Różańca nie wymyślił nikt w jednym momencie. Historia różańca to kilka stuleci narastania: kamyki do liczenia modlitw u egipskich pustelników w IV wieku, średniowieczne sznury zwane paternosterami, sto pięćdziesiąt pozdrowień anielskich jako „psałterz” dla świeckich w XII–XIII wieku, rozważania tajemnic w XV wieku i ujednolicenie przez papieża Piusa V w 1569 roku. Popularna odpowiedź, że różaniec otrzymał w 1208 roku Dominik Guzmán z rąk Marii, to legenda spisana około 1470 roku — a rozebrał ją nie polemista, lecz katolicki historyk, jezuita Herbert Thurston.
IV wiek: kamyki pustelników
Najstarsze chrześcijańskie świadectwo liczenia modlitw pochodzi z egipskiej pustyni. Palladiusz, kronikarz mnichów z przełomu IV i V wieku, opisuje pustelnika Pawła z Ferme, który odmawiał codziennie trzysta modlitw i liczył je kamykami. To nie był jeszcze różaniec — nie było w nim ani Marii, ani tajemnic — ale był sam pomysł: modlitwa jako liczba, którą trzeba wypełnić, i przedmiot, który pomaga się nie pomylić.
Sznury modlitewne znają też inne religie: hinduska i buddyjska mala, muzułmańska subha, prawosławne komboskini. Zbieżność kształtu nie dowodzi jednak zapożyczenia. Ludzie, którzy chcą coś powtarzać określoną liczbę razy, wszędzie wpadają na podobny sposób liczenia. Udokumentowana droga różańca biegnie przez chrześcijańskich mnichów, nie przez Indie.
Paternoster: sto pięćdziesiąt modlitw zamiast stu pięćdziesięciu psalmów
Kluczem do różańca jest liczba 150. Tyle jest psalmów — Psałterz kończy się na psalmie sto pięćdziesiątym — a średniowieczni mnisi odmawiali je w cyklu modlitw chórowych. Świeccy i bracia, którzy nie znali łaciny ani nie umieli czytać, nie mogli w tym uczestniczyć. Zamiast psalmów odmawiali więc modlitwę, którą znał każdy: Ojcze nasz, po łacinie Pater noster. Sto pięćdziesiąt razy.
Do liczenia służyły sznury z węzłami lub paciorkami, nazywane od tej modlitwy paternosterami. Ich wyrób stał się w średniowiecznych miastach osobnym rzemiosłem: w XIII wieku w Londynie i w Paryżu działały cechy paternostrarzy. Wtedy jeszcze treścią liczonej modlitwy były słowa, których Jeszua (Jezus) nauczył uczniów — Modlitwa Pańska, skierowana do Ojca.
XII–XIII wiek: psałterz Marii, czyli 150 pozdrowień
Zmiana, która uczyniła z paternostera różaniec, polegała na wymianie treści. W XII i XIII wieku upowszechnił się zwyczaj odmawiania stu pięćdziesięciu pozdrowień anielskich, nazywanych po łacinie Ave Maria, jako „psałterza maryjnego”. Liczba została ta sama, adresat się zmienił: zamiast modlitwy do Ojca — pozdrowienie skierowane do Marii.
Treść tego pozdrowienia ma źródło biblijne, ale nie modlitewne. Pierwsze zdania to słowa anioła Gabriela: „Witaj, obdarowana łaską, Pan jest z tobą” (Łk 1,28) i słowa Elżbiety: „Błogosławiona jesteś między kobietami i błogosławiony jest owoc twego łona” (Łk 1,42). W Ewangelii Łukasza są to powitania skierowane do żyjącej kobiety, w konkretnej rozmowie. Nikt w Nowym Testamencie nie powtarza ich później jako modlitwy. Część druga, z prośbą o wstawiennictwo „teraz i w godzinę śmierci”, upowszechniła się dopiero w późnym średniowieczu, a obecne brzmienie ustalił brewiarz rzymski z 1568 roku. Sama modlitwa kierowana do Marii jest starsza niż różaniec. Nowy Testament nie zna żadnej, ale hymn Sub tuum praesidium był w liturgii jerozolimskiej najpewniej już w V wieku; papirus z jego tekstem datowano dawniej na III wiek, dziś paleografowie przesuwają go raczej na VI–VIII wiek, a sama data jest sporna. Wcześniej, w IV wieku, Epifaniusz z Salaminy opisywał grupę kobiet składających Marii ofiary z placków jako herezję — tę historię i jej biblijne tło przedstawiamy w tekście o plackach dla Królowej Niebios. O tym, co Pismo mówi o modlitwie do Marii, piszemy w tekście czy modlitwa do Marii i świętych jest biblijna.
XV wiek: tajemnice i kartuz Dominik z Prus
Różaniec w dzisiejszym rozumieniu to nie tylko liczba pozdrowień, lecz także rozważanie wydarzeń, nazywanych tajemnicami. Ten element pojawia się w XV wieku. Za jego głównego twórcę uważa się Dominika z Prus, kartuza z Trewiru, który do kolejnych pozdrowień dołączał krótkie zdania o wydarzeniach z życia Jeszui. Z czasem te zdania zebrano w grupy i wyodrębniono piętnaście tajemnic w trzech częściach — radosnej, bolesnej i chwalebnej — po dziesięć pozdrowień na każdą tajemnicę.
Nazwa też ma swoją historię. Łacińskie rosarium oznacza ogród różany, a średniowieczna poezja religijna porównywała kolejne pozdrowienia do róż wplatanych w wieniec — stąd polski różaniec. Kartuz z Trewiru nie ma nic wspólnego z Dominikiem Guzmánem, założycielem zakonu dominikanów, któremu legenda przypisze wkrótce cały różaniec. Łączy ich tylko imię — a historię tej modlitwy na długo zdominuje właśnie tamten, starszy o dwa stulecia Dominik.
Około 1470 roku: Alanus de Rupe i legenda o Dominiku
W latach siedemdziesiątych XV wieku bretoński dominikanin Alanus de Rupe (Alain de la Roche) zaczął głosić, że różaniec objawiła Dominikowi Guzmánowi sama Maria — w 1208 roku, podczas zmagań z albigensami w południowej Francji. Alanus zakładał bractwa różańcowe i był niestrudzonym propagatorem tej modlitwy, a opowieść o objawieniu dawała jej rodowód sięgający założyciela zakonu.
Kłopot polega na tym, że Alanus pisał mniej więcej 250 lat po śmierci Dominika (zmarł on w 1221 roku). Żadne źródło z XIII wieku — ani żywoty Dominika, ani akta jego kanonizacji, ani dokumenty zakonu — nic o różańcu nie wie. Gdyby legenda była prawdziwa, pierwsi biografowie Dominika przemilczeliby wydarzenie, które później uznano za najważniejszy dar jego życia. Pewne jest, że legenda pojawia się dopiero u Alanusa, a nie w żadnym tekście z epoki samego Dominika. O krucjacie przeciw albigensom, w której tle umieszczono tę scenę, piszemy przy okazji soboru z 1215 roku.
1569: Pius V i bulla Consueverunt Romani Pontifices
Do połowy XVI wieku różaniec istniał w wielu wariantach, różniących się liczbą pozdrowień i doborem rozważań. Ujednolicił go papież Pius V, sam dominikanin, bullą Consueverunt Romani Pontifices z 1569 roku. Od tej pory obowiązywała forma, którą znały kolejne pokolenia: piętnaście tajemnic, sto pięćdziesiąt pozdrowień, Ojcze nasz przed każdą dziesiątką.
Dwa lata później, w 1571 roku, flota Ligi Świętej pokonała Turków pod Lepanto. Pius V przypisał zwycięstwo modlitwie różańcowej, a z upamiętnienia bitwy wyrosło święto różańcowe obchodzone 7 października. Pod koniec XIX wieku papież Leon XIII w serii encyklik różańcowych spopularyzował październik jako miesiąc różańca — i w tych encyklikach powtarzał legendę o Dominiku.
Herbert Thurston: katolicki historyk rozbiera legendę
Na przełomie XIX i XX wieku legendę przebadał angielski jezuita Herbert Thurston, znany z krytycznej pracy nad legendami hagiograficznymi. W cyklu artykułów w piśmie „The Month” (1900–1901) i w haśle Rosary w Catholic Encyclopedia zestawił źródła i doszedł do wniosku, który dziś jest stanem badań: w XIII wieku nie ma żadnego śladu związku Dominika z różańcem, a cała tradycja wywodzi się od Alanusa de Rupe.
Waga tego ustalenia polega na tym, kto je przedstawił. Nie był to protestancki krytyk ani sceptyk, lecz zakonnik piszący w katolickiej encyklopedii — w czasie, gdy papież w encyklikach powtarzał legendę jako fakt. Legenda nie zniknęła z pobożności, bo nie żyła z dowodów, tylko z użyteczności: dawała modlitwie prestiż i rodowód. Ten sam mechanizm widać w wielu innych tematach tej sekcji, od historii patronów po relikwie.
2002: tajemnice światła i koniec liczby 150
Forma z 1569 roku przetrwała ponad cztery stulecia. W 2002 roku papież Jan Paweł II w liście apostolskim Rosarium Virginis Mariae dodał czwartą część — tajemnice światła, poświęcone publicznej działalności Jeszui, od chrztu w Jordanie po ostatnią wieczerzę. Odtąd różaniec liczy dwadzieścia tajemnic i dwieście pozdrowień w całości. Liczba 150, od której zaczęła się cała historia jako zastępstwo za psałterz, przestała tym samym odpowiadać psalmom. Zmiana pokazuje, że różaniec jest dziełem rozwijanym przez Kościół — i tak też go opisujemy: jako tradycję, której kształt ustalali ludzie, krok po kroku.
Czego nie powtarzamy
„Różaniec dała Dominikowi Maria w 1208 roku”. To legenda z około 1470 roku, nieznana żadnemu źródłu XIII-wiecznemu. Rzetelnie: Alanus de Rupe jest jej pierwszym świadkiem, a obalił ją katolicki historyk Herbert Thurston.
„Różaniec przyszedł z buddyzmu albo hinduizmu”. To hipoteza bez dokumentów. Sznury modlitewne występują w wielu religiach, ale podobieństwo przedmiotu nie dowodzi zapożyczenia. Rzetelnie: udokumentowana droga prowadzi od pustelników przez paternoster do psałterza maryjnego.
„Różaniec wymyślił Pius V”. Pius V go ujednolicił w 1569 roku, nie wymyślił. Rzetelnie: forma narastała od XII do XV wieku, a papież zatwierdził jeden z jej wariantów.
„Zdrowaś Maryjo to w całości tekst biblijny”. Tylko pierwsza część — powitania z Łk 1,28 i 1,42, wypowiedziane do żyjącej Marii. Prośba o wstawiennictwo jest dodatkiem późnośredniowiecznym. Rzetelnie: biblijne są słowa, nie ich użycie jako modlitwy do zmarłej.
Co na to Pismo
Jeszua mówi o modlitwie powtarzanej dla liczby jasno, ale bez pogardy — tłumaczy, dlaczego jest niepotrzebna:
A modląc się, nie bądźcie wielomówni jak poganie; oni bowiem sądzą, że ze względu na swoją wielomówność będą wysłuchani. Nie bądźcie do nich podobni, gdyż wasz Ojciec wie, czego potrzebujecie, zanim go poprosicie.
Mt 6,7-8 (UBG)
Zaraz potem podaje wzór — krótki, skierowany do Ojca, i właśnie ten wzór liczyli pierwsi użytkownicy paternosterów:
Wy więc tak się módlcie: Ojcze nasz, który jesteś w niebie, niech będzie uświęcone twoje imię. Niech przyjdzie twoje królestwo, niech się dzieje twoja wola na ziemi, tak jak w niebie. Daj nam dzisiaj naszego powszedniego chleba. I przebacz nam nasze winy, jak i my przebaczamy tym, którzy przeciw nam zawinili. I nie wystawiaj nas na pokusę, ale wybaw nas od złego; twoje bowiem jest królestwo, moc i chwała na wieki. Amen.
Mt 6,9-13 (UBG)
A gdy ktoś w tłumie zawołał, że błogosławione jest łono, które Go nosiło, Jeszua przesunął akcent:
A gdy on to mówił, pewna kobieta spośród zgromadzonych powiedziała do niego donośnym głosem: Błogosławione łono, które cię nosiło, i piersi, które ssałeś! On zaś odpowiedział: Błogosławieni są raczej ci, którzy słuchają słowa Bożego i strzegą go.
Łk 11,27-28 (UBG)
Nie kpimy z ludzi, którzy co wieczór biorą do ręki różaniec — robią to z pobożności, często w najtrudniejszych chwilach życia. Pokazujemy tylko, skąd ta modlitwa się wzięła: z dobrej intencji świeckich, którzy chcieli modlić się jak mnisi, z zamiany Ojcze nasz na pozdrowienie Marii i z legendy, którą rozebrał historyk tego samego Kościoła. Biblijną drogę modlitwy — do Ojca, przez jednego pośrednika — opisujemy osobno.
