Co roku wraca ten sam obrazek: „Easter = Ishtar”, trzy strzałki, babilońska bogini płodności, jajka i zające jako jej symbole. Argument jest chwytliwy, wygodny dla każdego, kto — jak my — uważa, że kalendarz chrześcijaństwa został podmieniony. Jest też fałszywy, i to w sposób, który da się wykazać w kilka minut. Rozbieramy go tutaj na części, bo wolimy stracić efektowny mem niż wiarygodność. A na koniec pokazujemy to, co naprawdę się wydarzyło — bo prawdziwa historia jest od tej zmyślonej znacznie mocniejsza.
Skąd wziął się ten mit
Źródłem większości „babilońskich” wywodów o świętach jest jedna książka: Alexander Hislop, The Two Babylons (1853, rozszerzone 1858). Hislop dowodził, że cały katolicyzm to przebrany kult Nimroda, Semiramidy i Tammuza, a dowodem miały być podobieństwa brzmieniowe między słowami z różnych języków. Metoda polegała na zestawianiu luźnych skojarzeń i budowaniu z nich genealogii. Asyriologia jej nie potwierdza; Semiramida i Nimrod nie byli żadną parą — dzielą ich stulecia i różne warstwy legendy.
Najmocniejszy argument w tej sprawie nie pochodzi od katolickich apologetów, lecz od kaznodziei, który Hislopa spopularyzował. Ralph Woodrow napisał w latach 60. bestseller Babylon Mystery Religion, oparty w całości na Hislopie. Potem sprawdził źródła Hislopa jedno po drugim — i zrobił rzecz w tej branży niespotykaną: wycofał własną książkę z druku i wydał sprostowanie (The Babylon Connection?, 1997), w którym punkt po punkcie pokazuje, gdzie Hislop zmyślał. Trudno o lepszy wzorzec uczciwości: człowiek odwołał bestseller, bo fakty się nie zgodziły.
Dlaczego „Easter” nie może pochodzić od Isztar
Zbieżność brzmienia jest przypadkowa, i to z kilku niezależnych powodów naraz:
- Inne rodziny językowe. Akadyjskie Ištar należy do języków semickich; staroangielskie Ēastre do germańskich. Podobieństwo w polskiej transkrypcji nie jest podobieństwem w źródłach.
- Brak kontaktu. Anglosasi z VII-VIII wieku nie mieli styczności z kultem Isztar, który wygasł setki lat wcześniej i tysiące kilometrów dalej.
- Znana etymologia. Easter i niemieckie Ostern wywodzą się z pragermańskiego *austrōn- i praindoeuropejskiego rdzenia *h₂ews- („świt, wschód”) — tego samego, od którego pochodzi łacińska aurora i angielskie east. Nazwa znaczy tyle co „wiosenny miesiąc jutrzenki”.
- Argument z reszty świata. Nazwa germańska to lokalny wyjątek. Niemal wszędzie indziej święto nazywa się od Paschy: łac. Pascha, wł. Pasqua, fr. Pâques, hiszp. Pascua, niderl. Pasen, szw. påsk, gr. Πάσχα. Gdyby chodziło o boginię, musiałaby mieć zdumiewająco wąski zasięg.
Podsumowując: „Easter = Isztar” to nie jest sporna hipoteza, tylko błąd. Kto go powtarza, oddaje przeciwnikowi darmowy punkt — i traci prawo do tego, żeby mu wierzono w sprawach, w których ma rację.
Eostre u Bedy: jedno jedyne źródło i otwarty spór
Skoro nie Isztar, to co? Tu trzeba być równie ostrożnym w drugą stronę. Jedynym źródłem o anglosaskiej bogini Eostre jest Beda Czcigodny, De temporum ratione, rozdz. 15 („O miesiącach Anglów”, 725 r.):
Eosturmonath, który dziś tłumaczy się jako miesiąc paschalny, wziął niegdyś nazwę od ich bogini zwanej Eostre, której w tym miesiącu obchodzono święta. Teraz tym utartym mianem dawnego obrzędu nazywają czas paschalny, radości nowego obrzędu nazywając czcigodnym imieniem starego zwyczaju.
Sygnatura: Beda, De temporum ratione 15; przekład angielski i komentarz: Faith Wallis, Bede: The Reckoning of Time, Liverpool 1999.
Status naukowy tego świadectwa jest sporny — i to w obie strony. Sceptycy (od filologów XIX wieku po Richarda Sermona, 2008) podejrzewają, że Beda zwyczajnie zgadywał, wywodząc boginię z nazwy miesiąca; Ronald Hutton dopuszcza dla Eosturmonath także wykładnię „miesiąc otwarć, początków”. Z drugiej strony Philip A. Shaw (Pagan Goddesses in the Early Germanic World, 2011) broni realności Eostre jako bóstwa lokalnego, wskazując na pokrewny materiał onomastyczny: ponad sto pięćdziesiąt nadreńskich kamieni wotywnych dla matronae Austriahenae z lat 150-250.
Nasza formuła: wolno powiedzieć, że nazwa germańska pochodzi od nazwy wiosennego miesiąca, którą Beda — jedyne źródło — wiąże z boginią Eostre, a istnienie tej bogini jest w nauce kwestią otwartą. Nie wolno powiedzieć „na pewno istniała” ani „na pewno ją zmyślono”. I przede wszystkim: nie wolno na tej niepewności niczego budować.
„Wielkanoc” — polska nazwa jest chrześcijańska
W polskiej wersji mitu pojawia się czasem twierdzenie, że „Wielkanoc” to przemianowane Jare Gody czy święto Jaryły. W odniesieniu do samej nazwy jest to nieprawda, i to przejrzysta: Wielkanoc to po prostu „Wielka Noc” — noc zmartwychwstania. Ten sam wzorzec obejmuje całą Słowiańszczyznę: czeskie Velikonoce, słowackie Veľká noc, ukraińskie Великдень („Wielki Dzień”), starocerkiewne Velikŭ dĭnĭ. To kalka rozpowszechnionego we wschodnim chrześcijaństwie określenia „Wielki Dzień / Wielka Noc” (por. gr. Μεγάλη Ἑβδομάς — Wielki Tydzień). Tak podają Brückner i współczesne słowniki etymologiczne.
Czym innym jest pytanie o ludowe zwyczaje wiosenne, które do święta doklejono — te trzeba oceniać po kolei, jeden po drugim. I właśnie tak zrobimy.
Jajka, zajączek, śmigus — historia bez Babilonu
Jajko. Udokumentowana geneza jest kościelno-postna, nie babilońska. W średniowieczu jajka były w Wielkim Poście zakazane, obok mięsa i nabiału. Kury tego nie wiedziały i niosły dalej, więc na koniec postu powstawała nadwyżka — gotowano ją, święcono i zjadano uroczyście pierwszego dnia świąt. Błogosławieństwo jajek (benedictio ovorum) znane jest z ksiąg liturgicznych od XII wieku, polska święconka udokumentowana od średniowiecza. Osobno: jajko jako symbol życia występuje w wielu kulturach przedchrześcijańskich, także u Słowian — pisanki z X-XI wieku znaleziono między innymi w Opolu-Ostrówku. Uczciwa formuła brzmi: symbol ogólnoludzki, chrześcijańska adaptacja udokumentowana, bezpośrednia linia „od kultu Isztar” — nie istnieje.
Zajączek. Pierwsza wzmianka pochodzi z rozprawki De ovis paschalibus Georga Francka von Franckenau (1682), opisującej zwyczaj z protestanckich Niemiec — Alzacji i Palatynatu, gdzie zając „znosi” dzieciom jajka. Zwyczaj jest więc nowożytny, niemiecki i protestancki; do Polski wszedł dopiero w XIX-XX wieku, przez Wielkopolskę i Śląsk. Powiązanie zająca z Eostre nie ma żadnego źródła — pojawia się dopiero u Adolfa Holtzmanna (1874), który napisał, że zając „musiał być kiedyś ptakiem bogini”. To zdanie jest jawną spekulacją, a mimo to od stu pięćdziesięciu lat krąży jako fakt.
Śmigus-dyngus. Najstarsze polskie świadectwo to uchwała synodu diecezji poznańskiej z 1420 roku, zakazująca w drugie i trzecie święto wielkanocne „napastowania o jajka i inne podarki” oraz „ciągania do wody”. Pierwotnie były to dwa osobne zwyczaje: śmigus (smaganie witkami i polewanie) oraz dyngus (wykup, chodzenie po domach). Rodowód najprawdopodobniej przedchrześcijański i wiosenny — ale do zmartwychwstania nie ma to żadnego odniesienia treściowego. To modelowy przykład ludowej warstwy doklejonej do święta, które samo jest już podmianą.
Prawdziwa zmiana: nie nazwa, tylko data
A teraz rzecz, którą mit o Isztar skutecznie przykrywa. Podmiana Wielkanocy jest faktem — tylko dotyczy czego innego, jest lepiej udokumentowana i ma pisemne uzasadnienie.
Pascha ma w Piśmie datę wyznaczoną przez Jahwe: czternasty dzień pierwszego miesiąca (Kpł 23,5). Pierwsze pokolenia wierzących w Azji Mniejszej obchodziły pamiątkę śmierci Jeszui (Jezusa) właśnie tego dnia, niezależnie od dnia tygodnia — a robiły to, jak zaświadcza Euzebiusz (Historia kościelna V,24), powołując się wprost na apostoła Jana. Rzym przeniósł obchód na niedzielę i około 190 roku biskup Wiktor I usiłował za to ekskomunikować całą Azję.
Sprawę domknął sobór nicejski w 325 roku: Pascha ma wypadać w jedną wspólną niedzielę, obliczaną bez oglądania się na żydowską rachubę miesiąca Nisan. Uzasadnienie znamy z listu, który cesarz Konstantyn rozesłał po soborze (Euzebiusz, Życie Konstantyna III,18-19):
Wydało się bowiem rzeczą niegodną, abyśmy to najświętsze święto obchodzili wedle zwyczaju Żydów… Nie miejmy więc nic wspólnego z wrogim ludem żydowskim; otrzymaliśmy bowiem od Zbawiciela inną drogę.
W oryginale greckim fraza kluczowa brzmi: μηδὲν τοίνυν ἔστω ἡμῖν κοινὸν μετὰ τοῦ ἐχθίστου τῶν Ἰουδαίων ὄχλου. To nie jest argument z Pisma. To decyzja polityczno-obyczajowa, spisana i zachowana. Kto obchodził Paschę „z Żydami”, podlegał odtąd karom — kanon 1 synodu w Antiochii (341), kanon 7 soboru konstantynopolitańskiego (381). Reszta to już technika: komputus aleksandryjski, tablice Dionizjusza Mniejszego (525) i reforma gregoriańska (1582), po których data święta jest funkcją tabeli, a nie nowiu i jęczmienia.
To jest właśnie ta „gorsza historia” z tytułu. Nikt nie musiał przemycać bogini pod chrześcijańskim szyldem. Wystarczyła uchwała soboru, list cesarza i dwieście lat kar kościelnych — wszystko jawnie, wszystko na piśmie, wszystko do sprawdzenia.
Czego nie powtarzamy
„Easter pochodzi od Isztar.” Nie pochodzi — inne rodziny językowe, brak kontaktu kulturowego, znana etymologia od rdzenia „świt”. Rzetelnie można powiedzieć tylko tyle: nazwa germańska pochodzi od nazwy wiosennego miesiąca, a niemal cały świat nazywa to święto od Paschy.
„Bogini Eostre na pewno istniała” / „Eostre to wymysł Bedy.” Ani jedno, ani drugie. Mamy jedno źródło z 725 roku i podzieloną naukę. Kwestia jest otwarta i nie budujemy na niej żadnego argumentu.
„Jajka i zajączek to symbole kultu płodności Isztar/Astarte.” Jajko ma udokumentowaną genezę postną i ogólnoludzką symbolikę życia; zajączek pojawia się w źródłach w 1682 roku w protestanckiej Alzacji. Astarte nie miała nic wspólnego z Alzacją XVII wieku. Rzetelna teza: to zwyczaje ludowo-nowożytne, doklejone do święta, które samo jest podmianą — i to wystarczy.
„Hot cross buns i pisanki to ciasta dla królowej niebios z Jr 7,18.” Jeremiasz opisuje realny kult „królowej niebios” w Judzie VII-VI wieku przed Chrystusem, ale między nim a angielskimi bułeczkami udokumentowanymi od XVIII wieku nie ma żadnej linii źródłowej. Tekstu Jeremiasza wolno użyć jako analogii mechanizmu (ludowa pobożność mieszająca kulty), nigdy jako genealogii.
„Wielkanoc to przemianowane Jare Gody.” Nazwa polska jest przejrzyście chrześcijańska — „Wielka Noc”, jak w całej Słowiańszczyźnie. Osobną i uczciwą sprawą są zwyczaje, oceniane pojedynczo (śmigus-dyngus: 1420, prawdopodobnie warstwa przedchrześcijańska).
Co na to Pismo
Data Paschy została podana raz i konkretnie — to ona jest punktem odniesienia dla całej tej historii:
W pierwszym miesiącu, czternastego dnia tego miesiąca, o zmierzchu, jest Pascha Pana.
Kpł 23,5 (UBG)
Ostrzeżenie przed przejmowaniem cudzych form kultu jest w Torze wyjątkowo dosłowne — i zauważmy, że dotyczy ono sposobu służby, a nie brzmienia nazw:
Strzeż się, byś się nie dał usidlić, idąc za nimi, gdy będą wytępione przed tobą; nie pytaj się też o ich bogów, mówiąc: W jaki sposób te narody służyły swoim bogom? Tak samo i ja uczynię. Nie uczynisz tak Panu, swemu Bogu…
Pwt 12,30-31 (UBG)
I zasada, która obowiązuje także wtedy — a właściwie zwłaszcza wtedy — gdy jakiś argument jest dla nas wygodny:
Wszystko badajcie, a trzymajcie się tego, co dobre.
1 Tes 5,21 (UBG)
„Wszystko” obejmuje własne memy. Mit o Isztar odrzucamy nie dlatego, że broni go ktoś po drugiej stronie, ale dlatego, że jest nieprawdziwy — a sprawa, o którą tu chodzi, jest zbyt poważna, żeby opierać ją na czymś, co rozsypuje się przy pierwszym sprawdzeniu. Realna podmiana ma datę, dokument i podpis. Tego nikt nam nie odbierze.
Zobacz też: Jahwe · Reszta (szear) — mniejszość, która ocaleje · Nimrod — znaczenie imienia · Jeremiasz — znaczenie imienia
