Pesach (פֶּ֫סַח, translit. pesach, Strong H6453) to hebrajska nazwa najstarszego święta Izraela, wypowiedziana w Piśmie 49 razy. Do polszczyzny weszła przez grekę i łacinę jako „Pascha” — i po drodze przestała cokolwiek znaczyć. W hebrajskim nadal znaczy bardzo konkretną czynność: przejście obok.
Co znaczy słowo pesach
Rzeczownik pesach pochodzi od czasownika pasach — „minąć, przeskoczyć, ominąć, oszczędzić”. Ten sam czasownik w innych miejscach Pisma opisuje utykanie, czyli chód, w którym noga przeskakuje nad ziemią. Obraz jest więc bardzo fizyczny: coś przechodzi ponad czymś, nie dotykając tego.
Sama Księga Wyjścia podaje wyjaśnienie tej nazwy przy okazji pytania dzieci o sens obrzędu. Jahwe minął domy oznaczone krwią i nie pozwolił, by niszczyciel do nich wszedł. Nazwa święta jest więc streszczeniem tego, co Bóg zrobił, a nie opisem tego, co robi lud.
W indeksie form wszystkie 49 wystąpień oddawane jest jako „Pascha”, przy czym najczęstsza jest forma podstawowa (42 razy), a obok niej wyrażenia takie jak „na paschy”, „jak pascha” czy „[jest] paschą”. Ta ostatnia zdradza rzecz kluczową: w hebrajskim to samo słowo oznacza święto, dzień i baranka. Można „zabić pesach” i można „obchodzić pesach”.
Gdzie występuje w Piśmie
Pierwsze wystąpienie pada w noc wyjścia z Egiptu, przy stole, w pełnej gotowości do drogi. Uczta ma być zjedzona w postawie ludzi, którzy zaraz ruszają.
„Tak oto będziecie go spożywać: Wasze biodra będą przepasane, obuwie na waszych nogach i laska w waszym ręku. Będziecie go jeść pośpiesznie. To Pascha Pana.” — Wj 12,11 (UBG)
Kilkanaście wersetów dalej Mojżesz podaje odpowiedź, jakiej Izrael ma udzielać kolejnym pokoleniom — i w tej odpowiedzi mieści się cała etymologia nazwy.
„Wtedy odpowiecie: To ofiara paschy Pana, który ominął domy synów Izraela w Egipcie, gdy zabijał Egipcjan, a nasze domy ocalił. Potem lud schylił się i oddał pokłon.” — Wj 12,27 (UBG)
Rok później święto jest już obchodzone jako stały termin, w konkretnej dacie, na pustyni Synaj.
„I obchodzili Paschę w pierwszym miesiącu, czternastego dnia, pod wieczór, na pustyni Synaj. Zgodnie ze wszystkim, co Pan nakazał Mojżeszowi, tak synowie Izraela uczynili.” — Lb 9,5 (UBG)
Jak działa w tekście
Pascha jest w Piśmie punktem odniesienia dla całej historii Izraela i pojawia się w każdym momencie zwrotnym. Po przejściu Jordanu, u progu ziemi obiecanej, lud obchodzi ją zanim zdąży cokolwiek zdobyć.
„Wtedy synowie Izraela rozbili obóz w Gilgal i obchodzili święto Paschy czternastego dnia tego miesiąca, wieczorem, na równinach Jerycha.” — Joz 5,10 (UBG)
Reforma Jozjasza zaczyna się od odnalezienia zwoju Prawa — i natychmiast prowadzi do przywrócenia tego właśnie święta.
„I król nakazał całemu ludowi: Obchodźcie święto Paschy dla Pana, waszego Boga, tak jak jest napisane w księdze tego przymierza.” — 2Krl 23,21 (UBG)
Ezechiasz obchodzi Paschę w drugim miesiącu, korzystając z zapasowego terminu, który Tora przewidziała dla tych, którzy w pierwszym miesiącu byli nieczyści lub w drodze. Prawo miało więc wpisany wyjątek, ale nie miało dowolności.
„Potem zabili baranka paschalnego czternastego dnia, w drugim miesiącu. A kapłani i Lewici, będąc zawstydzeni, poświęcili się i przyprowadzili całopalenia do domu Pana.” — 2Krn 30,15 (UBG)
Po powrocie z niewoli babilońskiej wracający zaczynają od tej samej daty, co ich przodkowie prawie tysiąc lat wcześniej.
„Ci, którzy powrócili z niewoli, obchodzili też Paschę w czternastym dniu pierwszego miesiąca.” — Ezd 6,19 (UBG)
A Ezechiel, opisując świątynię przyszłości, wymienia Paschę wśród terminów, które nadal obowiązują — z tym samym dniem miesiąca.
„W pierwszym miesiącu, czternastego dnia tego miesiąca, będziecie mieli święto Paschy, święto siedmiu dni, w których będą spożywane chleby przaśne.” — Ez 45,21 (UBG)
Czego nie oddaje polskie tłumaczenie
„Pascha” to w polszczyźnie zapożyczenie, czyli dźwięk bez znaczenia. Hebrajczyk słyszał w tej nazwie czasownik i pamiętał, kto jest jego podmiotem: to Jahwe przeszedł obok. Polski czytelnik słyszy nazwę własną i musi się jej sensu domyślać z przypisu. Znika przez to najważniejsza informacja — święto opowiada o Bożym działaniu, nie o ludzkiej pobożności.
Druga strata dotyczy baranka. Tam, gdzie hebrajski mówi po prostu „zabili pesach”, polski przekład musi dopisać „baranka paschalnego”, bo inaczej zdanie byłoby niezrozumiałe. To rozsądny zabieg, ale kosztowny: w oryginale ofiara i święto noszą jedną nazwę, więc baranek jest Paschą w sensie dosłownym. Kiedy więc Nowy Testament nazywa Jeszuę naszą Paschą, nie tworzy poetyckiej metafory, tylko używa hebrajskiego słowa dokładnie tak, jak używa go Księga Wyjścia.
Trzecia rzecz to data. Cztery różne księgi — Liczb, Jozuego, Ezdrasza i Ezechiela — powtarzają ten sam czternasty dzień pierwszego miesiąca, w odstępie wielu stuleci. W polskiej lekturze te wzmianki rozsypują się na osobne epizody, tymczasem razem tworzą jedno z najbardziej konsekwentnych świadectw Pisma: termin był ustalony i nikt go nie przesuwał.
Dlaczego to ważne dla czytelnika Pisma
Pascha jest pierwszym z wyznaczonych czasów Jahwe i wzorem dla wszystkich pozostałych. Jej sens streszcza się w jednym zdaniu: Bóg widzi krew i przechodzi obok. Nie ocalono nikogo dlatego, że był lepszy od Egipcjan — ocalono tych, którzy usłuchali i oznaczyli drzwi. Wybawienie w Piśmie zawsze ma tę strukturę: Boża inicjatywa, wskazany środek, ludzkie posłuszeństwo.
Ważny jest też sposób, w jaki to święto działa jako pamięć. Izrael nie miał opowiadać dzieciom historii przy okazji, lecz w konkretnym dniu, przy konkretnym posiłku i w odpowiedzi na konkretne pytanie. Wiara przekazywana z pokolenia na pokolenie miała w Torze formę powtarzalnego wydarzenia, a nie wykładu.
Wreszcie Pascha wyznacza rytm reform. Za każdym razem, gdy lud wraca do Boga — u Jozjasza, u Ezechiasza, po niewoli — pierwszym praktycznym krokiem jest przywrócenie tego terminu. Kto czyta te fragmenty, dostrzega prostą prawidłowość: powrót do Pisma zaczyna się od kalendarza Jahwe, bo to on pokazuje, czyj czas obowiązuje w Bożym domu.
Zobacz też: Jahwe · Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Ofiara (korban) · Księga Wyjścia · Ezechiel · Mojżesz — znaczenie imienia
