Określenie o Baranku Bożym brzmi jak podstawowy tytuł Mesjasza, a jest wśród nich jednym z najrzadszych. W całym Piśmie pada dwa razy, w odstępie kilku wersetów, i za każdym razem w ustach jednego człowieka — Jana Chrzciciela.
A nazajutrz Jan zobaczył Jezusa przychodzącego do niego i powiedział: Oto Baranek Boży, który gładzi grzech świata.
J 1,29
Nazajutrz to samo określenie pada bez żadnego rozwinięcia:
A gdy zobaczył Jezusa przechodzącego, powiedział: Oto Baranek Boży.
J 1,36
To wszystko. Reszta Nowego Testamentu tego zwrotu nie powtarza. Apokalipsa mówi o Baranku bardzo często, ale posługuje się innym greckim wyrazem — zdrobnieniem arnion, podczas gdy u Jana Chrzciciela stoi amnos. Polszczyzna obu tych słów nie rozróżnia.
Trzej kandydaci
Pierwszy to baranek paschalny. Przemawia za nim pora roku i cała sieć skojarzeń z wyjściem z Egiptu. Tora opisuje go szczegółowo:
Wasz baranek ma być bez skazy, jednoroczny samiec. Weźmiecie go spośród owiec albo kóz.
Wj 12,5
Jest jednak kłopot, o którym mówi się rzadko. Pascha w Wj 12 nie służy gładzeniu grzechu. Krew na odrzwiach jest znakiem ochronnym, a nie ofiarą przebłagalną:
A ta krew będzie dla was znakiem na domach, w których będziecie. Gdy bowiem ujrzę krew, ominę was i nie dotknie was plaga zniszczenia, gdy będę zabijał w ziemi Egiptu.
Wj 12,13
Drugi kandydat to baranek ofiary codziennej, składany w przybytku rano i wieczorem przez wszystkie dni roku:
Oto co masz składać na ołtarzu: dwa roczne baranki, codziennie i ustawicznie.
Wj 29,38
Za tym tropem przemawia powszechność i regularność, a przeciw niemu to, że ofiara ustawiczna również nie jest w Torze opisana jako gładząca grzech świata.
Trzeci to baranek z pieśni o cierpiącym słudze:
Uciśniony i gnębiony, ale nie otworzył swoich ust. Jak baranek na rzeź prowadzony i jak owca przed tymi, którzy ją strzygą, zamilkł i nie otworzył swoich ust.
Iz 53,7
Tu z kolei porównanie dotyczy milczenia, a nie usunięcia grzechu, choć dalszy ciąg tego rozdziału mówi już o ofierze za grzech. Że tekst Izajasza rzeczywiście czytano mesjańsko, widać w Dziejach, gdzie dworzanin czyta właśnie ten fragment:
A czytał ten fragment Pisma: Jak owca na rzeź był prowadzony i jak baranek milczący wobec tego, który go strzyże, tak on nie otworzył swoich ust.
Dz 8,32
Jest jeszcze czwarty ślad, najstarszy i najbardziej niepokojący — zdanie Abrahama na drodze do Moria, w którym baranka ma wskazać sam Bóg:
Abraham odpowiedział: Bóg sobie upatrzy baranka na ofiarę całopalną, mój synu. I szli obaj razem.
Rdz 22,8
Jak łatwo zrozumieć to źle
Pierwszy błąd to automatyczne stawianie znaku równości między Barankiem Bożym a barankiem paschalnym. Skojarzenie jest mocne i Paweł je gdzie indziej robi, nazywając Mesjasza naszą Paschą w liście do Koryntian. Nie robi go jednak tekst z pierwszego rozdziału Jana, a to on zawiera badany zwrot. Kto podstawia tu Paschę, wnosi do zdania funkcję, której Wj 12 baranka nie przypisuje, i robi to bez podstawy w samym zdaniu.
Drugi błąd to zakładanie, że Jan Chrzciciel cytuje Izajasza. Nie cytuje. Nie ma tu zapowiedzi cytatu, nie ma wspólnego zwrotu poza samym słowem baranek, a milczenie sługi nie jest tym, o czym Jan mówi.
Trzeci błąd jest językowy. Polski wyraz baranek jest zdrobnieniem i niesie ładunek czułości; w kulturze wielkanocnej stał się figurką z cukru. Za obrazem stoi zwierzę ofiarne prowadzone na śmierć, a więc treść drastyczna, nie sielankowa.
Czwarty błąd to czytanie zdania o gładzeniu grzechu świata jako ogłoszenia rezultatu, który już nastąpił. Zdanie mówi o tym, kim ten człowiek jest i co czyni, a nie o tym, że rzecz jest zamknięta.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, którego baranka Jan Chrzciciel miał na myśli, bo tego nie powiedział. Nie wiemy nawet, czy sam wybierał między tymi możliwościami — być może zwrot był dla niego jedną figurą, a nie odsyłaczem do konkretnego przepisu.
Nie wiemy, ile z tego zdania jest jego własnym sformułowaniem, a ile podsumowaniem ewangelisty. Druga wypowiedź, ta krótsza, brzmi jak surowy okrzyk; pierwsza ma dopowiedzenie, którego w niej nie ma.
Nie wiemy wreszcie, czy zmiana greckiego wyrazu w Apokalipsie coś znaczy. Może być śladem odrębnej tradycji, może być zwykłą różnicą stylu dwóch pism. Polski przekład tej różnicy nie pokazuje i nie ma jak jej pokazać.
Zobacz też: Reszta (szear) — mniejszość, która ocaleje · Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Ofiara (korban) · Jan Chrzciciel · Paweł — znaczenie imienia
