Wniebowzięcie NMP — skąd dogmat z 1950 roku?

Dogmat o Wniebowzięciu Najświętszej Maryi Panny ogłosił papież Pius XII 1 listopada 1950 roku w konstytucji apostolskiej Munificentissimus Deus: Maria, matka Jeszui (Jezusa), po zakończeniu ziemskiego życia miała zostać wzięta do nieba z ciałem i duszą. Nowy Testament nie mówi jednak ani słowa o tym, jak i kiedy jej życie się skończyło. Dogmat jest ostatnim punktem drogi, którą da się przejść z datami w ręku: od milczenia Pisma przez apokryfy z V–VI wieku i święto 15 sierpnia aż do definicji pod sankcją utraty wiary.

Dzieje Apostolskie 1,14: ostatnie miejsce, w którym Pismo wymienia Marię

Ewangelie pokazują Marię przy narodzinach Jeszui, na weselu w Kanie, wśród krewnych szukających syna i pod krzyżem. Tam Jeszua powierza ją uczniowi, którego miłował, a Ewangelia notuje krótko: „I od tej godziny uczeń ten wziął ją do siebie” (J 19,27). Po raz ostatni Maria pojawia się po wniebowstąpieniu, w gronie modlących się uczniów:

Ci wszyscy trwali jednomyślnie w modlitwie i prośbach razem z kobietami, z Marią, matką Jezusa, i jego braćmi.

Dz 1,14 (UBG)

Potem Pismo milknie. Paweł nie wymienia jej z imienia; w Liście do Galacjan pisze tylko, że Bóg posłał swego Syna, „zrodzonego z kobiety” (Ga 4,4). Dzieje odnotowują śmierć Szczepana i Jakuba, brata Jana (Dz 12,2), o śmierci Marii milczą. Biblia, która o Mojżeszu pisze wprost: „Tam właśnie umarł Mojżesz” (Pwt 34,5) (zob. czy Mojżesz umarł, skoro pojawił się na górze przemienienia), o matce Mesjasza nie mówi nic — ani o śmierci, ani o grobie. Pewne jest więc jedno: wszystko, co później powiedziano o końcu życia Marii, pochodzi spoza kanonu.

Około 377 roku: Epifaniusz przyznaje, że nikt nie zna jej końca

Najlepiej widać, jak długo trwało to milczenie, u Epifaniusza z Salaminy — biskupa urodzonego w Palestynie, autora Panarionu, wielkiego katalogu herezji spisanego ok. 375–377 roku. To ten sam Epifaniusz, który w rozdziale 79 potępia kobiety składające Marii w ofierze placki (pisaliśmy o tym w tekście o plackach dla królowej niebios). W rozdziale 78 przyznaje, że o końcu jej życia nic nie wiadomo.

Epifaniusz rozważa kilka możliwości: że umarła i została pochowana; że zginęła jak męczennica, na co miałby wskazywać miecz z Łk 2,35; że pozostała przy życiu, bo dla Boga nic nie jest niemożliwe — tu przywołuje obraz kobiety z Ap 12. Żadnej z nich nie rozstrzyga. Pismo, jak tłumaczy, milczy o tym rozmyślnie, a jej końca nikt nie zna (Panarion 78). Autor znał Palestynę i literaturę swoich czasów jak mało kto, a nie zna żadnego przekazu o grobie Marii ani o jej wzięciu do nieba.

Uczciwie: samo wahanie Epifaniusza pokazuje, że pytanie o koniec Marii już krążyło i że ktoś snuł domysły. Ale domysł nie jest przekazem.

V–VI wiek: apokryfy Transitus Mariae i Dekret Gelazjański

Pierwsze opowieści o końcu życia Marii pojawiają się w V–VI wieku, od razu w wielu językach: greckim, syryjskim, koptyjskim, etiopskim i łacińskim. Badacze nazywają je zbiorczo Transitus Mariae, czyli przejście Marii. Szczegóły różnią się, ale szkielet jest podobny: anioł zapowiada Marii bliski koniec, apostołowie zostają cudownie przeniesieni na obłokach do jej domu, a Jeszua przychodzi po jej duszę. Ciało zostaje złożone w grobie, a potem przeniesione do raju — w jednych wersjach czeka tam pod drzewem życia, w innych zostaje wskrzeszone i połączone z duszą.

Datowanie jest sporne. Najstarsze zachowane wersje datuje się zwykle na V–VI wiek. Część badaczy, m.in. Stephen Shoemaker, uważa, że najstarsza warstwa — etiopska Księga Odpoczynienia (Liber Requiei) — może sięgać III–IV wieku; to hipoteza, nie ustalenie. Przy każdym datowaniu są to teksty o pokolenia późniejsze od apostołów, pisane w gatunku legendy. Czym takie księgi są i dlaczego nie weszły do Pisma, wyjaśnia tekst czy apokryfy należą do Biblii.

Zachód nie przyjął tych opowieści bez oporu. Tak zwany Dekret Gelazjański — spis ksiąg przyjmowanych i odrzucanych, przypisywany papieżowi Gelazjuszowi I (koniec V wieku), a w rzeczywistości kompilacja z VI wieku — wpisuje na listę apokryfów księgę zwaną Przejściem, czyli Wniebowzięciem świętej Marii (Transitus, id est Assumptio sanctae Mariae).

Opowieść szła jednak dalej. Około 590 roku Grzegorz, biskup Tours, streszcza ją w Liber in gloria martyrum (rozdz. 4) już jako rzecz pewną: apostołowie czuwają przy umierającej, Jeszua zabiera jej duszę, a ciało zostaje uniesione na obłoku do raju. Jego źródłem jest ta sama tradycja, którą w tym samym stuleciu wpisano na listę ksiąg odrzuconych.

15 sierpnia: od jerozolimskiego obchodu do święta całego cesarstwa

Sama data jest starsza niż treść, którą dziś kojarzymy ze świętem. Lekcjonarz armeński, czyli porządek nabożeństw Jerozolimy z pierwszej połowy V wieku, notuje na 15 sierpnia obchód ku czci Marii jako Theotokos (Bogurodzicy) w miejscu zwanym Kathisma, przy drodze do Betlejem. Było to wspomnienie matki Mesjasza, bez wzmianki o jej końcu. Według rekonstrukcji badaczy liturgii w kolejnym stuleciu, razem z rozpowszechnianiem się opowieści Transitus, ośrodkiem obchodu stał się kościół przy grobie Marii w dolinie Cedronu, nieopodal Getsemani, a jego treścią — Zaśnięcie (gr. koimesis).

Nikefor Kallist, bizantyjski historyk z XIV wieku, przypisuje cesarzowi Maurycemu (582–602) rozporządzenie, by Zaśnięcie obchodzić 15 sierpnia w całym cesarstwie; źródło jest późne, ale około roku 600 święto było na Wschodzie powszechne. W Rzymie obchód poświadczony jest w VII wieku — za pontyfikatu Sergiusza I (687–701) towarzyszyła mu procesja — a łacińska nazwa Dormitio (zaśnięcie) z czasem ustąpiła nazwie Assumptio (wzięcie). W polskiej tradycji ludowej to Matki Boskiej Zielnej, z poświęceniem ziół i kłosów; prawosławni obchodzą 15 sierpnia Zaśnięcie.

Kolejność jest tu ważniejsza od szczegółów: najpierw wspomnienie osoby, potem opowieść, która nadała mu nową treść, wreszcie liturgia, która przez stulecia uczyła wiernych tego, co później ogłoszono dogmatem. Teologia katolicka zna zasadę lex orandi, lex credendi — reguła modlitwy wyznacza regułę wiary. Tu działała dosłownie.

VIII wiek: Jan z Damaszku i opowieść o pustym grobie

Na Wschodzie najpełniejszy wykład dał w VIII wieku Jan z Damaszku w trzech homiliach na Zaśnięcie; konstytucja z 1950 roku będzie go obficie cytować. Do drugiej z tych homilii dołączono opowieść znaną jako Historia Eutymiańska. Cesarz Marcjan i cesarzowa Pulcheria mieli w 451 roku, w czasie soboru chalcedońskiego, poprosić biskupa Jerozolimy Juwenalisa o ciało Marii, by złożyć je w stolicy. Juwenalis miał odpowiedzieć, że według dawnej tradycji grób, otwarty później przez apostołów, okazał się pusty.

Datowanie tej opowieści jest sporne, ale znamy ją dopiero jako wstawkę do homilii z VIII wieku, a akta soboru chalcedońskiego nic o takiej rozmowie nie wiedzą. To legenda późna — dała pobożności scenę pustego grobu, wzorowaną na poranku zmartwychwstania Jeszui.

1 listopada 1950: dogmat Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny

Przez stulecia Wniebowzięcie było na Zachodzie powszechną pobożnością, ale nie dogmatem. Po ogłoszeniu w 1854 roku dogmatu o Niepokalanym Poczęciu — jego historię opisujemy osobno w tekście o dogmacie Niepokalanego Poczęcia — do Rzymu napływało coraz więcej próśb o kolejną definicję. 1 maja 1946 roku Pius XII zapytał biskupów encykliką Deiparae Virginis Mariae, czy Wniebowzięcie można zdefiniować; odpowiedzi w ogromnej większości były twierdzące.

Definicję ogłoszono na placu Świętego Piotra 1 listopada 1950 roku, w Roku Świętym, w dniu uroczystości, której dzieje opisuje tekst o Wszystkich Świętych i Zaduszkach. Kluczowe zdanie konstytucji Munificentissimus Deus (nr 44) brzmi: „ogłaszamy, orzekamy i definiujemy jako dogmat objawiony przez Boga, że Niepokalana Matka Boga, zawsze Dziewica Maryja, po zakończeniu biegu życia ziemskiego, została z ciałem i duszą wzięta do chwały niebieskiej” (Immaculatam Deiparam semper Virginem Mariam, expleto terrestris vitae cursu, fuisse corpore et anima ad caelestem gloriam assumptam).

Dwie rzeczy w tym tekście są istotne.

• Formuła o śmierci jest celowo otwarta. Słowa „po zakończeniu biegu życia ziemskiego” nie rozstrzygają, czy Maria umarła. Papież nie zamknął sporu między tymi, którzy — za tradycją Zaśnięcia — mówili o jej śmierci, a tymi teologami, którzy twierdzili, że w ogóle nie umarła.
• Sankcja jest najwyższa. Kto by świadomie zaprzeczył albo poddał definicję w wątpliwość, „odpadł całkowicie od wiary boskiej i katolickiej” (nr 45). To sankcja zarezerwowana dla dogmatów.

Na czym oparto definicję, skoro nie na wersecie

Konstytucja nie twierdzi, że istnieje werset mówiący o wzięciu Marii. Jej argumentacja stoi na trzech filarach. Pierwszy to zgoda: odpowiedzi biskupów i wielowiekowa liturgia świadczą o „jednomyślnej wierze Kościoła”, co w logice katolickiej wystarcza, by uznać naukę za objawioną. Drugi to stosowność, streszczana w szkolnej formule potuit, decuit, ergo fecit: Bóg mógł zachować ciało matki swojego Syna od rozkładu, wypadało, by to uczynił, więc uczynił. Trzeci to związek z Niepokalanym Poczęciem: skoro Maria nie podlegała grzechowi, nie musiała czekać na zmartwychwstanie razem z resztą ludzi.

Teksty Pisma pojawiają się w dokumencie jako naprowadzenia, nie jako dowody: Psalm wzywający Pana do miejsca odpoczynku — „ty i arka twojej mocy” (Ps 132,8) — czytany jako obraz Marii; obrazy z Pieśni nad Pieśniami; kobieta obleczona w słońce z Apokalipsy 12; obietnica z Rdz 3,15; wreszcie słowa Pawła „Połknięta jest śmierć w zwycięstwie” (1 Kor 15,54). Sam dokument przyznaje, że teologowie i kaznodzieje posługiwali się tymi obrazami dość swobodnie.

Dwa z tych tekstów trzeba przeczytać w kontekście. Kobieta z Apokalipsy „krzyczała w bólach porodowych” (Ap 12,2), a potem ucieka na pustynię, gdzie jest żywiona przez 1260 dni (Ap 12,6); wielu katolickich egzegetów widzi w niej przede wszystkim lud Boży. Z kolei zdanie o śmierci połkniętej w zwycięstwie Paweł odnosi do chwili, gdy umarli zostaną wskrzeszeni „na ostatnią trąbę” (1 Kor 15,52), a kilka wersetów wcześniej ustala kolejność: Chrystus jako pierwszy, potem ci, którzy do Niego należą — „w czasie jego przyjścia” (1 Kor 15,23). Tekst przywołany na poparcie wyjątku mówi o tym, że wyjątków nie będzie.

Przywołuje się też Henocha (Rdz 5,24) i Eliasza (2 Krl 2,11). Ale o nich jest tekst, a i on nie znaczy tego, co mu się przypisuje (zob. czy Henoch i Eliasz poszli do nieba). O Marii tekstu nie ma.

Teologia katolicka nazywa ten proces rozwojem dogmatu: prawda miałaby być zawarta w depozycie wiary w sposób ukryty i dojrzewać przez wieki. Samo pojęcie przyznaje to, co pokazuje chronologia: wprost w Piśmie tego nie ma. Dalej poszło tą samą drogą: w 1954 roku encyklika Ad caeli Reginam ustanowiła święto Maryi Królowej, a Sobór Watykański II w Lumen gentium (1964) powiązał wzięcie do nieba ze wstawiennictwem Marii za wiernymi (o takim systemie piszemy w tekście jeden pośrednik a system pośredników). Wniebowzięcie jest też czwartą tajemnicą chwalebną różańca.

Czego nie powtarzamy

15 sierpnia to przechrzczone pogańskie święto Diany albo Izydy. To skojarzenie w stylu Hislopa: zbieżność daty bez łańcucha źródeł. Rzetelnie: najstarsze poświadczenie tej daty to jerozolimski obchód ku czci Marii z V wieku, a jego przemianę w święto Zaśnięcia dokumentują źródła chrześcijańskie. Zwyczaje żniwne przylgnęły do święta później.

Kościół katolicki uczy, że Maria nie umarła. Nie uczy — ale nie uczy też, że umarła. Rzetelnie: definicja z 1950 roku mówi o „zakończeniu biegu życia ziemskiego” i zostawia sprawę otwartą; tradycja wschodnia od początku mówi o Zaśnięciu, czyli o śmierci, a pogląd, że Maria w ogóle nie umarła, miał zwolenników tylko wśród części teologów.

Wniebowzięcie i Wniebowstąpienie to to samo. Sama tradycja je rozróżnia: o Jeszui mówi, że wstąpił (ascensio), o Marii — że została wzięta (assumptio). Rzetelnie: wniebowstąpienie Jeszui jest wydarzeniem opisanym w Piśmie, Wniebowzięcie Marii — nauką tradycji, ogłoszoną dogmatem w XX wieku.

Wniebowzięcie wymyślono w 1950 roku. Rzetelnie: opowieści krążyły od V–VI wieku, święto od VI–VII wieku obchodził Wschód i Zachód. Nowa w 1950 roku była ranga: pobożne przekonanie stało się prawdą, której zaprzeczenie oznacza odejście od wiary.

Tak wierzyli już apostołowie. Nie ma na to żadnego źródła z I–IV wieku. Rzetelnie: pierwsze teksty to apokryfy, których najwcześniejsze datowanie jest sporne, a Epifaniusz ok. 377 roku pisze, że końca Marii nikt nie zna.

Wiadomo, gdzie Maria umarła i gdzie jest jej grób. Źródła się różnią. Tradycja jerozolimska wskazuje grób w dolinie Cedronu, efeska — Efez, gdzie tamtejszy dom Marii wskazano dopiero pod koniec XIX wieku na podstawie wizji mistyczki Anny Katarzyny Emmerich. Pismo nie podaje żadnego miejsca.

Co na to Pismo

Pismo nie umniejsza Marii. Sama mówi w swojej pieśni: „Oto bowiem wszystkie pokolenia będą mnie odtąd nazywać błogosławioną” (Łk 1,48), i nie ma powodu się z tym spierać. Gdy jednak kobieta z tłumu wysławiała matkę Jeszui, On sam przesunął akcent:

A gdy on to mówił, pewna kobieta spośród zgromadzonych powiedziała do niego donośnym głosem: Błogosławione łono, które cię nosiło, i piersi, które ssałeś! On zaś odpowiedział: Błogosławieni są raczej ci, którzy słuchają słowa Bożego i strzegą go.

Łk 11,27-28 (UBG)

Nadzieja, którą Pismo daje wierzącym — także Marii — to zmartwychwstanie przy przyjściu Mesjasza. Zmarli śpią i czekają; o Szczepanie Dzieje mówią po prostu: „A gdy to powiedział, zasnął” (Dz 7,60). Szerzej o stanie zmarłych piszemy w dziale co dzieje się po śmierci. Kolejność podaje Paweł:

Tymczasem jednak Chrystus został wskrzeszony z martwych i stał się pierwszym plonem tych, którzy zasnęli. Skoro bowiem śmierć przyszła przez człowieka, przez człowieka przyszło też zmartwychwstanie umarłych. Jak bowiem w Adamie wszyscy umierają, tak też w Chrystusie wszyscy zostaną ożywieni. Ale każdy w swojej kolejności, Chrystus jako pierwszy plon, potem ci, którzy należą do Chrystusa, w czasie jego przyjścia.

1 Kor 15,20-23 (UBG)

Jedynym, który już jest pierwszym plonem, jest Chrystus (zob. co znaczy, że Mesjasz jest pierwszym plonem zmartwychwstania). Nawet o Dawidzie Piotr mówi w dniu Pięćdziesiątnicy: „Dawid bowiem nie wstąpił do nieba” (Dz 2,34), a Jeszua sam zastrzega: „A nikt nie wstąpił do nieba, tylko ten, który zstąpił z nieba” (J 3,13). List do Hebrajczyków, wyliczywszy bohaterów wiary od Abla po proroków, kończy tak:

A ci wszyscy, choć zyskali chlubne świadectwo dzięki wierze, nie dostąpili spełnienia obietnicy; Ponieważ Bóg przewidział dla nas coś lepszego, aby oni nie stali się doskonali bez nas.

Hbr 11,39-40 (UBG)

Maria, matka Jeszui, jest w Piśmie wzorem wiary — po raz ostatni widzimy ją na modlitwie z uczniami. Według Pisma czeka na ten sam poranek co oni. Nie kpimy z ludzi, którzy 15 sierpnia niosą do kościoła zioła. Pokazujemy tylko, że dogmat z 1950 roku stoi na opowieściach z V wieku i liturgii, która je utrwaliła, a nie na słowie Boga.