Bracia Jezusa — Jakub, Józef, Juda i Szymon, a także siostry, o których mówi Mk 6,3 — stali się w IV wieku przedmiotem sporu, po którym przegrany zniknął z historii. Helwidiusz w Rzymie, przed 383 rokiem, bronił najprostszej lektury: to dzieci Marii i Józefa urodzone po Jeszui (Jezusie). Hieronim odpowiedział traktatem Adversus Helvidium (383) i nową teorią kuzynów, a pisma Helwidiusza zaginęły — znamy je wyłącznie z polemiki przeciwnika.
Bracia Jezusa w Ewangeliach: Mk 6,3, Mt 13,55-56 i Ga 1,19
Punkt wyjścia jest tekstowy i nikt go nie kwestionuje. Mieszkańcy Nazaretu, zgorszeni nauczaniem Jeszui, wyliczają jego rodzinę z imienia:
Czy to nie jest cieśla, syn Marii, a brat Jakuba, Józefa, Judy i Szymona? Czyż nie ma tu wśród nas także jego sióstr? I gorszyli się z jego powodu.
Mk 6,3 (UBG)
Mateusz podaje to samo w innej kolejności: „jego bracia to Jakub, Józef, Szymon i Juda” (Mt 13,55). Bracia pojawiają się w Ewangeliach razem z matką (Mt 12,46-47), nie wierzą w niego za jego życia (J 7,5), a po zmartwychwstaniu modlą się z uczniami w Jerozolimie (Dz 1,14). Z apostołów Paweł nie widział w Jerozolimie nikogo innego „poza Jakubem, bratem Pana” (Ga 1,19), a gdzie indziej przypomina o prawie do podróży z żoną, z którego korzystają „inni apostołowie, bracia Pana i Kefas” (1 Kor 9,5). Poza Nowym Testamentem Józef Flawiusz nazywa Jakuba bratem Jezusa zwanego Chrystusem — to świadectwo omawiamy w tekście Józef Flawiusz o Jakubie, bracie Jezusa.
Dwa inne zdania zasiliły późniejszy spór. Józef „nie obcował z nią, dopóki nie urodziła swego pierworodnego syna” (Mt 1,25), a Łukasz nazywa Jeszuę jej pierworodnym synem (Łk 2,7). Odpowiedź serwisu na pytanie, czy Jeszua miał rodzeństwo, podaje tekst czy Jezus miał rodzeństwo; tu zajmujemy się tym, jak doszło do tego, że prostej lektury zaczęto bronić jak herezji.
Ok. 150: Protoewangelia Jakuba i synowie Józefa z pierwszego małżeństwa
Pierwszym tekstem, który podważył oczywiste odczytanie, był apokryf. Protoewangelia Jakuba (ok. 150) opowiada o rodzicach Marii, Joachimie i Annie, o jej dzieciństwie w świątyni i o dziewictwie zachowanym nawet przy porodzie — sprawdza je położna. Józef jest w niej starszym wdowcem z synami z pierwszego małżeństwa. Zachód zaliczył ten tekst do apokryfów (wymienia go tak Dekret Pseudo-Gelazjański), a mimo to z niego wyrosły święta i wyobrażenia ludowe.
Na Wschodzie ta wersja przyjęła się szeroko. Orygenes w komentarzu do Ewangelii Mateusza (X,17) odnotowuje, że według Protoewangelii i tzw. Ewangelii Piotra bracia byli synami Józefa z wcześniejszej żony, i przyjmuje to jako sposób zachowania dziewictwa Marii. Najpełniej rozwinął ten pogląd Epifaniusz z Salaminy w Panarionie (78, ok. 375-377), w rozdziale wymierzonym w ludzi, których nazwał przeciwnikami Marii — bo twierdzili, że po narodzeniu Jeszui żyła w zwykłym małżeństwie. Ten sam Epifaniusz w następnym rozdziale potępia kobiety składające Marii ofiary z placków (placki dla Królowej Niebios): bronił jej czci, ale zakazywał oddawania jej pokłonu.
To jest pierwsza z trzech teorii: bracia to przyrodni bracia, synowie Józefa. Jej źródłem nie jest żaden tekst Pisma, lecz opowieść apokryficzna. Ma jednak jedną zaletę, której nie ma teoria późniejsza: słowo brat zachowuje w niej sens rodzinny.
Tertulian i Hegezyp: świadkowie starszej lektury
Przed IV wiekiem nie wszyscy szli za Protoewangelią. Tertulian (ok. 200) traktował braci Jeszui jako dzieci Marii i Józefa, a dziewictwo Marii odnosił do poczęcia, nie do całego życia. Dlatego Helwidiusz powoływał się na niego jako na starszego świadka — a Hieronim odpowiedział, że Tertulian nie był człowiekiem Kościoła, i na tym zakończył dyskusję o nim.
Ciekawym świadkiem jest też Hegezyp, autor z II wieku, prawdopodobnie judeochrześcijanin związany z Palestyną, którego fragmenty zachował Euzebiusz. Nazywa on Judę „bratem Pana według ciała” (Historia kościelna III,20), a Symeona, drugiego przywódcę zboru w Jerozolimie, określa innym słowem — anepsios, kuzyn Pana (HE IV,22). Hegezyp znał więc różnicę między bratem a kuzynem i jej używał. To nie rozstrzyga sprawy, ale pokazuje, że u autora z II wieku, piszącego o rodzinie Jeszui, te dwa słowa nie były wymienne.
Rzym, przed 383: kim był Helwidiusz i co twierdził
O Helwidiuszu wiemy niewiele i prawie wszystko z jednego źródła. Działał w Rzymie; z polemiki Hieronima wynika, że napisał traktat sprzeciwiający się modnemu w rzymskich kręgach ascetycznych wywyższaniu dziewictwa ponad małżeństwo. Jego argumenty da się odtworzyć:
- Mt 1,25: Józef nie obcował z Marią, „dopóki nie urodziła” — zdanie wyznacza granicę, po której małżeństwo toczyło się normalnie.
- Łk 2,7: pierworodny zakłada, że byli następni.
- Mt 12,46-47 i Mk 6,3: bracia i siostry występują razem z matką, jako jej dom, i są wymienieni z imienia.
- Starsi autorzy: Tertulian, a obok niego inni pisarze, na których się powoływał.
Wniosek Helwidiusza nie był atakiem na Marię. Z polemiki wynika, że chodziło mu o godność małżeństwa, a nie o ujmę dla matki Jeszui. Trzeba jednak pamiętać, że to rekonstrukcja z pisma przeciwnika: żadne pismo Helwidiusza nie przetrwało samodzielnie, a jego słowa znamy tylko w wyborze i streszczeniu Hieronima.
383: Adversus Helvidium i teoria kuzynów
Hieronim, wówczas sekretarz biskupa Rzymu Damazego i duchowy przewodnik rzymskich ascetek, odpowiedział w 383 roku traktatem Przeciw Helwidiuszowi o wiecznym dziewictwie Marii (Adversus Helvidium). Jego odpowiedź była nowa w dwóch punktach.
Po pierwsze, bracia to kuzyni. Hieronim odrzuca teorię synów Józefa, bo chce, żeby i Józef był dziewiczy. Buduje więc łańcuch: Jakub, „brat Pana”, to Jakub syn Alfeusza, jeden z Dwunastu; jego matka to „Maria, matka Jakuba i Józefa” (Mt 27,56), a ta jest tożsama z „Maria, żona Kleofasa” (J 19,25), którą Jan nazywa siostrą matki Jeszui. Bracia byliby zatem synami siostry Marii. Na poparcie Hieronim wylicza kilka znaczeń słowa brat w Piśmie — od rodzonego po krewnego i rodaka. Ma rację, że hebrajskie słowo jest szerokie: Abram nazywa Lota bratem (Rdz 13,8), a narrator powtarza to określenie (Rdz 14,14), choć wcześniej tekst przedstawia go jako „Lota, syna brata swego” (Rdz 12,5).
Po drugie, dziewictwo jest wyższe od małżeństwa. To jest właściwy cel traktatu. Spór o braci służy obronie ideału ascetycznego, którego Hieronim był w Rzymie najgłośniejszym rzecznikiem. O samym Hieronimie jako tłumaczu Wulgaty piszemy w tekście Hieronim i Wulgata.
Słabości tej teorii wskazuje się do dziś. Wymaga, żeby Jakub syn Alfeusza był tym samym co Jakub brat Pana — choć Ewangelie mówią, że bracia nie wierzyli, gdy Dwunastu już szło za Jeszuą (J 7,5). Wymaga, żeby dwie siostry nosiły to samo imię Maria. I wymaga, żeby autorzy piszący po grecku, którzy mieli słowo anepsios (Paweł używa go o Marku, „siostrzeniec Barnaby”, Kol 4,10), konsekwentnie go unikali, mówiąc o rodzinie Jeszui.
390-649: Jowinian, Bonozus i droga do dogmatu
Helwidiusz nie był jedyny. Niedługo potem podobne spory toczyły się wokół Bonozusa z Sardyki, a Jowinian, mnich, który twierdził, że dziewica nie ma większej zasługi niż żona, został potępiony w latach 390/393. O nim i o Wigilancjuszu, drugim przegranym tej epoki, piszemy w tekście Wigilancjusz i Jowinian.
Potem przyszła dogmatyzacja. Sobór w Konstantynopolu w 553 roku używa wobec Marii tytułu aeiparthenos, zawsze dziewica. Synod laterański z 649 roku w kanonie 3 formułuje wieczne dziewictwo formalnie. Od polemiki z Helwidiuszem do zdania obowiązującego pod klątwą minęło niespełna trzysta lat. Szersze tło — od tytułu Theotokos po dogmaty z XIX i XX wieku — opisuje tekst Theotokos i sobór efeski, a o ideale bezżenności, który ten spór wzmocnił, tekst czy celibat księży jest biblijny.
Jak przegrany znika z historii
Los Helwidiusza jest typowy dla przegranych tej epoki. Jego traktat nie przetrwał w żadnym odpisie. Nie wiemy, kiedy się urodził ani kiedy zmarł. Wiemy, co twierdził, tylko dlatego, że jego przeciwnik zacytował go, żeby go obalić — i zrobił to tonem, który do dziś zaskakuje czytelników ostrością. Ten sam los spotkał Wigilancjusza: jego pisma też znamy wyłącznie z polemiki Hieronima.
Uczciwie trzeba dodać dwie rzeczy. Reformatorzy XVI wieku nie przywrócili Helwidiusza: Luter i Zwingli bronili wiecznego dziewictwa, a Kalwin zachował w tej sprawie ostrożność. Prosta lektura wróciła później, w protestantyzmie nowożytnym. Dziś zaś broni jej poważnie także część uczonych katolickich — klasycznie biblista John P. Meier — bo filologicznie jest najbardziej naturalna. W nauce spór trwa, ale poza apologetyką wyraźnie przeważa lektura naturalna — ta sama, którą przyjmuje nasz tekst o rodzeństwie Jeszui.
| Teoria | Kim są bracia | Najstarszy świadek | Mocna strona | Słabość |
|---|---|---|---|---|
| helwidiańska | dzieci Marii i Józefa | tekst NT; Tertulian; Hegezyp (rozróżnia brata i kuzyna) | naturalne znaczenie słów, bracia przy matce | w oczach przeciwników: sprzeczna z dogmatem z VI-VII wieku i z ideałem ascetycznym |
| epifaniańska | synowie Józefa z pierwszego małżeństwa | Protoewangelia Jakuba (ok. 150); Orygenes; Epifaniusz, Panarion 78 | zachowuje rodzinny sens słowa brat | opiera się na apokryfie, nie na Piśmie |
| hieronimiańska | kuzyni, synowie siostry Marii | Hieronim, Adversus Helvidium (383) | szerokie znaczenie hebrajskiego słowa brat | łańcuch utożsamień; NT zna słowo anepsios |
Czego nie powtarzamy
„Hieronim sfałszował Pismo, żeby ukryć braci Jezusa.” Nie sfałszował. Zbudował teorię w polemice, opartą na łańcuchu założeń, i służącą obronie ideału, w który szczerze wierzył. Rzetelnie: teoria kuzynów jest późna (383) i słabo umocowana w tekście, ale jest interpretacją, nie fałszerstwem.
„Kościół zawsze uczył, że bracia to kuzyni.” Nie uczył. Przed Hieronimem Wschód tłumaczył braci jako synów Józefa (za apokryfem), a Tertulian — jako dzieci Marii. Teoria kuzynów ma datę i autora.
„Hieronim pokazał, że słowo »dopóki« w Mt 1,25 nic nie znaczy.” Hieronim zauważył, że zdania z dopóki nie zawsze opisują zmianę po wyznaczonej granicy. W Mt 1,25 granica dotyczy jednak małżeństwa, a te same Ewangelie wymieniają potem braci i siostry z imienia i pokazują ich przy matce. Rzetelnie: Mt 1,25 jest mocnym argumentem, a jego siła rośnie w zestawieniu z resztą danych — imionami braci, siostrami i greckim tekstem, który ma osobne słowo na kuzyna.
„Po aramejsku nie było słowa «kuzyn», więc bracia to na pewno kuzyni.” Szerokie znaczenie hebrajskiego słowa jest faktem (Rdz 13,8). Ale Ewangelie i listy powstały po grecku, a grecki ma anepsios, którego Paweł używa (Kol 4,10). Argument z języka Jeszui nie przenosi się automatycznie na język autorów Nowego Testamentu.
„Protestanci od początku odrzucili wieczne dziewictwo.” Główni reformatorzy go nie odrzucili. Powrót do lektury Helwidiusza przyszedł później — co pokazuje, jak mocno ten teologumen, poświadczony od II–III wieku, a w IV wieku związany z ideałem ascetycznym, wrósł w chrześcijaństwo zachodnie.
Co na to Pismo
Nowe Przymierze nigdzie nie uczy wiecznego dziewictwa Marii; jest to teologumen poświadczony od II–III wieku (Protoewangelia, Orygenes), zdogmatyzowany w VI i VII wieku. Pismo mówi za to coś, co ustawia cały spór we właściwym miejscu. Gdy matka i bracia przyszli po Jeszuę, odpowiedział tak:
Wtedy przyszli jego bracia i matka, a stojąc przed domem, posłali po niego, wzywając go. A tłum siedział wokół niego. I powiedzieli mu: Oto twoja matka i twoi bracia są przed domem i szukają cię. Lecz on im odpowiedział: Któż jest moją matką i moimi braćmi? A spojrzawszy po tych, którzy siedzieli wokół niego, powiedział: Oto moja matka i moi bracia! Kto bowiem wypełnia wolę Boga, ten jest moim bratem, moją siostrą i moją matką.
Mk 3,31-35 (UBG)
Psalm, który Nowe Przymierze odnosi do Mesjasza (J 2,17 cytuje jego werset o gorliwości), mówi w tym samym miejscu o rodzinie:
Stałem się obcy dla moich braci i cudzoziemcem dla synów mojej matki;
Ps 69,8 (UBG)
A wobec ideału, w imię którego toczono ten spór, list do Hebrajczyków stawia jedno zdanie:
Małżeństwo jest godne czci u wszystkich i łoże nieskalane. Rozpustników zaś i cudzołożników osądzi Bóg.
Hbr 13,4 (UBG)
Nie kpimy z ludzi, dla których dziewictwo Marii jest wyrazem czci — wierzą w to z miłości do niej. Pokazujemy tylko kolejność: najpierw apokryf, potem polemika, potem dogmat. I to, że człowiek, który w IV wieku najgłośniej bronił zwykłego sensu tych wersetów, dotrwał do nas wyłącznie w cytatach swojego przeciwnika.
