk. Rzetelnie: zakazy istniały, ale nie usuwały przyczyny — wiary, że przedmiot przybliża do Boga.
Co na to Pismo
Pismo zna przypadek prawdziwej relikwii o najlepszym możliwym rodowodzie: miedzianego węża, którego Mojżesz zrobił na rozkaz Boga na pustyni. Po stuleciach król Ezechiasz zrobił z nim to:
Zniósł wyżyny, rozbił posągi, powycinał gaje i potłukł węża miedzianego, którego uczynił Mojżesz, bo aż do tego czasu synowie Izraela palili mu kadzidło, i nazwał go Nehustan.
2 Krl 18,4 (UBG)
Nazwę Nechusztan (w UBG: Nehustan), zbudowaną na hebrajskich słowach oznaczających miedź i węża, rozumie się zwykle jako lekceważącą: ot, rzecz z miedzi. O samym przedmiocie i znaleziskach z Timny pisze tekst o miedzianym wężu z Timny. Wzorzec jest jasny: nawet autentyczna pamiątka Bożego działania zostaje zniszczona, gdy staje się przedmiotem kultu. Nie przemilczamy przy tym dwóch tekstów, na które powołują się obrońcy relikwii: zmarły ożywa po dotknięciu kości Elizeusza (2 Krl 13,21), a chustki Pawła uzdrawiały chorych (Dz 19,12). W obu wypadkach działał Bóg, a w żadnym nie powstał kult — nikt nie pielgrzymował do grobu Elizeusza, a o przechowywaniu chustek Pawła tekst milczy.
O samym Janie ludzie mówili za jego życia coś, co dobrze zestawić z cudami przypisywanymi później jego głowie:
A wielu przychodziło do niego i mówiło: Jan wprawdzie nie uczynił żadnego cudu, ale wszystko, co Jan o nim powiedział, było prawdziwe.
J 10,41 (UBG)
Jan sam określił też swoje miejsce: „On musi wzrastać, a ja stawać się mniejszym” (J 3,30). Gdy Korneliusz padł Piotrowi do nóg, apostoł podniósł go słowami: „Wstań, ja też jestem człowiekiem” (Dz 10,26), a Janowi z Apokalipsy anioł dwa razy zabronił pokłonu (Ap 19,10 i tutaj):
A ja, Jan, widziałem to wszystko i słyszałem. A gdy usłyszałem i zobaczyłem, upadłem do nóg anioła, który mi to pokazywał, aby oddać mu pokłon. Lecz powiedział do mnie: Nie rób tego, bo jestem sługą z tobą i twoimi braćmi prorokami, i z tymi, którzy zachowują słowa tej księgi. Bogu oddaj pokłon.
Ap 22,8-9 (UBG)
Nie wyśmiewamy ludzi, którzy przed relikwiarzem w Amiens czy w Rzymie szukają bliskości Boga. Pokazujemy tylko, że Jan, o którym Jeszua powiedział, że nie powstał większy od niego z tych, którzy rodzą się z kobiet (Mt 11,11), wskazywał od siebie na Jeszuę — a dostęp do Boga Pismo daje bez przedmiotów i pośredników, o czym piszemy w tekście jeden pośrednik a system pośredników.
