Kodesz (קֹ֫דֶשׁ, H6944) to jedno z najczęstszych słów Tory — czterysta sześćdziesiąt dziewięć wystąpień. W polszczyźnie świętość brzmi jak cecha wewnętrzna: pobożność, czystość intencji, wzniosły nastrój. Hebrajskie kodesz opisuje przede wszystkim status. Coś zostało odjęte od zwykłego użytku i przypisane Bogu, i dopiero z tego wynikają reguły postępowania.
Świętość dotyczy miejsc, czasu i rzeczy
Pierwsze wystąpienie w opowieści o Mojżeszu nie mówi o człowieku:
Wtedy powiedział: Nie zbliżaj się tu. Zdejmij buty z nóg, bo miejsce, na którym stoisz, jest ziemią świętą.
Wj 3,5
Ziemia nie zmieniła składu. Zmienił się jej status, bo jest tam obecność Boga, a wraz ze statusem zmieniły się zasady dostępu — stąd nakaz o obuwiu. Ta sama logika rządzi układem przybytku:
A zasłonę zawiesisz na haczykach i wniesiesz za zasłonę arkę świadectwa, a ta zasłona będzie oddzielać wam Miejsce Święte od Najświętszego.
Wj 26,33
Miejsce Święte i Najświętsze to po hebrajsku ten sam wyraz w dwóch stopniach nasilenia, uzyskanych przez powtórzenie. Podział przestrzeni jest tu podziałem dostępu, nie temperatury duchowej.
Szabat jako kodesz
Przez sześć dni będzie się wykonywać pracę, ale siódmy dzień jest szabatem odpoczynku, świętym dla Pana. Ktokolwiek wykona pracę w dniu szabatu, poniesie śmierć.
Wj 31,15
Siódmy dzień jest kodesz w dokładnie tym samym sensie, co sprzęt przybytku: został wyjęty z puli dni, którymi człowiek dysponuje. Dlatego przepis nie mówi o odczuciach, tylko o pracy. Świętość czasu polega na tym, że pewnego zakresu działań się w nim nie wykonuje.
Klucz z Księgi Kapłańskiej
Abyście mogli rozróżniać między tym, co święte, a tym, co pospolite, między tym, co nieczyste, a tym, co czyste;
Kpł 10,10
To zdanie jest siatką pojęć całej Tory. Kodesz stoi naprzeciw tego, co pospolite, a nie naprzeciw tego, co nieczyste — te ostatnie tworzą osobną parę. Polski przekład oddaje pierwszy człon jako to, co święte, i drugi jako to, co pospolite, więc akurat tutaj układ jest widoczny. Kłopot w tym, że gdzie indziej ten sam kodesz wychodzi z tłumaczenia jako świętość, jako miejsce święte i jako rzecz święta, a czytelnik nie ma jak połączyć tych miejsc.
Któż wstąpi na górę Pana? Kto stanie w jego świętym miejscu?
Ps 24,3
Tych przyprowadzę na swoją świętą górę i rozraduję ich w swoim domu modlitwy. Ich całopalenia i ofiary będą przyjęte na moim ołtarzu, bo mój dom będzie nazywany domem modlitwy dla wszystkich narodów.
Iz 56,7
W obu psalmowo brzmiących zdaniach hebrajski ma ten sam rzeczownik z zaimkiem: świętość jego, świętość moja. Polski wybiera raz miejsce, raz górę, bo tak jest gładziej.
Co gubi polski przekład
Gubi to, że świętość jest w Torze przede wszystkim relacją własności i dostępu. Kiedy kodesz staje się świętością rozumianą jako przymiot moralny, przepisy o przybytku zaczynają wyglądać na rytualną otoczkę, a nie na konsekwencję statusu. Znika też ciągłość między świętym miejscem, świętym dniem i świętym ludem, bo w polszczyźnie każde z nich dostaje inną konstrukcję zdania.
Warto zauważyć, co z tego wynika dla czytania obietnicy z Księgi Izajasza. Góra jest kodesz, a mimo to dom modlitwy ma być otwarty dla wszystkich narodów. Oddzielenie nie oznacza tu zamknięcia dostępu, lecz wyznaczenie warunków, na jakich dostęp jest możliwy. To ważne rozróżnienie, bo polskie skojarzenia ze świętością idą raczej w stronę odgrodzenia niż w stronę zaproszenia obwarowanego regułą.
Osobna strata dotyczy szabatu. Skoro siódmy dzień jest kodesz tak samo jak sprzęt przybytku, to spór o jego zachowywanie nie jest sporem o zwyczaj ani o formę pobożności, tylko o rozporządzanie cudzą własnością. Polski przekład tego nie ukrywa, ale też nie pomaga tego zobaczyć, bo w każdym z tych miejsc buduje zdanie inaczej.
Czego nie wiemy
Nie mamy pewności co do rdzenia. Powszechnie przyjmuje się, że oznaczał on odcięcie lub oddzielenie, ale rekonstrukcja opiera się na językach pokrewnych, a nie na definicji podanej w Piśmie. Bywa też proponowana etymologia od jasności. Praktycznie nie zmienia to sensu słowa w zdaniach, bo ten ustala się z użycia, ale każdy wykład zaczynający się od pewnego siebie zdania o rdzeniu wchodzi na teren domysłu.
