Wigilancjusz, prezbiter z Galii, i Jowinian, mnich z Rzymu, to ostatni w IV i na początku V wieku głośni krytycy praktyk, które właśnie ogarniały kościół: kultu relikwii, świec zapalanych w biały dzień, nocnych czuwań przy grobach, modlitw zanoszonych przez zmarłych, przymusowego celibatu i przekonania, że dziewictwo stoi u Boga wyżej niż małżeństwo. Spór nie zakończył się spokojnym rozstrzygnięciem z Pisma, lecz pamfletami Hieronima, wyrokami synodów, a w przypadku Jowiniana także cesarską ustawą przewidującą chłostę i wygnanie. Ich własne pisma zaginęły, więc wszystko, co o nich wiemy, wiemy od ludzi, którzy ich zwalczali.
Rzym, około 390: cztery tezy Jowiniana
Pod koniec IV wieku wśród rzymskich chrześcijan modny był ideał ascezy: dziewictwo, wdowieństwo poświęcone Bogu, surowe posty, ucieczka od świata. Hieronim, zanim osiadł w Betlejem, był w Rzymie jednym z najgorętszych propagatorów tego ideału wśród zamożnych kobiet — tekst o Hieronimie i Wulgacie pokazuje drugą, uczoną stronę jego życia. W tym środowisku pojawił się mnich Jowinian (w części literatury: Jowinianin), który zaczął głosić, że ruch ascetyczny poszedł za daleko.
Jego tezy znamy wyłącznie w wersji przeciwnika. Hieronim w traktacie Adversus Iovinianum (księga I, rozdział 3) streszcza je w czterech punktach:
- dziewice, wdowy i mężatki, które zostały obmyte w chrzcie, mają tę samą zasługę, jeśli nie różnią się innymi uczynkami;
- ci, którzy zostali odrodzeni w chrzcie z pełną wiarą, nie mogą zostać obaleni przez diabła;
- nie ma różnicy między powstrzymywaniem się od pokarmów a przyjmowaniem ich z dziękczynieniem;
- wszystkich, którzy dochowali wierności chrztowi, czeka w królestwie jedna nagroda.
Pierwszy i trzeci punkt brzmią jak streszczenie Pawła. Ten sam apostoł, który bezżenność nazywał darem, jakiego nie każdy otrzymuje (1 Kor 7,7), pisał zarazem, że kto się żeni, nie grzeszy (1 Kor 7,28). Drugi punkt jest słabszy i trzeba to powiedzieć wprost: Pismo wielokrotnie ostrzega wierzących przed upadkiem, a pewność, że ochrzczonego nic już nie zachwieje, budzi uzasadnione zastrzeżenia. Jowinian nie był bezbłędnym reformatorem. Był człowiekiem, który w konkretnym sporze — o wartość małżeństwa i zwykłego jedzenia — stał bliżej tekstu niż jego przeciwnicy.
Syrycjusz i Ambroży: dwa synody przeciw jednemu mnichowi
Reakcja przyszła szybko. Biskup Rzymu Syrycjusz zwołał synod, który wykluczył ze wspólnoty Jowiniana i grupę jego towarzyszy. Potępieni udali się do Mediolanu, lecz Syrycjusz wysłał tam list ostrzegawczy, a synod pod przewodnictwem Ambrożego potwierdził wyrok. Odpowiedź mediolańskich biskupów do Rzymu zachowała się w zbiorze listów Ambrożego (List 42, według dawnej numeracji). Daty obu synodów źródła się różnią — najczęściej podaje się przedział 390–393.
List z Mediolanu dorzuca zarzut, który u Hieronima nie stoi na pierwszym planie: Jowinian miał odrzucać dziewictwo Marii, matki Jeszui (Jezusa), w samym porodzie. Spór nie dotyczył więc poczęcia z dziewicy, lecz rozwijanej właśnie nauki o dziewictwie trwałym — w porodzie i po nim. Ten wątek, z Helwidiuszem w roli głównej, opisuje tekst o braciach Jezusa i sporze Helwidiusza z Hieronimem.
Adversus Iovinianum (393): obrona, której wstydzili się przyjaciele
Bracia z Rzymu przesłali pisma Jowiniana do Betlejem, a Hieronim odpowiedział w 393 roku dwiema księgami Przeciw Jowinianowi. To tekst, w którym obrona dziewictwa przechodzi w pogardę dla małżeństwa. Komentując zdanie Pawła, że dobrze jest mężczyźnie nie dotykać kobiety (1 Kor 7,1), Hieronim wyciąga wniosek, którego apostoł nie wyciągnął: „jeśli dobrze jest nie dotykać kobiety, to źle jest jej dotykać” (si bonum est mulierem non tangere, malum est ergo tangere; Adversus Iovinianum I,7). Małżeństwo pozostaje u niego dobrem jedynie w tym sensie, w jakim dobre jest to, co dozwolono, by uniknąć czegoś gorszego.
Reakcja w Rzymie była wymowna. Pammachiusz, przyjaciel Hieronima, starał się wycofać egzemplarze traktatu z obiegu, bo ton pamfletu gorszył także tych, którzy z Jowinianem się nie zgadzali. Hieronim musiał tłumaczyć się z własnego tekstu w listach do Pammachiusza (nr 48 i 49; numeracja zależy od wydania).
Kilka lat później, prawdopodobnie około 401 roku, Augustyn napisał O dobru małżeństwa (De bono coniugali). W Sprostowaniach (Retractationes II,22) wyjaśnił powód: krążyła opinia, że Jowinianowi nie da się odpowiedzieć inaczej niż przez poniżenie małżeństwa. Augustyn nie wymienia Hieronima, ale badacze często czytają jego książkę jako próbę drogi środkowej między obu stronami. Pewne jest jedno: obrona przeprowadzona z Betlejem stała się problemem sama w sobie.
Kodeks teodozjański 16,5,53: ołowiane bicze i wyspa Boa
Na synodach się nie skończyło. W Kodeksie teodozjańskim, w tytule o heretykach (16,5), zachowała się konstytucja cesarza Honoriusza (CTh 16,5,53), która nakazuje Jowiniana wychłostać ołowianymi biczami i deportować na wyspę Boa. Data ustawy jest niepewna — część wydań podaje rok 398 — a o samym wykonaniu wyroku wiemy niewiele. Pewne jest natomiast, że spór o to, czy żona ma u Boga tę samą wartość co dziewica, trafił do państwowego kodeksu, między przepisy o konfiskatach i wygnaniach. Jak do tego doszło, opisuje tekst o edykcie Cunctos populos i narodzinach przymusu.
W 406 roku Hieronim wspomina Jowiniana już jako zmarłego — i nawet wtedy z drwiną: pisze, że potępiony wyrokiem Rzymu wśród bażantów i wieprzowiny nie tyle wyzionął, ile wybekał ducha (Contra Vigilantium 1). Tak brzmi nekrolog człowieka, który uczył, że post nie czyni nikogo lepszym od tego, kto je z dziękczynieniem.
Wigilancjusz z Galii: od Betlejem do sporu o relikwie
Drugi z krytyków przyszedł z Zachodu. Wigilancjusz, prezbiter z Galii, którego Hieronim przezywa karczmarzem z Calagurris, około 395 roku wyruszył na Wschód z listami polecającymi od Paulina z Noli i przez pewien czas gościł u Hieronima w Betlejem. Wyjechał nagle, a w drodze powrotnej oskarżył gospodarza o sprzyjanie poglądom Orygenesa — o tym, dlaczego to imię budziło wtedy takie emocje, piszemy w tekście o Orygenesie i alegorii. Hieronim odpowiedział ostrym listem (List 61). To był pierwszy akt sporu, jeszcze nie o relikwie.
Zasadnicze zarzuty Wigilancjusz sformułował po powrocie, w piśmie, które nie przetrwało. Odtworzyć je można tylko z cytatów i streszczeń Hieronima:
- Relikwie. Pytał, po co całować i adorować garść prochu owiniętą w płótno i przenoszoną w małym naczyniu (Contra Vigilantium 4). Według listu Hieronima do Ripariusza nazywał czcicieli relikwii cinerarii — prochofilami — i bałwochwalcami (List 109,1).
- Świece w dzień. Widział w kościołach obrzęd niemal pogański, wprowadzony pod pozorem religii: stosy świec zapalanych, gdy jeszcze świeci słońce (prope ritum gentilium, sole adhuc fulgente; tamże 4).
- Nocne czuwania przy grobach męczenników, w których widział okazję do nadużyć obyczajowych.
- Modlitwy zmarłych za żywych. Dopóki żyjemy, możemy modlić się jedni za drugich; po śmierci niczyja modlitwa za drugiego nie zostanie wysłuchana (tamże 6).
- Jałmużna wysyłana do Jerozolimy zamiast wsparcia ubogich na miejscu (tamże 13).
- Przymusowy celibat. Hieronim z oburzeniem donosi, że Wigilancjusz ma wśród biskupów wspólników — takich, którzy nie wyświęcają na diakona nikogo, kto wcześniej się nie ożenił (tamże 2).
Jeden szczegół trzeba odnotować uczciwie. Wigilancjusz nie głosił snu zmarłych. Według streszczenia Hieronima umieszczał dusze apostołów i męczenników w określonym miejscu, między innymi pod ołtarzem Boga, i twierdził, że nie mogą one przebywać przy swoich grobach, gdzie zechcą (tamże 6). Pismo idzie dalej niż on: umarli „o niczym nie wiedzą” (Koh 9,5) i śpią do zmartwychwstania — więcej w dziale co dzieje się po śmierci. Kierunek jego sprzeciwu był jednak ten sam: od prochu i grobu z powrotem do żywego Boga i jednego pośrednika.
Contra Vigilantium (406): pamflet jednej nocy
Hieronim odpowiedział dwukrotnie. Najpierw, w 404 roku, krótkim listem do prezbitera Ripariusza (List 109), zanim jeszcze miał w ręku tekst przeciwnika. Dwa lata później, gdy Ripariusz i Dezyderiusz przesłali mu pismo Wigilancjusza, podyktował Contra Vigilantium i sam zaznaczył, że poświęcił temu pracę jednej nocy (rozdz. 17).
Metodę widać od pierwszego akapitu. Hieronim przywołuje mitologiczne potwory i stwierdza, że Galia jako jedyna ich nie miała — aż nagle pojawił się Wigilancjusz, a raczej Dormitancjusz (Vigilantius, seu verius Dormitantius). Przekręcone imię mówi wszystko: Vigilantius to Czuwający, Dormitantius — Śpioch. Dalej przeciwnik jest karczmarzem, który miesza wodę z winem, człowiekiem walczącym nieczystym duchem przeciw Duchowi Chrystusa, autorem ksiąg wyrzuconych z siebie w pijackim zamroczeniu. Argumenty w tym tekście są, ale toną w inwektywie.
Merytorycznie Hieronim przyznaje więcej, niż można by się spodziewać. Świece w kościołach Wschodu zapala się podczas czytania Ewangelii nie po to, by rozpraszać ciemność, lecz na znak radości (ad signum laetitiae; rozdz. 7). Relikwie się czci, ale nie adoruje — to rozróżnienie rozwinie później teologia opisana w tekście o latrii, dulii i hiperdulii, a dalsze losy samego kultu pokazuje historia kultu relikwii. Nadużycia przy nocnych czuwaniach Hieronim także przyznaje, tyle że obciąża nimi nieroztropnych uczestników, a nie samą praktykę. Na pytanie Wigilancjusza, czy cokolwiek z tego wynika z Pisma, odpowiedzią było jednak przede wszystkim ośmieszenie pytającego.
Dlaczego znamy ich tylko z ust wrogów
Z pism Jowiniana i Wigilancjusza nie zachował się ani jeden pełny tekst. To nie przypadek, lecz mechanizm. Księgi przetrwały późną starożytność i średniowiecze tylko wtedy, gdy ktoś je przepisywał, a przepisywano je głównie w klasztorach — w środowisku, którego ideały obaj krytykowali. Pisma Hieronima, uznanego później za doktora Kościoła, kopiowano przez tysiąc lat. Pism ludzi potępionych przez synody i cesarza nikt nie miał powodu powielać.
Skutek jest taki, że każde ich zdanie dociera do nas przez filtr przeciwnika: wybrane, skrócone, czasem przejaskrawione. Historyk musi czytać je tak, jak czyta się akt oskarżenia — jako wersję jednej strony. Z tego samego powodu nie wolno ich idealizować. Nie wiemy, jak brzmiały ich argumenty w całości ani co jeszcze głosili. Wiemy tyle, ile przeciwnik uznał za warte zbicia.
Nie byli też zupełnie odosobnieni. Hieronim sam przyznaje, że Wigilancjusz miał po swojej stronie biskupów, a z Jowinianem synod rzymski potępił kilku jego towarzyszy. Po nich głośna krytyka tych praktyk na długo cichnie w źródłach, choć sam kult — jak pokazuje tekst o tym, jak powstał system patronów — rozrastał się dalej. Następne wyraźne głosy, które da się z nimi porównać, przyjdą dopiero po wiekach, u ludzi opisanych w tekście o waldensach i husytach.
| Rok | Wydarzenie | Źródło |
|---|---|---|
| ok. 390–393 | Synody w Rzymie (Syrycjusz) i Mediolanie (Ambroży) potępiają Jowiniana | Ambroży, List 42 |
| 393 | Hieronim, Adversus Iovinianum | Adv. Iov. I,3; I,7 |
| ok. 395 | Wigilancjusz u Hieronima w Betlejem, potem zarzut orygenizmu | Hieronim, List 61 |
| 398 (data sporna) | Konstytucja Honoriusza: chłosta i deportacja Jowiniana | CTh 16,5,53 |
| ok. 401 | Augustyn, De bono coniugali | Retractationes II,22 |
| 404 | List Hieronima do Ripariusza przeciw Wigilancjuszowi | Hieronim, List 109 |
| 406 | Contra Vigilantium; Jowinian już nie żyje | C. Vig. 1, 17 |
Czego nie powtarzamy
„Wigilancjusz i Jowinian byli protestantami przed reformacją.” To analogia, nie fakt. Krytykowali konkretne praktyki, nie budowali programu reformy całego kościoła, a ich poglądy w innych sprawach nie pokrywają się ani z reformacją, ani z linią tego serwisu: Jowinian głosił, że ochrzczonego diabeł nie może obalić, Wigilancjusz umieszczał dusze męczenników pod ołtarzem Boga. Rzetelnie można powiedzieć tyle: w kilku sprawach mieli rację wobec Pisma, zanim ktokolwiek nazwał to reformą.
„Należeli do ukrytego, nieprzerwanego kościoła wiernych.” Źródła nie dają żadnej podstawy do takiej ciągłości. Byli pojedynczymi głosami w kościele swojej epoki, z nazwiska znanymi tylko z polemik. Rzetelnie: ich protest pokazuje, że praktyki te budziły sprzeciw od chwili, gdy się pojawiły.
„Jowiniana spalono za herezję.” Nie ma na to dowodu. Kodeks teodozjański przewiduje chłostę i deportację, data ustawy jest sporna, a Jowinian zmarł przed 406 rokiem w okolicznościach, których nie znamy poza złośliwą wzmianką Hieronima.
„Hieronim nie miał żadnych argumentów.” Miał: rozróżnienie czci i adoracji, symboliczne rozumienie świateł, przyznanie, że przy czuwaniach dochodziło do nadużyć. Zarzut dotyczy czego innego — metody, w której inwektywa zastąpiła wykład Pisma, i tego, że spór z Jowinianem rozstrzygnęło w końcu prawo karne.
„Wigilancjusza potępił sobór.” Źródła nie przekazują żadnego synodalnego wyroku w jego sprawie. Odpowiedzią był pamflet. Pod koniec V wieku Gennadiusz z Marsylii (De viris illustribus 36) odnotowuje go jeszcze jako prezbitera, który prowadził kościół w diecezji Barcelony — o procesie czy karze nie wspomina.
„Byli ostatnimi, którzy w ogóle protestowali.” Tytuł mówi o czymś węższym: to ostatni głośni krytycy tamtej epoki, których argumenty da się dziś odtworzyć. Ludzie myślący podobnie mogli istnieć dalej — nie zostawili po sobie śladu, który przetrwałby kopiowanie.
Co na to Pismo
Jowinian niczego nie musiał wymyślać. Paweł zapowiedział, że w czasach ostatecznych pojawi się nauka zabraniająca małżeństwa i każąca powstrzymywać się od pokarmów — i nazwał jej źródło wprost:
A Duch otwarcie mówi, że w czasach ostatecznych niektórzy odstąpią od wiary, dając posłuch zwodniczym duchom i naukom demonów; Mówiąc kłamstwo w obłudzie, mając napiętnowane sumienie; Zabraniając wstępować w związki małżeńskie, nakazując powstrzymywać się od pokarmów, które Bóg stworzył, aby je przyjmowali z dziękczynieniem wierzący i ci, którzy poznali prawdę. Wszelkie bowiem stworzenie Boże jest dobre i nie należy odrzucać niczego, co się przyjmuje z dziękczynieniem. Uświęcone bowiem zostaje przez słowo Boże i modlitwę.
1 Tm 4,1-5 (UBG)
Paweł mówi tu o ascezie, która zakazuje tego, co Bóg dał. Nie znosi rozróżnienia pokarmów czystych i nieczystych z Kpł 11: pokarmy są uświęcone „przez słowo Boże”, a to słowo samo wskazuje, co jest pokarmem — omawia to dział o prawie dietetycznym. O małżeństwie List do Hebrajczyków mówi bez zastrzeżeń:
Małżeństwo jest godne czci u wszystkich i łoże nieskalane. Rozpustników zaś i cudzołożników osądzi Bóg.
Hbr 13,4 (UBG)
Przymusowy celibat nie ma też oparcia w opisie przywódców zboru: biskup ma być „mąż jednej żony” (1 Tm 3,2), a apostołowie zabierali w podróż żony (1 Kor 9,5) — szerzej w tekście czy celibat księży jest biblijny. Wobec pytania Wigilancjusza o modlitwy przy grobach najkrócej odpowiada Izajasz:
A gdy będą wam mówić: Radźcie się czarowników i wróżbitów, którzy szepcą i mruczą, powiedzcie: Czyż lud nie powinien radzić się swego Boga? Czy ma się radzić umarłych w sprawie żywych? Do prawa i do świadectwa! Jeśli nie będą mówić według tego słowa, to w nim nie ma żadnej światłości.
Iz 8,19-20 (UBG)
Nie kpimy z ludzi, którzy zapalają świece przy grobach albo cenią życie w bezżenności — robią to z miłości i z pobożności. Pokazujemy tylko, że gdy dwaj ludzie zapytali o podstawę tych praktyk w Piśmie, spór rozstrzygnęła nie spokojna lektura Pisma, lecz inwektywa i władza. Jeden dostał przezwisko, drugi — wyrok dwóch synodów i cesarską ustawę o chłoście.
