Latria, dulia, hiperdulia — skąd rozróżnienie czci i czy działa

Latria, dulia i hiperdulia to trzy stopnie czci w teologii katolickiej: latria to uwielbienie należne wyłącznie Bogu, dulia — cześć oddawana świętym i aniołom, hiperdulia — szczególna cześć dla Marii, matki Jeszui (Jezusa). Rozróżnienie nie spadło z nieba w jednym dokumencie: zaczęło się około roku 400 u Hieronima i Augustyna, sobór nicejski II (787) zastosował je do ikon, a trzeci stopień wyodrębniła średniowieczna scholastyka. Pytanie, czy ta konstrukcja działa, rozstrzygają nie definicje, lecz trzy sceny z Nowego Przymierza, w których ktoś oddaje cześć świętemu stworzeniu.

Latria, dulia, hiperdulia: trzy greckie słowa w łacińskiej teologii

Wszystkie trzy terminy są greckie, choć karierę zrobiły w teologii łacińskiej. Latreia to w Septuagincie i w Nowym Testamencie służba kultowa — ofiara, liturgia, cześć przy przybytku; jej biblijne użycie opisuje hasło latreia — służba należna wyłącznie Bogu. Douleia to po grecku służba niewolnika, zależność sługi od pana. Przedrostek hyper- znaczy ponad: hiperdulia to dulia podniesiona o stopień wyżej.

Obok nich stoi czwarte słowo, bez którego nie da się zrozumieć sporu: proskynesis, pokłon. Uczciwie trzeba powiedzieć, że w Biblii ten gest nie zawsze jest religijny. Abraham „pokłonił się ludowi tej ziemi, czyli synom Cheta” (Rdz 23,7), a słudzy kłaniali się królom. Leksyka słowa, opisana w haśle proskyneo — pokłon ciałem, nie stan uczuć, daje więc rozróżnieniu punkt wyjścia: nie każdy pokłon jest uwielbieniem. Spór nie dotyczy tego, czy wolno kłaniać się sąsiadowi przy zakupie pola, tylko tego, czy wolno oddawać religijną cześć wizerunkom, zmarłym i aniołom — i czy nazwanie jej dulią zmienia jej charakter.

Około roku 400: Hieronim i Augustyn stawiają granicę

Rozróżnienie urodziło się w obronie praktyki, która już istniała. Około 400 roku prezbiter Wigilancjusz protestował przeciw czuwaniom przy grobach, całowaniu relikwii i świecom zapalanym „na sposób pogan” — jego argumenty i los opisuje tekst o Wigilancjuszu i Jowinianie. Hieronim odpowiedział mu w Contra Vigilantium (406), rozdz. 4-5: relikwii męczenników, a nawet słońca, księżyca i aniołów „nie czcimy kultem i nie adorujemy” (colimus et adoramus), lecz „czcimy” je (honoramus), „aby adorować Tego, którego są męczennikami”. Jedno łacińskie słowo — honorare — miało oddzielić to, co robi lud przy grobach, od tego, co należy się Bogu.

Augustyn poszedł tą samą drogą, ale ostrożniej. W Contra Faustum 20,21 pisze, że chrześcijanie obchodzą pamiątki męczenników, lecz ołtarze stawiają „nie męczennikom, lecz Bogu męczenników”; męczenników czczą „czcią miłości i wspólnoty” (cultu dilectionis et societatis), a cześć, którą Grecy nazywają latreia, należy się tylko Bogu. Dodaje przy tym, że łacina nie ma na nią jednego słowa — i dlatego trzeba pożyczyć greckie. W Państwie Bożym X,1 przeciwstawia z kolei latreia, służbę należną Bogu, słowu douleia, którym Pismo określa także służbę ludziom. Na tym rozróżnieniu oprze się później scholastyczna para latria i dulia.

Ten sam Augustyn zostawił dwa przyznania, które warto czytać obok jego definicji. W De moribus ecclesiae catholicae 1,34,75 pisze, że zna wielu „czcicieli grobów i obrazów” (sepulcrorum et picturarum adoratores), i zalicza ich do ludzi, których kościół usiłuje poprawić. A w De cura pro mortuis gerenda (ok. 421) szczerze przyznaje, że nie wie, jak zmarli mieliby słyszeć modlitwy żywych. Granica była więc wyraźna w teorii od początku; w praktyce już wtedy przekraczano ją masowo.

Rok 787: „pełna czci proskyneza” zamiast latrii

Na Wschodzie spór o obrazy doszedł do soboru. Sobór nicejski II, zwołany przez cesarzową Irenę i patriarchę Tarazjusza, orzekł w swoim horosie, że wizerunkom należy oddawać „pozdrowienie i pełną czci proskynezę” (aspasmos kai timētikē proskynēsis), „nie zaś prawdziwą latrię, która według wiary przysługuje samej tylko naturze Bożej”. Przed ikonami wolno palić kadzidło i świece, a ci, którzy czci odmawiają, zostali obłożeni anatemą. Uzasadnienie dała formuła, że „cześć oddawana obrazowi przechodzi na pierwowzór” — wzięta od Bazylego Wielkiego, który w O Duchu Świętym 18,45 mówił nią o relacji Syna i Ojca, a nie o ikonach.

Historię samego zwrotu — od synodu w Elwirze (ok. 306), który zakazał malowideł w kościołach, do Nicei II — opisuje tekst o soborze, który zakazał obrazów, i tym, który nakazał je czcić. Tam też omówiony jest najważniejszy argument przeciw formule z 787 roku: grecki Dekalog w Wj 20,5 zakazuje wobec podobizn właśnie proskynezy, i to razem z latrią. Tu wystarczy odnotować, że sobór nie nakazał czcić obrazów „jak Boga” — przeciwnie, starannie to wykluczył. Wprowadził jednak do nauki kościoła kategorię pośrednią: religijny pokłon, który nie jest uwielbieniem.

Łacina bez słów: adoratio, veneratio, honor

Na Zachodzie rozróżnienie od razu natrafiło na przeszkodę językową. Akta Nicei II dotarły na dwór Karola Wielkiego w przekładzie, w którym proskynezę oddano słowem adoratio, bez żadnych rozróżnień. Część oburzenia Franków wynikała z tego błędu, co trzeba powiedzieć wprost. Ale nie całe: autorzy Libri Carolini (ok. 790-793) znali różnicę między czcią a uwielbieniem i mimo to uznali, że obrazy służą wyłącznie „dla ozdoby kościołów i pamięci rzeczy minionych”, a synod we Frankfurcie (794) potępił wszelką „adorację i służbę” wobec nich. Szczegóły tego epizodu zawiera tekst o ikonoklazmie i roku 794.

Ten epizod pokazuje coś ogólniejszego. Rozróżnienie żyło w zapożyczeniach — latria, dulia — a nie w języku, którym ludzie się modlili. Augustyn przyznał, że łacina nie ma na latreia jednego słowa; Frankowie mieli jedno adoratio na wszystko; sobór trydencki (sesja 25, 1563) mówił o obrazach, że należy im się „należna cześć i uszanowanie” (debitus honor et veneratio). Kategorie, których nie da się wyrazić w mowie potocznej, trudno też odróżnić w praktyce.

XIII wiek: hiperdulia dla Marii

Trzeci stopień wyodrębniła scholastyka. Klasyczne ujęcie daje Tomasz z Akwinu w Summa theologiae: dulia należy się świętym jako sługom Boga, a Marii — jako matce Jeszui — należy się dulia szczególna, hyperdulia, wyższa od czci świętych, ale niższa od latrii. Tak domknęła się skala, którą katechizmy powtarzają do dziś.

Pewne jest, że ta trójstopniowa skala jest konstrukcją późną. Nie zna jej Nowe Przymierze, nie znają ojcowie przed IV wiekiem, a jej ostatni szczebel powstał ponad tysiąc lat po Ewangeliach. Jak wyglądał wcześniejszy spór o tytuły Marii, opisuje tekst o soborze efeskim z 431 roku, a o tym, jak z czci męczenników wyrósł system patronów, tekst o świętych patronach.

Test pierwszy: pokłon przed apostołem i przed aniołem

Najprostszy sprawdzian rozróżnienia to zapytać, co Pismo robi z ludźmi, którzy oddają cześć świętemu stworzeniu — bez zamiaru oddania mu czci Bożej. Najwyraźniejsze są trzy: Korneliusz przed Piotrem i dwa pokłony Jana przed aniołem.

Korneliusz, setnik bojący się Boga, pada do nóg Piotra i oddaje mu pokłon. Trudno przypuszczać, że uważał Piotra za Boga; oddawał cześć wysłańcowi Boga. Piotr nie przyjmuje jej ani jako latrii, ani jako dulii: podnosi go i mówi, że sam też jest człowiekiem (Dz 10,25-26). Tak samo reagują Barnaba i Paweł w Listrze, choć tam tłum wziął ich za bogów i chciał złożyć im ofiarę: rozdzierają szaty i wołają: „My też jesteśmy ludźmi” (Dz 14,15).

Jan, autor Objawienia, dwa razy pada do nóg anioła, „aby oddać mu pokłon” (Ap 19,10; 22,8). Jan nie był poganinem i nie mylił anioła z Bogiem. Jego gest jest dokładnie tym, co teologia nazwie dulią — czcią świętego stworzenia ze względu na Boga. Odpowiedź za każdym razem brzmi tak samo: „Nie rób tego”, „Bogu oddaj pokłon”. Kol 2,18 w tym samym duchu ostrzega przed tymi, którzy mają upodobanie „w poniżaniu siebie i kulcie aniołów”; zebrał to tekst o zakazie oddawania czci aniołom.

W żadnej z tych scen zamiar oddającego nie ratuje gestu. Odrzucony zostaje sam akt religijnej czci wobec stworzenia, choćby był pełen dobrej woli. Rozróżnienie latrii i dulii opiera się na intencji; Pismo ocenia czyn.

Test drugi: hiperdulia i odpowiedź Jeszui

Maria sama mówi o sobie w Ewangelii Łukasza. Mówi, że jej duch rozradował się „w Bogu, moim Zbawicielu”, i przewiduje, że wszystkie pokolenia „będą mnie odtąd nazywać błogosławioną” (Łk 1,47-48). To zapowiedź szacunku i wdzięczności, a nie czci religijnej: nazywać kogoś błogosławionym to co innego niż modlić się do niego.

Ewangelia zostawiła też scenę, w której ktoś próbuje Marię wywyższyć. Kobieta z tłumu woła do Jeszui: „Błogosławione łono, które cię nosiło”. Odpowiedź przesuwa akcent z matki na każdego ucznia:

A gdy on to mówił, pewna kobieta spośród zgromadzonych powiedziała do niego donośnym głosem: Błogosławione łono, które cię nosiło, i piersi, które ssałeś! On zaś odpowiedział: Błogosławieni są raczej ci, którzy słuchają słowa Bożego i strzegą go.

Łk 11,27-28 (UBG)

Jeżeli istniała okazja, by ustanowić dla Marii szczególny stopień czci, to była nią właśnie ta chwila. Jeszua jej nie wykorzystał. Wskazał to, co może dotyczyć każdego: słuchanie słowa Bożego i strzeżenie go.

Test trzeci: praktyka i zmarli

Około roku 600 Grzegorz Wielki pochwalił biskupa Marsylii Serenusa za zakaz adorowania obrazów i zganił go za ich zniszczenie — a tym samym przyznał, że lud obrazy adorował. Ta sama obserwacja wraca u Augustyna, u Franków i w ostrożnych sformułowaniach Trydentu. Jeżeli obrońcy rozróżnienia przez tysiąc lat musieli powtarzać, że lud go nie przestrzega, to problem nie leży w pojedynczych nadużyciach.

Dulia wobec zmarłych świętych zakłada też coś, czego nie zakłada żaden pokłon przed żywym człowiekiem: że adresat słyszy. Augustyn przyznał, że nie wie, jak to możliwe. Pismo mówi, że „umarli o niczym nie wiedzą” (Koh 9,5), a nadzieję wiąże ze zmartwychwstaniem, nie z obecnością zmarłych przy modlących się — to temat strony co dzieje się po śmierci. System, w którym święci odbierają prośby milionów ludzi naraz, przypisuje stworzeniom cechy Boże; żadne rozróżnienie stopni czci tego nie zmienia. Szerzej tę konstrukcję omawia tekst jeden pośrednik a system pośredników.

Czego nie powtarzamy

„Kościół w 787 roku nakazał adorować obrazy jak Boga.” Nie nakazał — sobór wyraźnie oddzielił proskynezę od latrii. Rzetelnie: problemem jest sam nakaz religijnego pokłonu przed wizerunkami i anatema na tych, którzy go odmawiali.

„Proskynesis w Biblii zawsze oznacza cześć Bożą.” Nie zawsze — Abraham kłania się synom Cheta, słudzy królom. Rzetelnie: Pismo odróżnia grzeczność od kultu, ale religijnego pokłonu przed wizerunkiem, aniołem czy apostołem konsekwentnie nie przyjmuje.

„Rozróżnienie latrii i dulii wymyślono w XVI wieku przeciw reformacji.” Jest znacznie starsze: zaczyna się u Hieronima i Augustyna około 400 roku, w 787 roku trafia do orzeczenia soboru, a hiperdulię klasycznie ujął Tomasz z Akwinu w XIII wieku. Rzetelnie: Trydent tylko je powtórzył.

„Frankowie w 794 roku po prostu źle zrozumieli Greków.” Część sporu wynikała z błędnego przekładu, ale Libri Carolini znały rozróżnienie i mimo to odrzuciły religijną cześć obrazów. Rzetelnie: Zachód przez pokolenie nie przyjmował Nicei II, i nie tylko z powodu tłumaczenia.

„Katolicy modlą się do drewna i farby.” Oficjalna nauka mówi, że cześć przechodzi na pierwowzór, i nie przypisuje obrazowi boskości. Rzetelnie: krytykujemy samą konstrukcję i przyznaną przez jej obrońców praktykę, nie intencje ludzi, którzy się modlą.

Co na to Pismo

Gdy szatan zażądał od Jeszui pokłonu, odpowiedź połączyła dwa czasowniki, które późniejsza teologia rozdzieliła — w greckim tekście Ewangelii stoją obok siebie proskynēseis i latreuseis:

I powiedział do niego: Dam ci to wszystko, jeśli upadniesz i oddasz mi pokłon. Wtedy Jezus powiedział mu: Idź precz, szatanie! Jest bowiem napisane: Panu, swemu Bogu, będziesz oddawał pokłon i tylko jemu będziesz służył.

Mt 4,9-10 (UBG)

Przykazanie, do którego odsyła ta odpowiedź, mówi o wizerunkach tak samo — pokłon i służba wymienione są razem, a uzasadnieniem jest to, że Jahwe (PAN) jest Bogiem zazdrosnym; całość omawia strona dziesięć przykazań:

Nie będziesz czynił sobie żadnego rzeźbionego posągu ani żadnej podobizny czegokolwiek, co jest w górze na niebie, co jest nisko na ziemi ani co jest w wodach pod ziemią. Nie będziesz oddawał im pokłonu ani nie będziesz im służył, bo ja jestem Pan, twój Bóg, Bóg zazdrosny, nawiedzający nieprawość ojców na synach do trzeciego i czwartego pokolenia tych, którzy mnie nienawidzą;

Wj 20,4-5 (UBG)

A gdy pokłon odbiera święty człowiek, odpowiedź Pisma jest krótka:

A gdy Piotr wchodził, Korneliusz wyszedł mu naprzeciw, padł mu do nóg i oddał mu pokłon. Lecz Piotr podniósł go, mówiąc: Wstań, ja też jestem człowiekiem.

Dz 10,25-26 (UBG)

Latria, dulia i hiperdulia są próbą uratowania praktyki, która narosła od dołu, przez nadanie jej stopni. Pismo stopni nie zna. Zna Boga, któremu należy się pokłon i służba, i Jego sługi — apostołów i aniołów — którzy na pokłon odpowiadają: wstań, ja też jestem sługą. Matkę Mesjasza nazywa błogosławioną, ale nigdzie nie każe jej czcić.