Ignacy Antiocheński, biskup Antiochii z początku II wieku, napisał w Liście do Magnezjan (9,1) zdanie, które w popularnym przekładzie brzmi: „już nie zachowując szabatu, ale żyjąc według dnia Pańskiego”. Bywa ono podawane jako najstarszy dowód, że chrześcijanie zastąpili sobotę niedzielą. Kłopot w tym, że w jedynym greckim rękopisie pierwotnej wersji listu słowa „dzień” nie ma — stoi tam „Pańskie życie” (κυριακὴν ζωήν), a „dzień” jest decyzją wydawców.
Kim był Ignacy Antiocheński
Ignacy był biskupem Antiochii Syryjskiej, miasta, w którym — jak podają Dzieje Apostolskie — uczniów Jeszui (Jezusa) po raz pierwszy nazwano chrześcijanami (Dz 11,26). Sam siebie nazywał w nagłówkach listów także Teoforem (Theophoros, noszący Boga). Aresztowany, był prowadzony pod strażą do Rzymu na śmierć i po drodze napisał siedem listów: do zborów w Efezie, Magnezji, Trallach, Rzymie, Filadelfii i Smyrnie oraz do Polikarpa, biskupa Smyrny. W liście do Rzymian prosi, by nie zabiegali o jego uwolnienie, i porównuje się do pszenicy, którą mają zmielić zęby dzikich zwierząt. Tradycja mówi o jego śmierci na arenie; szczegółów nie potwierdza żadne źródło z epoki.
Data jest sporna. Euzebiusz z Cezarei umieszcza męczeństwo Ignacego za cesarza Trajana (98–117), a tradycyjnie przyjmuje się lata około 107–110. Część współczesnych badaczy (Timothy D. Barnes, Richard Pervo) przesuwa listy na lata 130–140, a skrajni krytycy kwestionują ich autentyczność w ogóle. Najbezpieczniej pisać: początek II wieku, tradycyjnie około 107–110. Kościoły katolicki i prawosławny czczą Ignacego jako świętego męczennika; serwis opisuje go jako świadka swojej epoki — ważnego, ale nie natchnionego.
Siedem listów i trzy wersje tekstu
Listy Ignacego zachowały się w trzech wersjach, które filologowie nazywają recenzjami. Recenzja krótka to syryjski wyciąg z trzech listów. Recenzja średnia to siedem listów wymienionych wyżej — dziś większość badaczy uważa ją za tekst Ignacego. Recenzja długa to wersja rozbudowana w IV wieku przez anonimowego autora, nazywanego pseudo-Ignacym, który dopisywał całe zdania i dołączył kilka listów sfabrykowanych od podstaw.
Dla naszego zdania ważne są dwa świadectwa recenzji średniej. Po grecku zachowała się ona w jednym rękopisie, nazywanym Codex Mediceo-Laurentianus (od biblioteki Medyceuszy we Florencji). Istnieje też dawny przekład łaciński. Gdy oba świadectwa się rozchodzą, wydawca musi wybrać — i właśnie tak było w Magn 9,1.
Magnezjan 9,1: co stoi w rękopisie
Grecki rękopis podaje: μηκέτι σαββατίζοντες, ἀλλὰ κατὰ κυριακὴν ζωὴν ζῶντες. Dosłownie: „już nie sabbatyzując, lecz żyjąc według Pańskiego życia”. Słowa „dzień” (ἡμέρα) w tekście greckim nie ma. Przymiotnik kyriake („Pańska”) określa rzeczownik zoe („życie”).
Łacina ma secundum dominicam, czyli „według Pańskiej” — bez słowa „życie”. Wydawcy, z XIX-wiecznym Josephem Barberem Lightfootem na czele, a za nim większość późniejszych, uznali greckie zoen za błąd kopisty, usunęli je i dopowiedzieli domyślny „dzień”. Tak powstało zdanie, które dziś czyta się w większości przekładów. To jest decyzja edytorska, nie stan rękopisu. Szczegółowo przeanalizowali tę sprawę Fritz Guy („The Lord's Day” in the Letter of Ignatius to the Magnesians, „Andrews University Seminary Studies” 2, 1964, s. 1–17) oraz Richard J. Bauckham w tomie From Sabbath to Lord's Day (red. D.A. Carson, 1982).
| Świadectwo | Co mówi | Skąd pochodzi |
|---|---|---|
| Rękopis grecki (recenzja średnia) | κατὰ κυριακὴν ζωὴν ζῶντες — żyjąc według Pańskiego życia | Codex Mediceo-Laurentianus, jedyny grecki świadek |
| Przekład łaciński | secundum dominicam — według Pańskiej (bez rzeczownika) | dawna wersja łacińska |
| Popularne tłumaczenie | żyjąc według dnia Pańskiego | emendacja wydawców (Lightfoot i następcy) |
Uczciwie trzeba dodać, że wydawcy mieli swoje racje. Przymiotnik kyriake użyty samodzielnie znaczył w późniejszej grece kościelnej właśnie niedzielę, a dalsza część zdania mówi o tym, w czym — przez Niego i Jego śmierć — wzeszło nasze życie, co dobrze pasuje do dnia zmartwychwstania. Spór nie jest więc rozstrzygnięty w żadną stronę. Rozstrzygnięte jest tylko to, że zdanie z „dniem Pańskim” nie jest cytatem z rękopisu, a budowanie na nim pewności to budowanie na przypuszczeniu.
Kto przestał sabbatyzować? Problem podmiotu
Druga trudność jest gramatyczna. Zdanie z Magn 9,1 nie mówi o chrześcijanach z Magnezji. Ignacy pisze o „tych, którzy żyli w dawnym porządku rzeczy” i doszli do nowej nadziei — a najbliższy kontekst wskazuje na proroków Starego Przymierza. W poprzednim rozdziale (8,2) Ignacy pisze, że prorocy żyli według Chrystusa Jezusa, a w dalszym ciągu (9,2) mówi o prorokach, którzy jako uczniowie w duchu oczekiwali Go jako nauczyciela.
Jeśli podmiotem są prorocy, to zdanie nie opisuje praktyki zboru w II wieku, tylko teologiczną tezę Ignacego: prorocy już duchowo nie „sabbatyzowali”, lecz żyli ku Pańskiemu życiu (albo dniu). Taką lekturę przyjmuje część badaczy. Inni czytają zdanie jako ogólny opis nawróconych z judaizmu. Źródła się różnią — i właśnie dlatego tego zdania nie da się użyć jako opisu tego, co chrześcijanie robili w sobotę i w niedzielę około roku 110.
Trzecia trudność dotyczy samego czasownika. Sabbatizein u Ignacego może piętnować żydowski sposób świętowania — bezczynność i przepisy rabiniczne — a niekoniecznie sam siódmy dzień. Ignacy nie podaje definicji. W sumie mamy więc trzy niepewności naraz: tekst, podmiot i datę.
Co z tym zdaniem zrobił interpolator z IV wieku
Najciekawszym komentarzem do Magn 9,1 jest recenzja długa. Jej autor, piszący w IV wieku, rozbudował ten fragment w sposób zaskakujący. Nakazuje: „niech każdy z was zachowuje szabat w sposób duchowy”, „nie w bezczynności cielesnej” — a dopiero potem dodaje świętowanie dnia Pańskiego. Interpolator, który dysponował autorytetem Ignacego i mógł mu włożyć w usta cokolwiek, nie ośmielił się znieść szabatu. Uduchowił go i dołożył niedzielę.
To mimowolne świadectwo. W drugiej połowie IV wieku, w czasach, gdy synod w Laodycei obkładał anatemą odpoczynek w sobotę, sobota wciąż była w Kościele praktykowana na tyle szeroko, że fałszerz musiał się z nią liczyć. O tym, jak długo przetrwała, piszemy w tekście o sobocie, która nie chciała umrzeć.
Judaizm i chrześcijaństwo: słowo, które ukuł Ignacy
Pewne jest jedno: Ignacy zwalcza „judaizowanie”. Kilka zdań przed spornym miejscem pisze: „Nie dajcie się zwodzić obcym naukom ani starym baśniom, które są bezużyteczne. Jeśli bowiem aż dotąd żyjemy według judaizmu, wyznajemy, że nie otrzymaliśmy łaski” (Magn 8,1; gr. κατὰ Ἰουδαϊσμὸν ζῶμεν). Nieco dalej: „Niedorzecznością jest mówić o Jezusie Chrystusie i judaizować. Chrześcijaństwo bowiem nie uwierzyło w judaizm, lecz judaizm w chrześcijaństwo” (Magn 10,3). W liście do Filadelfian (6,1): „Jeśli ktoś wykłada wam judaizm, nie słuchajcie go”.
Ignacy jest pierwszym znanym autorem, który używa słowa Christianismos, chrześcijaństwo, i pierwszym, u którego chrześcijaństwo i judaizm to dwie przeciwstawne religie. U apostołów takiego przeciwstawienia nie ma: Paweł według swego zwyczaju chodził w szabat do synagogi, a jego spór dotyczył drogi zbawienia, nie odrzucenia dziedzictwa Izraela. To właśnie ta zmiana — od sporu wewnątrz jednej rodziny do granicy między religiami — jest u Ignacego udokumentowana. Szabat jest w tym obrazie ofiarą raczej pośrednią.
Jeden biskup „na miejscu Boga”
Ignacy przeszedł do historii także z drugiego powodu. Jego listy to najstarszy manifest monoepiskopatu, czyli władzy jednego biskupa nad wspólnotą. Biskup przewodniczy „na miejscu Boga” (Magn 6,1), a w liście do Smyrneńczyków (8,1–2) pada zdanie: „Gdzie pojawi się biskup, tam niech będzie i lud, jak gdzie jest Jezus Chrystus, tam kościół powszechny” — pierwsze w historii użycie zwrotu katholike ekklesia. Natarczywość tej argumentacji sugeruje, że model jednego biskupa nie był jeszcze oczywistością; badacze tacy jak Peter Lampe i Allen Brent wskazują, że Rzym przeszedł na niego dopiero około połowy II wieku. Cały ten łańcuch, od Klemensa do Cypriana, opisujemy w artykule „Kto wymyślił laika?”.
Te dwa wątki — granica wobec judaizmu i władza biskupa — idą u Ignacego w parze. Pod koniec II wieku podobne napięcie widać w sporze o datę Paschy, gdy biskup Rzymu próbował odciąć zbory Azji, a Polikrates z Efezu odpowiedział mu listem.
„Dzień Pański” w Ap 1,10: co wiadomo, a czego nie
Wyrażenie „dzień Pański” w sensie dnia tygodnia ma w Nowym Testamencie jedno możliwe miejsce: Ap 1,10, gdzie Jan pisze, że znalazł się w zachwyceniu Ducha „w dniu Pańskim” (gr. en te kyriake hemera). Przymiotnik kyriakos występuje w Nowym Testamencie jeszcze tylko raz, przy wieczerzy Pańskiej (1 Kor 11,20).
Co wiadomo: Jan nie wyjaśnia, o jaki dzień chodzi. Gdy Nowy Testament mówi o niedzieli, nazywa ją zawsze pierwszym dniem tygodnia albo pierwszym dniem po szabacie (Dz 20,7; 1 Kor 16,2) — nigdy „dniem Pańskim”. Czego nie wiadomo: którą z kilku lektur miał na myśli Jan. W grę wchodzą co najmniej trzy. Pierwsza to niedziela — tak czytali Ap 1,10 pisarze kościelni od II wieku. Druga to eschatologiczny dzień sądu, który prorocy nazywają dniem Jahwe (PAN) (Am 5,18; 1 Tes 5,2): Jan zostaje w niego przeniesiony w widzeniu, a o tym dniu mówi przecież cała księga. Trzecia to szabat, o którym Jahwe w Iz 58,13 mówi „w moim świętym dniu”, a którego Panem jest Syn Człowieczy (Mk 2,28). Żadnej z tych lektur sam tekst nie przesądza.
Podobnie z Didache 14,1 — wczesnym podręcznikiem wspólnot, datowanym zwykle na przełom I i II wieku. Fraza kata kyriaken kyriou jest eliptyczna (dosłownie: według Pańskiej Pana), a przekład w dzień Pański jest jej rozwinięciem, nie dosłownym brzmieniem. Jako nazwa niedzieli dzień Pański funkcjonuje na pewno najpóźniej około 200 roku: Tertulian (De oratione 23) pisze, że w dies dominicus nie klęka się do modlitwy, a kanon 29 synodu w Laodycei (ok. 363/364) używa greckiego kyriake jak rzeczy oczywistej. Wcześniej, około 155 roku, Justyn Męczennik opisał niedzielne zgromadzenie, nazywając ten dzień po pogańsku „dniem Słońca”. Ponad półtora wieku później tej samej nazwy użyła ustawa Konstantyna z 321 roku.
Czego nie powtarzamy
„Ignacy w 107 roku zniósł szabat na rzecz niedzieli”. Ten wniosek łączy trzy niepewności: tekst (rękopis mówi o „Pańskim życiu”), podmiot (najpewniej prorocy) i datę (sporną). Rzetelnie: Magn 9,1 to najwcześniejszy tekst zestawiający szabat z przymiotnikiem kyriake i ważne świadectwo antyjudaizmu Ignacego — nie dowód zmiany dnia.
„Rękopis rozstrzyga: Ignacy pisał o życiu, nie o dniu”. To lustrzany błąd po naszej stronie. Rękopis mówi o życiu, łacina jest niejednoznaczna, a wydawcy mają argumenty z dalszej części zdania. Rzetelnie: popularny przekład jest emendacją; sporu nie zamknięto.
„Listy Ignacego to fałszerstwo”. Sfałszowana jest recenzja długa z IV wieku. Siedem listów recenzji średniej większość badaczy uznaje za autentyczne, choć ich datowanie jest sporne. Rzetelnie: cytujemy recenzję średnią i zaznaczamy niepewność daty.
„Dzień Pański w Ap 1,10 to na pewno niedziela” — albo „na pewno sobota”. Tekst tego nie definiuje. Rzetelnie: to jedyne miejsce w Nowym Testamencie, w którym przymiotnik kyriake określa dzień, a Nowy Testament nazywa niedzielę pierwszym dniem tygodnia.
Co na to Pismo
Gdy Pismo mówi o dniu, który należy do Pana, nazywa po imieniu szabat:
Jeśli powstrzymasz swoją nogę od przekraczania szabatu, aby nie wykonać swojej woli w moim świętym dniu; jeśli nazwiesz szabat rozkoszą, dzień święty Pana – szanownym; jeśli go uczcisz, nie czyniąc swoich spraw ani nie wykonując swojej woli, ani nie mówiąc słowa próżnego;
Iz 58,13 (UBG)
Jeszua nie oddał tego dnia nikomu innemu — ogłosił się jego Panem:
Powiedział im także: Szabat został ustanowiony dla człowieka, a nie człowiek dla szabatu. Dlatego Syn Człowieczy jest też Panem szabatu.
Mk 2,27-28 (UBG)
A kobiety, które przyszły do grobu pierwszego dnia tygodnia, dzień wcześniej postąpiły tak, jak nakazywało przykazanie:
A gdy wróciły, przygotowały wonności i olejki. Lecz w szabat odpoczywały zgodnie z przykazaniem.
Łk 23,56 (UBG)
Historia Magn 9,1 nie wymaga oskarżeń. Wystarczy pokazać, że jedno z najczęściej cytowanych zdań o niedzieli zawiera słowo, którego w rękopisie nie ma, i że nawet jego fałszerz z IV wieku nie odważył się napisać, że szabat zniknął. O tym, co Pismo mówi o siódmym dniu, piszemy w dziale o szabacie.
