Nazwa Wielkanoc znaczy po prostu Wielka Noc — chodzi o noc zmartwychwstania, z soboty na niedzielę. Jest chrześcijańska, nie pogańska, i ma odpowiedniki w innych językach słowiańskich. Polszczyzna zapamiętała w niej noc i zmartwychwstanie, ale zapomniała to, co większość Europy zachowała w samym słowie: że święto wyrosło z biblijnej Paschy, obchodzonej czternastego dnia pierwszego miesiąca.
Skąd nazwa Wielkanoc: „Wielka Noc” i jej słowiańskie odpowiedniki
Etymologia jest przejrzysta i zgodnie podają ją Aleksander Brückner oraz współczesne słowniki etymologiczne, w tym słownik Wiesława Borysia. Wielkanoc to zrośnięte Wielka Noc, czyli noc, w którą wspominano zmartwychwstanie Jeszui (Jezusa). Ten sam wzorzec widać u sąsiadów: czeskie Velikonoce, słowackie Veľká noc, ukraińskie Wełykdeń (Wielki Dzień), starocerkiewnosłowiańskie Velikŭ dĭnĭ.
Nie jest to słowiański wynalazek, tylko kalka określenia rozpowszechnionego we wschodnim chrześcijaństwie: wielki znaczy tu święty, najważniejszy w roku. Z tej samej rodziny pochodzą nazwy dni poprzedzających święto. Grecy mówili o Megalē Hebdomas, a po polsku mamy Wielki Tydzień, Wielki Czwartek, Wielki Piątek i Wielką Sobotę. Język zachował tu ślad wpływu chrześcijańskiego Wschodu na słownictwo Słowian, a nie pamięć o jakiejkolwiek rodzimej bogini.
Dlatego twierdzenie, że Wielkanoc to przemianowane Jare Gody albo święto Jaryły, jest w odniesieniu do samej nazwy nieprawdziwe. Osobną sprawą są zwyczaje, które do święta przylgnęły — te trzeba oceniać pojedynczo, i tak zrobimy niżej. Mit o angielskim Easter i babilońskiej Isztar rozbieramy w artykule Easter to nie Isztar, więc tu go pomijamy.
Jaka noc? Czuwanie paschalne i noc z Księgi Wyjścia
Polska nazwa wskazuje na noc, bo noc była od początku osią tego święta. Kościół zachodni i wschodni znają nocne czuwanie poprzedzające poranek zmartwychwstania; po polsku nazywa się je Wigilią Paschalną. W tym jednym punkcie polszczyzna przechowała coś bardzo starego.
Biblijna Pascha też jest świętem nocy. Baranka zabijano czternastego dnia pierwszego miesiąca „o zmierzchu” (Kpł 23,5), a jedzono go tej samej nocy z przaśnym chlebem i gorzkimi ziołami (Wj 12,8). Tora nazywa tę noc wprost:
Ta noc ma być obchodzona dla Pana, dlatego że wyprowadził ich z ziemi Egiptu. Ta noc ma być więc obchodzona dla Pana przez wszystkich synów Izraela po wszystkie ich pokolenia.
Wj 12,42 (UBG)
Różnica polega na tym, o którą noc chodzi. Noc z Księgi Wyjścia przypada na określony dzień miesiąca, niezależnie od dnia tygodnia. Noc, od której pochodzi Wielkanoc, przypada zawsze z soboty na niedzielę. Nazwa zapamiętała więc noc, ale już nie tę samą. Co znaczy samo słowo Pascha po hebrajsku, wyjaśniamy w artykule Pesach — co znaczy „Pascha”.
Pascha, którą polszczyzna zachowała w słowach
Większość Europy nazywa to święto od Paschy: łacińskie Pascha, włoskie Pasqua, francuskie Pâques, hiszpańskie Pascua, niderlandzkie Pasen, skandynawskie påsk i påske, greckie Pascha. Wyjątkiem są angielski i niemiecki (Easter, Ostern) oraz część języków słowiańskich — rosyjski na przykład mówi Pascha. Sama nazwa w tych językach świadczy, z jakiego święta wyrosła Wielkanoc.
Polszczyzna nie zgubiła jednak tego słowa całkiem. Przechowała je w słownictwie kościelnym: mówi się o Triduum Paschalnym, o okresie paschalnym, o paschale, czyli dużej świecy zapalanej w noc czuwania. Na stole wielkanocnym stoi baranek — figurka z cukru, masła albo ciasta — który przypomina baranka paschalnego, choć mało kto dziś łączy go z Księgą Wyjścia. Polskie przekłady Pisma też mówią o Passze: w UBG Jeszua mówi do uczniów „Gorąco pragnąłem zjeść tę Paschę z wami” (Łk 22,15), a Paweł pisze „Chrystus bowiem, nasza Pascha, został ofiarowany za nas” (1 Kor 5,7). O tym, kogo oznacza obraz baranka, piszemy w tekście „Baranek Boży” — który baranek jest tu na myśli.
Data, której nazwa nie pamięta: od 14 Nisan do pierwszej pełni
Najważniejsza zmiana nie dotyczyła nazwy, tylko daty. Pierwsze pokolenia wierzących w Azji Mniejszej obchodziły pamiątkę śmierci Mesjasza czternastego Nisan, w dowolny dzień tygodnia; Rzym obchodził już niedzielę. Spór, poświadczony od połowy II wieku, ciągnął się aż do IV. Sobór nicejski w 325 roku rozstrzygnął go na rzecz niedzieli, choć — i trzeba to zaznaczyć przy cytowaniu — żaden zachowany kanon nicejski nie dotyczy Paschy; decyzję znamy z listu synodalnego i z okólnika cesarza Konstantyna. Szczegóły i motywację tej decyzji opisujemy w artykułach Kto przesunął Paschę? oraz Sobór nicejski 325 — mity i fakty.
Potem przyszła rachuba aleksandryjska: Wielkanoc to niedziela po pierwszej pełni po 21 marca. Tablice Dionizjusza Mniejszego z 525 roku utrwaliły ten system na Zachodzie, a reforma gregoriańska z 1582 roku — przeprowadzona właśnie po to, by równonoc wróciła na 21 marca dla poprawnego liczenia Wielkanocy — dodała rozjazd z prawosławiem. Skutek jest taki, że w niektórych latach Wielkanoc i Pascha rozchodzą się nawet o miesiąc. Ani Pismo, ani pierwsi uczniowie tej rachuby nie znali. Pięćdziesiątnica, liczona od niedzieli wielkanocnej, przesunęła się razem z nią — o tym w tekście o Zielonych Świątkach.
Pisanki: znaleziska z X–XI wieku i jajko z postu
Nazwa pisanka pochodzi od pisania — wzór nanoszono na skorupkę, zwykle woskiem. Najstarsze polskie pisanki zna archeologia: jajka zdobione z X–XI wieku znaleziono między innymi w Opolu, na Ostrówku. Znane są też jajka składane do grobów. To czas, w którym chrześcijaństwo dopiero zakorzeniało się na tych ziemiach, więc źródła się różnią co do tego, jakie znaczenie miały te przedmioty dla ich właścicieli. Pewne jest tyle: jajko jako znak życia występuje w wielu kulturach, także przedchrześcijańskich, a chrześcijaństwo ten znak przejęło i nadało mu nowy sens — jajko jako grób, z którego wychodzi życie.
Najlepiej udokumentowana droga jajka na wielkanocny stół wiedzie jednak przez kalendarz postny. Średniowieczny Wielki Post wykluczał nie tylko mięso i nabiał, ale i jajka, a kury o poście nie wiedziały — po kilku tygodniach jajek było pod dostatkiem. Na pierwszy świąteczny posiłek trafiały więc jajka, i to poświęcone: formuły błogosławieństwa jajek (benedictio ovorum) pojawiają się w księgach liturgicznych od XII wieku, a polska święconka ma rodowód średniowieczny. Zajączek jest dodatkiem nowożytnym. Pierwszy opisał go Georg Franck von Franckenau w rozprawce De ovis paschalibus (1682) jako zwyczaj z protestanckich Niemiec, a na ziemie polskie zając trafił w XIX–XX wieku przez Wielkopolskę i Śląsk. Szerzej o jajku i zającu, w kontekście mitu o Isztar, piszemy we wspomnianym już tekście o nazwie Easter.
Śmigus-dyngus: synod poznański 1420
Śmigus-dyngus wchodzi do polskiej historii przez zakaz. W 1420 roku synod diecezji poznańskiej zabronił w drugie i trzecie święto wielkanocne — przytaczamy w polskim przekładzie — „napastowania o jajka i inne podarki” oraz „ciągania do wody”. Starszego polskiego świadectwa nie znamy. Skoro duchowni uznali za konieczne zwyczaj zakazać, był on już wtedy powszechny i dla wielu uciążliwy. Zakaz skutku nie przyniósł: lany poniedziałek trwa do dziś.
Nazwa łączy dwa zwyczaje, pierwotnie odrębne. Śmigus oznaczał smaganie witkami i polewanie wodą, dyngus — obchodzenie domów i domaganie się wykupu, najczęściej w jajkach. Zwykle przypisuje się im rodowód przedchrześcijański, związany z wiosną; to prawdopodobne, choć wprost nieudokumentowane. Pewne jest co innego: treściowo żaden z nich nie nawiązuje do zmartwychwstania, a najstarszy dokument traktuje je jako nadużycie, nie jako obrzęd religijny. Mamy tu ludową warstwę, która przylgnęła do wiosennego święta. Piszemy o tym bez kpiny: lany poniedziałek jest dla wielu rodzin zabawą i wspomnieniem dzieciństwa. Pokazujemy tylko, skąd się wziął.
Co polszczyzna pamięta, a co zapomniała
Ułóżmy to w jednym zestawieniu:
| Element | Co zachowała polszczyzna i obyczaj | Co zginęło |
|---|---|---|
| Nazwa | Wielka Noc — noc czuwania | słowo Pascha jako nazwa święta |
| Baranek | baranek w koszyku ze święconką, paschał | baranek paschalny z Wj 12 jako treść święta |
| Data | wiosna, pełnia księżyca w rachubie | czternasty dzień pierwszego miesiąca (Kpł 23,5) |
| Przaśniki | — | siedem dni chleba bez zakwasu (Kpł 23,6) |
| Zwyczaje | pisanki (X–XI w.), święconka, śmigus-dyngus (1420) | związek obrzędów z wyjściem z Egiptu |
Wniosek nie jest sensacyjny, ale jest pewny. W nazwie Wielkanoc nie ma niczego pogańskiego. Zmiana, która naprawdę zaszła, dotyczy daty i treści: święto Jahwe (PAN) z Kpł 23 zostało przeniesione na niedzielę, oderwane od swojego dnia w miesiącu i obrosło zwyczajami, których Pismo nie zna. O tym, czym była i jak przebiegała biblijna Pascha, piszemy w przewodniku Co to jest Pascha i jak ją obchodzić, a o tygodniu, który po niej następuje — w tekście o Święcie Przaśników.
Czego nie powtarzamy
„Wielkanoc to przemianowane Jare Gody.” Nazwa jest przejrzyście chrześcijańska i ma odpowiedniki w innych językach słowiańskich. Co można powiedzieć rzetelnie zamiast tego: niektóre zwyczaje wielkanocne, jak śmigus-dyngus, mają prawdopodobnie wiosenny, przedchrześcijański rodowód — sama nazwa nie.
„Pisanki to pozostałość kultu bogini płodności Isztar albo Astarte.” Nie ma żadnej linii źródłowej od Mezopotamii czy Kanaanu do polskich pisanek. Rzetelnie: jajko to znak życia w wielu kulturach; najstarsze pisanki z ziem polskich pochodzą z X–XI wieku, a ich wielkanocny charakter wiąże się z postem średniowiecznym.
„Śmigus-dyngus to pamiątka chrztu.” Takie wyjaśnienie bywa powtarzane, ale żaden z przywołanych tu dokumentów go nie zawiera, a najstarszy z nich, zakaz z 1420 roku, widzi w zwyczaju nadużycie, nie pobożną pamiątkę. Rzetelnie: śmigus ma rodowód ludowy, najpewniej wiosenny; z chrztem i zmartwychwstaniem łączy się go dopiero interpretacją.
„Kościół zmienił nazwę Paschy, żeby ukryć jej żydowskie pochodzenie.” W większości języków nazwa Pascha przetrwała, a słowiańska Wielka Noc jest kalką określenia z chrześcijańskiego Wschodu. Rzetelnie: rzeczywista zmiana dotyczyła daty — i ta zmiana ma swoje dokumenty, w tym list Konstantyna z jawnie antyjudaistycznym uzasadnieniem.
Co na to Pismo
Data, od której Wielkanoc się oddaliła, została w Torze podana raz i konkretnie:
W pierwszym miesiącu, czternastego dnia tego miesiąca, o zmierzchu, jest Pascha Pana.
Kpł 23,5 (UBG)
Paweł pisał do zboru w Koryncie, złożonego w dużej mierze z ludzi z pogaństwa, językiem tego właśnie święta — i z Mesjaszem w jego centrum:
Usuńcie więc stary zakwas, abyście byli nowym ciastem, jako że jesteście przaśni. Chrystus bowiem, nasza Pascha, został ofiarowany za nas. Obchodźmy zatem święto nie ze starym zakwasem ani z zakwasem złośliwości i przewrotności, ale w przaśnikach szczerości i prawdy.
1 Kor 5,7-8 (UBG)
Pascha nie potrzebowała nowej nazwy ani nowej daty. Miała swoją noc, swojego baranka i swój tydzień chleba bez zakwasu. Jak przypada w bieżącym roku, pokazujemy w dziale Pesach.
