Pod ołtarzem bazyliki św. Piotra w Rzymie, kilka metrów w głąb ziemi, znajduje się rzymska nekropolia. W jednym z grobowców, oznaczonym przez archeologów literą M, na sklepieniu zachowała się mozaika: postać w rydwanie zaprzężonym w konie, z promienistym wieńcem wokół głowy, na tle winnej latorośli. Grobowiec należał do rodziny Juliuszów, a mozaika powstała między połową III a początkiem IV wieku. Powszechnie uznaje się ją za najwcześniejsze przedstawienie Chrystusa w ikonografii boga słońca — i właśnie o tym, co w tej sprawie jest udokumentowane, a co pozostaje interpretacją, jest ten artykuł.
Grób M i jego mozaika
Nekropolię odkryto podczas wykopalisk prowadzonych pod bazyliką w latach 1940-1949. Mauzoleum M jest niewielkie i pierwotnie pogańskie; w pewnym momencie jego właściciele przeszli na chrześcijaństwo i kazali pokryć wnętrze mozaikami. Na ścianach widnieją: Jonasz wyrzucany przez morskiego potwora, Dobry Pasterz z owcą na ramionach i rybak z wędką — trzy motywy należące do najstarszego repertuaru sztuki chrześcijańskiej, znane z katakumb. Na sklepieniu, w otoczeniu winorośli, jedzie rydwan.
Co widać, a co trzeba dopowiedzieć:
- Widać: postać w rydwanie, uniesioną prawicę, promienie rozchodzące się wokół głowy, konie w zaprzęgu, winną latorośl wypełniającą tło. Mozaika jest zniszczona — zachowała się częściowo, między innymi w partii głowy i wozu.
- Dopowiadamy: że postać to Chrystus. Nie ma tam napisu z imieniem. Identyfikacja opiera się na sąsiedztwie trzech niewątpliwie chrześcijańskich scen w tym samym pomieszczeniu oraz na winorośli, którą czyta się przez J 15,1. To wniosek mocny i przyjmowany w literaturze fachowej — ale wniosek, nie podpis.
- Liczba koni bywa podawana jako cztery (kwadryga, jak u Sola) albo dwa; stan zachowania nie pozwala rozstrzygnąć bez zastrzeżeń. Kto pisze „kwadryga jak na monetach Sola”, powinien dodać, że rekonstruuje.
I najważniejsza konsekwencja chronologiczna: mozaika jest starsza od Konstantyna. Jeśli asymilacja solarna zaczęła się w sztuce grobowej połowy III wieku, to nie cesarz ją wymyślił. On ją zastał — i, jak zobaczymy, usankcjonował.
Nimb: skąd wzięła się aureola
Złoty krąg wokół głowy Chrystusa, Marii i świętych jest dziś tak oczywistym elementem sztuki sakralnej, że mało kto pyta o jego pochodzenie. A pochodzenie jest jednoznaczne i nikt go nie ukrywa: nimb wywodzi się z ikonografii solarno-cesarskiej. Promienista korona Sola, świetlisty krąg wokół głów bóstw i cesarzy na monetach, mozaikach i reliefach — to jest jego macierzysty kontekst. Do sztuki chrześcijańskiej wchodzi w IV wieku, najpierw przy postaci Chrystusa, potem stopniowo przy aniołach, Marii i świętych.
W Piśmie nie ma go w ogóle — ani jako opisu, ani jako polecenia. To detal drobny, ale metodologicznie wzorcowy: forma została przejęta z języka wizualnego imperium, bo była zrozumiała, i wypełniona nową treścią. Dokładnie ten sam mechanizm zobaczymy przy kadzidle, świecach niesionych przed dostojnikiem i szatach liturgicznych — każdy z tych elementów ma osobną, stopniową historię między IV a VI wiekiem.
Monety: SOLI INVICTO COMITI
Numizmatyka jest w tej sprawie świadkiem, którego nie da się przekonać ani przekupić. Mennice Konstantyna biły monety z legendą SOLI INVICTO COMITI — „Słońcu Niezwyciężonemu, towarzyszowi [cesarza]” — z wyobrażeniem Sola w promienistej koronie. Typ ten zanika dopiero około 324-326 roku, czyli kilkanaście lat po „nawróceniu” spod mostu Mulwijskiego i po pokonaniu Licyniusza (katalog: RIC VII).
Do tego dochodzi kontekst wcześniejszy. Ojciec Konstantyna, Konstancjusz Chlorus, czcił Sola. Panegiryk z 310 roku (Panegyrici Latini VI[7],21) opisuje wizję Apollina-Sola daną Konstantynowi w Galii — dwa lata przed bitwą, po której chrześcijańscy autorzy umieszczą jego „znak z nieba”. A ustawa z 3 marca 321 nakazuje odpoczynek w venerabili die solis, „czcigodnym dniu Słońca” (Kodeks Justyniana 3,12,2) — bez jednego słowa o Chrystusie, zmartwychwstaniu czy dniu Pańskim.
Jaki wniosek stąd płynie? Nie taki, że Konstantyn był tajnym poganinem. Ta teza jest nieudowadnialna i zbędna. Wystarczy wniosek dobrze udokumentowany: człowiek, dla którego Chrystus i Sol długo pozostawali wymienni, ukształtował kalendarz i publiczny kult chrześcijaństwa państwowego. To teza mocniejsza, bo nie wymaga zaglądania nikomu do sumienia.
Kolumna w Konstantynopolu
W 330 roku, przy poświęceniu nowej stolicy, na porfirowej kolumnie forum stanął posąg cesarza. Źródła (Filostorgiusz II,17; Zosimos II,30-31; późniejsza tradycja bizantyńska) opisują go w promienistej koronie Heliosa; część przekazów mówi o przetopionym albo przerobionym posągu Apollina z nowym obliczem.
Status tej informacji: szczegóły są sporne (co dokładnie trzymał posąg, czy rzeczywiście przerobiono starszą rzeźbę, jak wyglądała inskrypcja), solarna forma jest dobrze poświadczona. Tyle wolno powiedzieć — i tyle wystarczy, żeby odnotować rzecz zdumiewającą: pierwszy cesarz sprzyjający chrześcijaństwu kazał się przedstawić w formie boga słońca jeszcze pięć lat po soborze nicejskim.
Twarzą ku wschodowi
Zwyczaj modlitwy zwróconej ku wschodowi jest udokumentowany bardzo wcześnie i niezależnie od siebie: Tertulian, Orygenes, później Konstytucje apostolskie II,57. Świadectwo Tertuliana z około 200 roku jest szczególnie cenne, bo mówi o odbiorze z zewnątrz. Poganie — pisze — biorą chrześcijan za czcicieli słońca, ponieważ modlą się zwróceni ku wschodowi i „czynią dzień Słońca dniem radości” (Ad nationes I,13; Apologeticum 16). Tertulian to odpiera: nie czcimy słońca. Ale sam fakt, że musiał odpierać, mówi, jak wcześnie granica zaczęła się zacierać.
Tu potrzebne jest uczciwe rozróżnienie, o którym literatura popularna zwykle milczy:
- Praktyka jest pewna — modlono się ku wschodowi, a od pewnego momentu budowano kościoły z prezbiterium na wschodzie.
- Jej geneza jest sporna. Autorzy starożytni uzasadniali ją oczekiwaniem Mesjasza przychodzącego od wschodu (Mt 24,27) i motywem raju „na wschodzie” (Rdz 2,8), a nie kultem słońca. Historycy sztuki spierają się, ile w tym pierwotnego symbolu żydowsko-chrześcijańskiego, a ile konwergencji z otoczeniem.
- Wielkie bazyliki Konstantyna orientowane były odwrotnie. Stara bazylika św. Piotra i Lateran miały absydę na zachodzie, a wejście od wschodu — celebrans stojący za ołtarzem patrzył wtedy na wschód i jednocześnie na wiernych. Powszechna „orientacja” kościołów prezbiterium na wschód ustala się dopiero od V-VI wieku. Kto pisze, że „Konstantyn kazał zwrócić kościoły ku słońcu”, pomylił kierunek.
To zastrzeżenie osłabia efektowną wersję i wzmacnia wiarygodność. Tak wolimy.
Słońce sprawiedliwości: retoryka Ojców
Najlepiej udokumentowana część całej sprawy nie jest wcale archeologiczna, tylko literacka. W IV wieku pisarze kościelni chętnie i świadomie posługiwali się językiem solarnym wobec Jeszui (Jezusa): „prawdziwe Słońce”, „Słońce sprawiedliwości” — z Ml 4,2 jako tekstem-podporą. Figura ta służyła między innymi do uzasadniania po fakcie zarówno niedzieli, jak i święta 25 grudnia.
Że nie była to niewinna metafora, wiadomo od samych duszpasterzy. W połowie V wieku Leon Wielki musiał w kazaniu ganić rzymskich wiernych, którzy przed wejściem do bazyliki św. Piotra odwracali się na schodach i kłaniali wschodzącemu słońcu (Sermo 27). Podobne napomnienia zna Augustyn (Sermo 190). To nie są zarzuty naszej strony sporu — to protokoły z wnętrza.
Zbierzmy więc rzecz w tabelę, bo w tym temacie mieszanie poziomów pewności jest najczęstszym grzechem.
| Element | Status | Podstawa |
|---|---|---|
| Mozaika w mauzoleum M, poł. III – pocz. IV w. | Fakt (zabytek) | wykopaliska pod bazyliką św. Piotra 1940-1949 |
| Postać na mozaice to Chrystus | Interpretacja przyjęta w nauce | kontekst: Jonasz, Dobry Pasterz, rybak, winorośl |
| Nimb pochodzi z ikonografii solarno-cesarskiej | Pewne | numizmatyka i sztuka rzymska; brak w Piśmie |
| Monety SOLI INVICTO COMITI do ok. 324-326 | Pewne | RIC VII |
| Ustawa o „czcigodnym dniu Słońca”, 3 marca 321 | Pewne | Cod. Iust. 3,12,2 |
| Posąg Konstantyna w koronie Heliosa (330) | Prawdopodobne (forma), sporne (szczegóły) | Filostorgiusz II,17; Zosimos II,30-31 |
| Modlitwa ku wschodowi od II w. | Pewne (praktyka), sporne (geneza) | Tertulian, Ad nationes I,13; Orygenes |
| Wierni kłaniający się słońcu przed bazyliką | Pewne | Leon Wielki, Sermo 27 |
| „Chrześcijaństwo to przebrany kult Sola” | Nie do utrzymania | brak podstaw źródłowych; zob. niżej |
Czego nie powtarzamy
„Chrześcijanie IV wieku czcili boga-Słońce.” Nie czcili. Przejęli dzień, ikonografię i część retoryki — i to jest udokumentowane — ale przedmiotem ich kultu pozostawał Jeszua. Rzetelna teza brzmi inaczej i jest dużo trudniejsza do zbicia: dopasowanie się do rytmu i estetyki pogańskiego otoczenia kosztem przykazania. Kazanie Leona Wielkiego pokazuje przy tym, że przynajmniej u części wiernych granica faktycznie się zatarła.
„Konstantyn był poganinem, który przemycił kult Sola do kościoła.” Teza nieudowadnialna, a przy tym niepotrzebna. Udokumentowany synkretyzm — tytuł Pontifex Maximus noszony do śmierci, monety Sola do 324-326, edykt o wróżbach z piorunów (CTh 16,10,1) wydany kilka miesięcy przed ustawą niedzielną albo po niej — mówi wszystko, co trzeba, i nie wymaga zaglądania mu w serce.
„Mozaika z grobowca Juliuszów to dowód, że Chrystus był Solem.” To dowód czegoś innego, a mianowicie, że chrześcijanie z połowy III wieku sięgnęli po formę ikonograficzną Sola, by przedstawić swojego Pana. Zabytek nie ma podpisu, a jego odczytanie zależy od kontekstu — mówimy o tym otwarcie.
„Obelisk na placu św. Piotra to fallus Baala.” To Hislop, nie źródła. Obelisk jest autentycznie egipski, sprowadzony przez Kaligulę, ustawiony na placu w 1586 roku; w religii egipskiej obeliski wiązały się z kultem Re, nie z Baalem, i nie mają znaczenia falliczego. Rzetelna wersja jest zresztą mocniejsza: papiestwo świadomie ustawiło pogański monument solarny w sercu chrześcijaństwa i zwieńczyło go krzyżem, jako znak triumfu — czyli udokumentowany przykład metody „nie niszczyć, lecz adaptować”.
„Kościoły zwrócono ku wschodowi, bo czczono słońce.” Praktyka modlitwy ku wschodowi jest starsza od Konstantyna, a jego własne bazyliki miały absydę na zachodzie. Geneza zwyczaju jest w nauce sporna i sami starożytni uzasadniali go oczekiwaniem powrotu Mesjasza. Nie budujemy na tym argumentu.
Co na to Pismo
Tora zabrania nie tyle podziwiania słońca, ile oddawania mu czci — i robi to z wyraźnym wskazaniem, że rzecz dotyczy również ludzi, którzy uważają się za wiernych:
I abyś – gdy podniesiesz swoje oczy ku niebu i ujrzysz słońce, księżyc i gwiazdy, cały zastęp niebios – nie dał się zwieść, by oddać im pokłon i im służyć, ponieważ Pan, twój Bóg, przydzielił je wszystkim ludom pod całym niebem.
Pwt 4,19 (UBG)
Ezechiel opisuje scenę, która jest w tym kontekście uderzająco konkretna: nie chodzi o pogan spoza przymierza, lecz o ludzi stojących w samej świątyni, między przedsionkiem a ołtarzem — plecami do niej, twarzami do wschodu:
Wtedy wprowadził mnie na wewnętrzny dziedziniec domu Pana, a oto u wejścia do świątyni Pana, między przedsionkiem a ołtarzem, było około dwudziestu pięciu mężczyzn. Każdy z nich był odwrócony plecami do świątyni Pana, ich twarze były zwrócone na wschód i oddawali pokłon słońcu w kierunku wschodu.
Ez 8,16 (UBG)
A samo określenie, którym IV wiek uzasadniał solarną estetykę, pochodzi rzeczywiście z Pisma — tylko że jest w nim obrazem, nie zaproszeniem do przejmowania form kultu:
Ale dla was, którzy się boicie mojego imienia, wzejdzie Słońce sprawiedliwości z uzdrowieniem na swoich skrzydłach; wtedy wyjdziecie i wyrośniecie jak cielęta z zagrody.
Ml 4,2 (UBG)
Metafora jest natchniona; rydwan, korona promienista i kwadryga — już nie. Różnica między jednym a drugim jest dokładnie tą różnicą, o którą chodzi w całej tej sekcji: obraz, którym Pismo mówi o Mesjaszu, a forma kultu, którą świat proponuje, żeby mu ten obraz wygodnie ubrać.
Zobacz też: Jeszua (Jezus) · Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Jonasz · Ezechiel
