Theotokos i sobór efeski 431 — spór o Chrystusa i kult Marii

Theotokos, po polsku „Bogurodzica”, to tytuł, którego sobór efeski w 431 roku bronił w sporze o to, kim jest Chrystus — nie w sporze o cześć dla Marii. Orzeczenie mówiło o Synu, ale w pobożności ludowej stało się trampoliną kultu Marii, matki Jeszui (Jezusa): zaraz po soborze w Rzymie rosną mury bazyliki Santa Maria Maggiore, a tytuł zaczyna żyć własnym życiem. Przy okazji zachował się rzadko przywoływany dokument — spis darów, które zwycięzca sporu wysłał na dwór cesarski, z czterema strusiami włącznie.

Zanim padło słowo Theotokos: Maria w Piśmie i w II-IV wieku

Nowe Przymierze mówi o Marii z wyraźną powściągliwością. Jest przy narodzeniu, w Kanie, pod krzyżem i — po raz ostatni z imienia — wśród modlących się uczniów w Jerozolimie (Dz 1,14). Nie ma w nim modlitwy do niej, tytułów ani świąt. O jej imieniu i jego znaczeniu piszemy w haśle znaczenie imienia Maria.

Pierwszy silnik mariologii spoza Pisma to apokryf. Protoewangelia Jakuba (ok. 150) podaje imiona rodziców Marii, Joachima i Anny, opowiada o jej ofiarowaniu w świątyni i o dziewictwie zachowanym nawet przy porodzie. Zachód zaliczał ją do apokryfów (wymienia ją tak Dekret Pseudo-Gelazjański), a jednak z niej wyrosły święta Narodzenia i Ofiarowania Marii. Justyn (Dialog z Tryfonem 100) i Ireneusz (Adversus haereses III,22,4) zestawiają Ewę i Marię: nieposłuszeństwo i posłuszeństwo. To jeszcze teologia typów, nie kult.

Pierwszy dobrze opisany przypadek kultu Marii pochodzi z IV wieku i źródło kościelne klasyfikuje go jako herezję. Epifaniusz z Salaminy w Panarionie (78-79, ok. 375-377) opisuje kobiety, które składały Marii w ofierze placki na przystrojonym tronie, i odpowiada: niech Maria będzie w czci (en timē), ale niech nikt nie oddaje jej pokłonu. Szerzej o tym świadectwie i jego biblijnym tle — w tekście placki dla Królowej Niebios.

Samo słowo Theotokos (od theos, Bóg, i tiktō, rodzić) jest starsze od soboru. Używał go Aleksander Aleksandryjski około 325 roku, a w drugiej połowie IV wieku Grzegorz z Nazjanzu. Pewne jest więc jedno: w 431 roku nikt tego tytułu nie wymyślił. Spór dotyczył tego, czy wolno go używać i co on mówi o Chrystusie.

428-430: Nestoriusz, Cyryl i słowo Christotokos

W 428 roku biskupem Konstantynopola został Nestoriusz, mnich i kaznodzieja z Antiochii. Wolał tytuł Christotokos, „rodząca Chrystusa”. Bał się, że Theotokos miesza w Chrystusie dwie rzeczywistości, boską i ludzką, jakby to, co boskie, miało początek w łonie kobiety. Rozróżniał je mocno i chciał, żeby język to rozróżnienie zachował.

Przeciw niemu stanął Cyryl, biskup Aleksandrii. Bronił Theotokos jako gwarancji jedności osoby Chrystusa: ten, którego Maria urodziła, to jeden Syn, Słowo, które stało się ciałem, a nie dwóch synów połączonych więzią moralną. Kto odmawia tytułu, ten — zdaniem Cyryla — rozdziela Chrystusa na dwóch.

Spór miał od początku dwie warstwy. Teologiczną: obie strony przedstawiały go jako obronę tego samego Chrystusa przed błędem drugiej. I kościelno-polityczną: Aleksandria i Konstantynopol rywalizowały o pierwszeństwo na Wschodzie. Cyryl wymienił z Nestoriuszem listy, w 430 roku sformułował przeciw niemu dwanaście anatematyzmów i pozyskał biskupa Rzymu, Celestyna I. Historyk Sokrates Scholastyk, nieprzychylny ani jednej, ani drugiej stronie, uważał, że Nestoriusz przestraszył się samego słowa bardziej niż tego, co ono znaczyło (Historia kościelna VII,32). Ta ocena przyda się przy lekturze dalszych wydarzeń.

Efez, czerwiec 431: obrady, które zaczęły się przed przybyciem gości

Cesarz Teodozjusz II zwołał sobór do Efezu na Pięćdziesiątnicę 431 roku. Cyryl przybył z licznym orszakiem biskupów egipskich i z poparciem miejscowego biskupa Memnona. Biskupi syryjscy z Janem z Antiochii na czele i legaci z Rzymu byli jeszcze w drodze. Cyryl otworzył obrady bez nich, 22 czerwca. Nestoriusz odmówił stawienia się; jeszcze tego samego dnia został złożony z urzędu.

Kilka dni później przybył Jan z Antiochii i zebrał własne zgromadzenie, które złożyło z urzędu Cyryla i Memnona. Powstały dwa sobory w jednym mieście, wzajemnie się wyklinające. Legaci rzymscy po przybyciu przyłączyli się do Cyryla. Cesarz, otrzymawszy sprzeczne relacje, kazał aresztować przywódców obu stron. Tak wyglądał sobór, który katolicy, prawosławni i kościoły przedchalcedońskie liczą dziś jako trzeci powszechny: nie jako jedno zgromadzenie, które coś wspólnie rozważyło, lecz jako dwa obozy rozstrzygające sprawę na dworze.

Collectio Casinensis, list 96: dywany, kość słoniowa i cztery strusie

Rozstrzygnięcie zależało więc od dworu w Konstantynopolu. Po soborze wysyłał na dwór cesarski dary nazywane eulogiai, „błogosławieństwami”. Zachował się ich spis — w zbiorze dokumentów soborowych znanym jako Collectio Casinensis, list 96. Wymienia dywany, przedmioty z kości słoniowej, złoto dla dostojników i urzędników, a dla szambelana Domninusa między innymi cztery strusie i 50 funtów złota. Łączna wartość to około 2500 funtów rzymskich złota, czyli mniej więcej 800 kilogramów. W literaturze naukowej spis bywa omawiany jako jeden z najlepiej udokumentowanych przypadków kupowania przychylności dworu w starożytności.

Dwie uwagi, żeby nie przeciągnąć tego faktu. Po pierwsze, nie jest to wymysł polemistów: dokumenty przetrwały w aktach soborowych i są badane w literaturze naukowej. Nestoriusz nazwał te dary „złotem nieprawości”. Po drugie, dary pokazują metodę, a nie rozstrzygają teologii. Formuła o jedności osoby Chrystusa nie staje się fałszywa dlatego, że jej obrońca kupował przychylność dworu — ani prawdziwa dlatego, że wygrał. Pokazują natomiast, że o tym, co miało odtąd uchodzić za prawowierne, decydowały także pieniądze i dostęp do cesarza.

433 i 451: zgoda z Antiochią i formuła chalcedońska

Spór nie skończył się w Efezie. W 433 roku Cyryl i Jan z Antiochii przyjęli kompromisowe wyznanie, nazywane formułą zjednoczenia; tytuł Theotokos został w nim utrzymany. Nestoriusz nie wrócił już do Konstantynopola: zmarł na wygnaniu w Egipcie. Kościół Wschodu w Persji nie przyjął orzeczeń efeskich i bywa nazywany nestoriańskim, choć sam uważa tę nazwę za mylącą.

Sobór chalcedoński (451) wpisał tytuł do swojej definicji z ważnym dopowiedzeniem: Chrystus narodził się z Marii, Theotokos, według człowieczeństwa (kata tēn anthrōpotēta). Dla teologów to dopowiedzenie było kluczowe — tytuł miał mówić o tożsamości tego, kto się narodził, a nie przypisywać Marii jakiejkolwiek boskiej natury. Pytanie brzmiało: czy to rozróżnienie przetrwa poza salą obrad.

432-440: Santa Maria Maggiore i tytuł, który zaczął żyć własnym życiem

Nie przetrwało. Pewne są fakty budowlane i liturgiczne: tuż po Efezie, w latach 432-440, w Rzymie powstaje bazylika Santa Maria Maggiore z programem mozaik maryjnych; mnożą się kościoły i święta poświęcone Marii. Historycy zgodnie wiążą tę falę z soborem. Jedno zastrzeżenie chronologiczne: lekcjonarz armeński, czyli porządek nabożeństw Jerozolimy z pierwszej połowy V wieku, notuje obchód ku czci Marii jako Theotokos na 15 sierpnia, a ten zapis może być nieco starszy od samego soboru. Dalszy ciąg historii tej daty opisuje tekst o dogmacie o wniebowzięciu.

Mechanizm jest prosty. W ustach Cyryla Theotokos było zdaniem o Synu: ten, który się narodził, jest jeden. W ustach ludu stało się zdaniem o matce: skoro urodziła Boga, stoi ponad każdym stworzeniem. Formuła obronna zamieniła się w tytuł godności, a tytuł godności — w adres modlitwy. Hymn Sub tuum praesidium (Hypo tēn sēn eusplanchnian) woła wprost do Theotokos o wybawienie z niebezpieczeństw. Liturgicznie jest poświadczony w V wieku; papirus z jego tekstem (John Rylands 470) datowano dawniej na III wiek, nowsze badania paleograficzne przesuwają go raczej na VI-VIII wiek. Dlaczego modlitwa do Marii nie ma oparcia w Piśmie, omawia tekst czy modlitwa do Marii i świętych jest biblijna.

Ten sam tytuł trafił z czasem na ikony. Na wschodnich wizerunkach Marii stoi skrót ΜΡ ΘΥ (Mētēr Theou, „Matka Boga”), a ikona Theotokos stała się osobnym gatunkiem sztuki kościelnej. Jak sobór w Hierei (754) zakazał obrazów, a sobór w 787 roku nakazał oddawać im cześć, opisujemy w tekście sobór, który zakazał obrazów — i ten, który nakazał je czcić.

Od 431 roku do dziś: trajektoria tytułów

Efez nie jest końcem, lecz pierwszym stopniem. Kolejne tytuły i dogmaty dobudowywano przez półtora tysiąca lat, a każdy następny powoływał się na wcześniejsze:

O wiecznym dziewictwie i sporze Helwidiusza z Hieronimem piszemy w tekście bracia Jezusa — Helwidiusz i Hieronim, o dogmacie z 1854 roku — w tekście niepokalane poczęcie, a o późnośredniowiecznej formie tej pobożności — w historii różańca. Rozróżnienia, którymi teologia próbowała oddzielić cześć dla Marii od czci należnej Bogu, omawia tekst latria, dulia, hiperdulia.

Czego nie powtarzamy

„Sobór efeski wprowadził kult Marii.” Nie wprowadził. Spór był chrystologiczny, a orzeczenie dotyczyło jedności osoby Chrystusa. Rzetelnie: formuła o Synu stała się w praktyce ludowej trampoliną kultu matki, co widać po fali budownictwa i świąt maryjnych tuż po 431 roku.

„Tytuł Theotokos wymyślono w Efezie.” Był starszy o ponad sto lat: używali go Aleksander Aleksandryjski około 325 roku i Grzegorz z Nazjanzu. Efez rozstrzygnął spór o jego prawowierność, nie stworzył go.

„Nestoriusz bronił biblijnej prostoty przeciw kultowi bogini.” Nestoriusz był biskupem stolicy i teologiem z własnym, ostro sformułowanym poglądem na osobę Chrystusa; nie walczył o miejsce Marii, lecz o rozróżnienie natur. Nie był też obrońcą tolerancji — Sokrates Scholastyk przypisuje mu na początku urzędowania zapowiedź bezwzględnej walki z heretykami (Historia kościelna VII,29). Z żadnej strony tego sporu nie zrobimy bohatera.

„W Efezie Maria zajęła miejsce Artemidy.” Efez był miastem Artemidy (Dz 19), co kusi do prostych genealogii. Żaden dokument soboru nie wiąże jego orzeczenia z kultem bogini. Rzetelnie można mówić najwyżej o podobieństwie funkcji, jakie przejęła później pobożność ludowa — nie o rodowodzie dogmatu.

„Orzeczenie jest nieważne, bo zostało kupione.” Spis darów Cyryla jest autentyczny i dotyczy czasu po soborze. Dokumentuje metodę i atmosferę sporu, ale nie przesądza o treści orzeczenia. Ten tekst sporu chrystologicznego nie rozstrzyga; pokazuje, co z formuły z 431 roku wyrosło w pobożności.

Co na to Pismo

Pismo mówi o Marii zawsze w odniesieniu do Syna i bez tytułów. Elżbieta wita ją jako „matka mego Pana” (Łk 1,43), a Paweł nie podaje nawet jej imienia: Bóg posłał swego Syna, „zrodzonego z kobiety” (Ga 4,4). Gdy ktoś z tłumu wygłosił pochwałę matki, Jeszua odpowiedział tak:

A gdy on to mówił, pewna kobieta spośród zgromadzonych powiedziała do niego donośnym głosem: Błogosławione łono, które cię nosiło, i piersi, które ssałeś! On zaś odpowiedział: Błogosławieni są raczej ci, którzy słuchają słowa Bożego i strzegą go.

Łk 11,27-28 (UBG)

Ostatni raz Maria pojawia się z imienia w gronie modlących się — razem z uczniami, nie jako ta, do której się modlą:

Ci wszyscy trwali jednomyślnie w modlitwie i prośbach razem z kobietami, z Marią, matką Jezusa, i jego braćmi.

Dz 1,14 (UBG)

A Paweł, pisząc do Tymoteusza w Efezie, zostawił zdanie, które wyprzedza cały późniejszy spór o pośredników:

Jeden bowiem jest Bóg, jeden też pośrednik między Bogiem a ludźmi, człowiek Chrystus Jezus;

1 Tm 2,5 (UBG)

Więcej o tym w tekście jeden pośrednik a system pośredników. Nie kpimy z ludzi, którzy z szacunku dla Marii wzywają ją w modlitwie — robią to szczerze. Pokazujemy tylko kolejność: najpierw zdanie o Chrystusie, potem tytuł dla matki, potem modlitwa do niej. Ani tytułów, ani modlitwy do Marii nie ma w Piśmie, które o Marii mówi mało i z czułością, a modlitwę kieruje do Ojca.