Około roku 160 czołowy chrześcijański apologeta napisał, że ludzi twierdzących, iż ich dusze idą po śmierci prosto do nieba, nie należy uważać za chrześcijan. Około roku 210 najwybitniejszy teolog łaciński nazwał duszę wprost nieśmiertelną. Około roku 230 największy uczony ówczesnego chrześcijaństwa nauczał, że dusze istniały jeszcze zanim powstały ciała. Dziewięćdziesiąt lat — tyle wystarczyło, by pogląd wykluczający ze wspólnoty stał się poglądem obowiązującym. Ten artykuł pokazuje przebieg tej zmiany na źródłach, wraz z jej konsekwencjami, i nie omija trzech tekstów biblijnych, które są w tej sprawie najtrudniejsze.
Punkt wyjścia: nadzieją jest zmartwychwstanie
Nowy Testament ma na śmierć wierzącego jedno główne określenie: sen. „Łazarz, nasz przyjaciel, śpi, ale idę, aby obudzić go ze snu” — mówi Jeszua (Jezus), a Jan dopowiada dla uniknięcia nieporozumień: „Ale Jezus mówił o jego śmierci, lecz oni myśleli, że mówił o zaśnięciu zwykłym snem” (J 11,11-13). Paweł stosuje to samo słowo do zmarłych chrześcijan: „nie chcę, bracia, abyście byli w niewiedzy co do tych, którzy zasnęli” (1 Tes 4,13); świadkowie zmartwychwstania z 1 Kor 15,6 „zasnęli”; ci, którzy „zasnęli w Chrystusie”, byliby straceni, gdyby Chrystus nie powstał (1 Kor 15,18). Daniel mówi o „tych, którzy śpią w prochu ziemi” (Dn 12,2).
Ten język nie jest ozdobnikiem, bo idzie w parze z konkretnym rozłożeniem akcentów. Nadzieja umieszczona jest nie w chwili śmierci, lecz w chwili powrotu Mesjasza:
Gdyż sam Pan z okrzykiem, z głosem archanioła i dźwiękiem trąby Bożej zstąpi z nieba, a zmarli w Chrystusie powstaną pierwsi.
1 Tes 4,16
Stary Testament mówi to samo prościej: „Opuszcza go duch i wraca do swojej ziemi; w tymże dniu zginą wszystkie jego myśli” (Ps 146,4); „nie ma bowiem żadnej pracy ani zamysłu, ani wiedzy, ani mądrości w grobie, do którego zmierzasz” (Koh 9,10); „Gdy człowiek umrze, czy znowu ożyje? Przez wszystkie dni wyznaczonego mi czasu będę czekał, aż nadejdzie moja zmiana” (Hi 14,14). Piotr w dniu Pięćdziesiątnicy mówi o Dawidzie bez cienia zakłopotania: „umarł i został pogrzebany, a jego grobowiec znajduje się u nas aż do dziś” oraz „Dawid bowiem nie wstąpił do nieba” (Dz 2,29.34).
Nieśmiertelność: własność Boga, dar dla człowieka
Drugi filar tej antropologii to sposób, w jaki Pismo mówi o samej nieśmiertelności. Nie jest ona cechą wpisaną w naturę człowieka, lecz czymś, co ma tylko Bóg i czego człowiek dopiero szuka:
- 1 Tm 6,16 — Bóg jako „jedyny mający nieśmiertelność i mieszkający w światłości niedostępnej”.
- Rz 2,7 — nagrodę otrzymają ci, którzy „szukają chwały, czci i nieśmiertelności”. Czego się szuka, tego się jeszcze nie ma.
- 1 Kor 15,53 — „to, co śmiertelne, przyoblec się w nieśmiertelność” — i dzieje się to „na ostatnią trąbę” (1 Kor 15,52), nie w chwili zgonu.
Warto też odnotować, że biblijne słowo „dusza” opisuje w Piśmie żyjącą istotę, a nie zamkniętą w niej nieśmiertelną cząstkę: „i człowiek stał się żywą duszą” (Rdz 2,7) — stał się nią, a nie ją otrzymał. Ezechiel mówi wprost: „Dusza, która grzeszy, ona umrze” (Ez 18,4).
Platon: dusza uwięziona w ciele
Alternatywa była na rynku idei od czterech wieków i miała ogromny prestiż. W Fedonie Platon przedstawia duszę jako z natury nieśmiertelną, ciało zaś jako jej więzienie i grób — stąd sławna gra słów sōma sēma, „ciało to grobowiec”. Śmierć jest w tym systemie nie nieprzyjacielem, lecz wyzwoleniem, a zmartwychwstanie ciała byłoby powrotem do więzienia, czyli czymś niepożądanym. Nic dziwnego, że gdy Paweł mówił o zmartwychwstaniu w Atenach, część słuchaczy zaczęła drwić (Dz 17,32). Dwa systemy odpowiadały na to samo pytanie w sposób nie do pogodzenia.
Około 160: Justyn prostuje Platona
Justyn Męczennik był przed nawróceniem platonikiem i to jego zapis rozmowy, która go przekonała, jest tu najważniejszym świadectwem. W Dialogu z Tryfonem 5-6 starzec, który go nawrócił, prostuje platońską tezę: dusza „nie powinna być nazywana nieśmiertelną”, bo żyje nie dlatego, że sama jest życiem, lecz dlatego, że uczestniczy w życiu — a to, co uczestniczy, może przestać uczestniczyć. W rozdziale 80 Justyn idzie dalej:
Jeśli spotkacie takich, którzy… mówią, że ich dusze zaraz po śmierci idą do nieba — nie uważajcie ich za chrześcijan.
Justyn, Dialog z Tryfonem 80
Uczciwe zastrzeżenie: Justyn mówi to w kontekście polemiki z ludźmi, którzy przy okazji odrzucali zmartwychwstanie umarłych i przyszłe królestwo. Zdanie nie jest więc samodzielnym wykładem antropologii, lecz częścią sporu o zmartwychwstanie. Ale to właśnie czyni je wymownym: dla Justyna teza „dusza idzie zaraz do nieba” i wiara w zmartwychwstanie stały w takim napięciu, że pierwsza znosiła drugą.
170-180: linia jeszcze się trzyma
Tacjan, uczeń Justyna, formułuje to w Mowie do Greków 13 z filozoficzną precyzją: „Dusza sama w sobie nie jest nieśmiertelna, Grecy, lecz śmiertelna. Lecz może też nie umrzeć” — nieśmiertelność jest darem warunkowym. Teofil z Antiochii (Do Autolyka II,27, około 180) mówi to samo o Adamie: nie został stworzony ani śmiertelnym, ani nieśmiertelnym, lecz zdolnym do jednego i drugiego; nieśmiertelność miała być nagrodą za posłuszeństwo.
Pierwszy wyłom pojawia się u Atenagorasa (około 177). W traktacie O zmartwychwstaniu broni on zmartwychwstania ciała — ale wyprowadza je z założenia o naturalnej nieśmiertelności duszy. Platonizm wchodzi tu nie jako wniosek, lecz jako przesłanka, i to w tekście broniącym prawdy biblijnej. Tak zwykle wygląda początek podmiany: nie sprzeciw, lecz zmiana punktu wyjścia.
Około 210: Tertulian mówi „nieśmiertelna”
W traktacie De anima 22 Tertulian podaje definicję, która zamyka etap dyskusji: dusza jest „zrodzona z tchnienia Boga, nieśmiertelna (immortalem)”. W De anima 55 rozwija obraz pośmiertny: dusze czekają w Hadesie, ale męczennicy idą wprost do raju. Sam autor nie ukrywa, skąd bierze narzędzia — w De anima 5 przyznaje, że w kwestii duszy zgadza się ze stoikami i chwali Senekę słowami „Seneka często nasz” (Seneca saepe noster).
Tu potrzebna jest precyzja, bo temat bywa upraszczany. Tertulian nie był platonikiem: uważał duszę za cielesną, materialną, co jest stanowiskiem stoickim i wprost sprzecznym z Platonem. Zmiana, która się dokonała, nie polega więc na przejęciu całego systemu z Fedona, lecz na przejęciu jednej tezy — naturalnej nieśmiertelności — z filozofii greckiej, w wersji dostosowanej. Skutek dla teologii był jednak dokładnie ten sam.
Około 230: Orygenes i dusze przed ciałami
Orygenes idzie najdalej. W De principiis (I,7-8; II,9) naucza, że dusze preegzystują — istniały przed stworzeniem ciał, a ich wcześniejszy upadek tłumaczy nierówność ludzkich losów. To już czysty platonizm, nie jego echo. Sześć wieków później nauka o preegzystencji zostanie formalnie potępiona — ale teza o naturalnej nieśmiertelności duszy zostanie na stałe. Od Augustyna w IV wieku jest już aksjomatem, którego się nie dowodzi.
| Rok (ok.) | Autor i dzieło | Stanowisko |
|---|---|---|
| 160 | Justyn, Dial 5-6; 80 | dusza nie jest z natury nieśmiertelna; „nie uważajcie ich za chrześcijan” |
| 170 | Tacjan, Mowa do Greków 13 | „dusza sama w sobie nie jest nieśmiertelna… lecz może też nie umrzeć” |
| 180 | Teofil, Do Autolyka II,27 | nieśmiertelność jako nagroda, nie natura |
| 177 | Atenagoras, O zmartwychwstaniu | nieśmiertelność duszy jako przesłanka dowodu |
| 210 | Tertulian, De anima 5; 22; 55 | dusza „nieśmiertelna”; wprost powołanie na stoików |
| 230 | Orygenes, De principiis I,7-8; II,9 | preegzystencja dusz przed ciałami |
Co z tego wynikło
Zmiana antropologii nie została na papierze. Jeśli zmarły jest świadomy natychmiast po śmierci, otwierają się możliwości, których wcześniej po prostu nie było — i pojawiają się one w źródłach dokładnie w tym samym czasie. Tertulian w De corona 3 (około 211) wylicza praktyki przyjęte „z tradycji”, sam przyznając, że nie mają oparcia w Piśmie; wśród nich: „składamy ofiary za zmarłych w rocznicę”. W Męczeństwie Perpetuy (Kartagina, 203) Perpetua modli się za zmarłego brata i widzi, jak jego stan się poprawia. Stąd prowadzi już prosta droga do modlitw kierowanych do zmarłych świętych, do mszy za dusze, do nauki o czyśćcu i — po tysiącu lat — do odpustów, które z tej nauki uczyniły system finansowy.
Kolejność jest tu istotna: najpierw zmieniła się odpowiedź na pytanie, co dzieje się z człowiekiem po śmierci, a dopiero potem powstały praktyki, które bez tej odpowiedzi nie miałyby sensu.
Trzy teksty trudne — bez omijania
Uczciwość wymaga postawienia obok siebie także tych fragmentów, które przemawiają za świadomością po śmierci. Nie rozstrzygamy tu sporu egzegetycznego; pokazujemy, na czym on polega.
Łk 16,19-31 — bogacz i Łazarz. Najmocniejszy tekst po stronie świadomego stanu pośmiertnego. Zwolennicy „snu śmierci” wskazują, że jest to przypowieść z rozbudowaną scenerią (rozmowa przez przepaść, palec, język, kropla wody), której szczegółów nikt nie traktuje dosłownie, a jej puenta dotyczy czegoś innego: „Jeśli Mojżesza i Proroków nie słuchają, to choćby ktoś zmartwychwstał, nie uwierzą” (Łk 16,31). Strona przeciwna odpowiada, że Jeszua nie budowałby nauczania na scenerii wprowadzającej w błąd. Spór trwa i wypada go nazwać sporem.
Łk 23,43 — „Zaprawdę powiadam ci: Dziś będziesz ze mną w raju”. W najstarszych rękopisach greckich nie ma znaków przestankowych, więc przecinek postawiono w tłumaczeniach — i od jego miejsca zależy sens. Jeśli przed „dziś”, obietnica dotyczy tego samego dnia; jeśli po, akcent pada na moment złożenia obietnicy. Argumentem po drugiej stronie jest to, że sam Jeszua trzeciego dnia mówi Marii: „jeszcze nie wstąpiłem do mego Ojca” (J 20,17). Rozstrzygnięcia nie da się oprzeć na samej interpunkcji.
Flp 1,23 — „chcę odejść i być z Chrystusem, bo to o wiele lepsze”. Paweł zestawia tu dwie rzeczy: pozostanie w ciele i odejście. Zwolennicy snu śmierci zwracają uwagę, że dla śpiącego nie istnieje odstęp czasu — chwila śmierci i chwila zmartwychwstania są subiektywnie tym samym momentem, więc zdanie Pawła pozostaje prawdziwe. Zwolennicy stanu pośredniego czytają je dosłownie. Warto zauważyć, że w tym samym liście Paweł umieszcza nagrodę w „dniu Chrystusa” (Flp 1,6.10), a nie w dniu śmierci.
Czego nie powtarzamy
„Nieśmiertelność duszy wprowadził Konstantyn albo papiestwo”. Nie. Cała opisana wyżej zmiana dokonała się w II i III wieku, w kościele prześladowanym, na długo przed jakimkolwiek dekretem państwowym i przed powstaniem papiestwa jako instytucji. Winowajcą nie jest dekret, lecz metoda: przyjęcie filozoficznej przesłanki jako punktu wyjścia dla lektury Pisma.
„Wszyscy ojcowie do IV wieku uczyli o śnie duszy”. To nieprawda i łatwo to wykazać. Już Atenagoras około 177 roku zakłada nieśmiertelność duszy, a Tertulian trzydzieści lat później naucza jej wprost. Rzetelna teza jest inna: w połowie II wieku pogląd biblijny był jeszcze normą wśród apologetów, a w połowie III wieku był już mniejszością — i tę zmianę da się prześledzić dekada po dekadzie.
„Tertulian po prostu przepisał Platona”. Nie przepisał — jego dusza jest cielesna, co Platon uznałby za absurd; sam Tertulian powołuje się na stoików. Rzetelnie: przejęto jedną tezę z filozofii greckiej, nie cały system. Uproszczenie „to wszystko Platon” jest wygodne, ale nieprawdziwe, a przeciwnik obali je jednym cytatem z De anima 5-9.
„Justyn był kondycjonalistą w dzisiejszym sensie”. Justyn uczy, że dusze istnieją tak długo, jak Bóg chce, i że dusze niegodne podlegają karze — nie formułuje nowożytnej doktryny warunkowej nieśmiertelności. Cytujemy go dokładnie w tym, co powiedział: że dusza nie jest nieśmiertelna z natury i że nie należy uważać za chrześcijan tych, którzy odsyłają dusze prosto do nieba, odrzucając zmartwychwstanie.
Co na to Pismo
Nadzieja apostolska ma konkretny adres w czasie — jest nim zmartwychwstanie, nie moment śmierci:
W jednej chwili, w mgnieniu oka, na ostatnią trąbę. Zabrzmi bowiem trąba, a umarli zostaną wskrzeszeni niezniszczalni, a my zostaniemy przemienieni. To bowiem, co zniszczalne, musi przyodziać się w to, co niezniszczalne, a to, co śmiertelne, przyoblec się w nieśmiertelność.
1 Kor 15,52-53
Nieśmiertelność ma tylko Jeden, a ludzie jej dopiero szukają:
Jedyny mający nieśmiertelność i mieszkający w światłości niedostępnej, którego żaden z ludzi nie widział ani widzieć nie może; jemu niech będzie cześć i moc wieczna. Amen.
1 Tm 6,16
Jeśli więc pytać, co dokładnie zabiła podmiana antropologii, odpowiedź nie brzmi „zmartwychwstanie” — bo wyznanie o zmartwychwstaniu przetrwało we wszystkich credo. Zabiła jego funkcję. Nadzieja, która w Nowym Testamencie napędza wszystko — czuwanie, wytrwałość, tęsknotę za powrotem Pana — została przesunięta na dalszy plan przez wydarzenie, które w Piśmie takiej roli nigdy nie pełni: chwilę zgonu.
Zobacz też: Jeszua (Jezus) · Piotr · Dawid · Ezechiel · Teofil · Paweł — znaczenie imienia
