Προσκυνέω pada w Nowym Testamencie sześćdziesiąt razy, z czego dwadzieścia cztery w samym Objawieniu. Jest to czasownik czynnościowy: opisuje, co ktoś robi z własnym ciałem, a nie co czuje. Etymologicznie wiąże się z gestem przesyłania pocałunku, ale na etymologii nie wolno budować niczego — o znaczeniu rozstrzyga użycie. Użycie zaś jest w Nowym Testamencie jednoznaczne i widać je najlepiej tam, gdzie obok czasownika stoi drugi, opisujący ruch ciała.
Czynność, nie nastrój
Kiedy weszli do domu, zobaczyli dziecko z Marią, jego matką, i upadłszy, oddali mu pokłon, potem otworzyli swoje skarby i ofiarowali mu dary: złoto, kadzidło i mirrę.
Mt 2,11
Przez wiarę Jakub, umierając, pobłogosławił każdego z synów Józefa i pokłonił się, wsparty o wierzchołek swojej laski.
Hbr 11,21
A ja, Jan, widziałem to wszystko i słyszałem. A gdy usłyszałem i zobaczyłem, upadłem do nóg anioła, który mi to pokazywał, aby oddać mu pokłon.
Ap 22,8
Za każdym razem jest upadnięcie, padnięcie do nóg albo pokłon wsparty o laskę. Grecki tekst regularnie łączy nasz czasownik z czasownikiem padania, co byłoby dziwną nadmiarowością, gdyby proskyneo samo w sobie oznaczało wewnętrzną cześć. Ten sam gest wykonuje sługa wobec króla w przypowieści o dłużniku.
Wtedy sługa upadł i oddał mu pokłon, mówiąc: Panie, okaż mi cierpliwość, a wszystko ci oddam.
Mt 18,26
Komu się kłaniano
Zakres adresatów jest szeroki i to on jest w tym haśle najważniejszy. Gest kierowano do Boga, do Jeszui, do ludzi, do aniołów, do bestii i do obcych bogów. W dwóch miejscach został odrzucony.
A gdy Piotr wchodził, Korneliusz wyszedł mu naprzeciw, padł mu do nóg i oddał mu pokłon.
Dz 10,25
Lecz Piotr podniósł go, mówiąc: Wstań, ja też jestem człowiekiem.
Dz 10,26
Piotr podnosi Korneliusza i tłumaczy odmowę tym, że sam jest człowiekiem. Anioł w Objawieniu odmawia dwukrotnie i uzasadnia to identycznie: jest współsługą.
I upadłem mu do nóg, aby oddać mu pokłon, lecz powiedział mi: Nie rób tego, bo jestem sługą razem z tobą i twoimi braćmi, którzy mają świadectwo Jezusa. Bogu oddaj pokłon, bowiem świadectwem Jezusa jest duch proroctwa.
Ap 19,10
Po drugiej stronie stoi Jeszua, który pokłonu nie odrzuca ani razu — ani od uzdrowionego ślepca, ani od uczniów w łodzi.
Ci zaś, którzy byli w łodzi, podeszli i oddali mu pokłon, mówiąc: Naprawdę jesteś Synem Bożym.
Mt 14,33
A po trzeciej stronie stoją ci, którzy oddają pokłon smokowi i bestii, oraz ci, przed których nogami pokłonią się fałszywi Żydzi z synagogi szatana.
I oddali pokłon smokowi, który dał władzę bestii. Oddali też pokłon bestii, mówiąc: Któż jest podobny do bestii? Któż z nią może walczyć?
Ap 13,4
Oto dam ci ludzi z synagogi szatana, którzy mówią, że są Żydami, a nimi nie są, lecz kłamią. Oto sprawię, że przyjdą i pokłonią się przed twoimi nogami, i poznają, że ja ciebie umiłowałem.
Ap 3,9
W duchu i w prawdzie
Dziewięć z sześćdziesięciu wystąpień skupia się w jednej rozmowie, przy studni w Samarii.
Nasi ojcowie na tej górze czcili Boga, a wy mówicie, że w Jerozolimie jest miejsce, gdzie należy go czcić.
J 4,20
Ale nadchodzi godzina, i teraz jest, gdy prawdziwi czciciele będą czcić Ojca w duchu i w prawdzie. Bo i Ojciec szuka takich, którzy będą go czcić. Bóg jest duchem, więc ci, którzy go czczą, powinni go czcić w duchu i w prawdzie.
J 4,23-24
W tym miejscu UBG sięga po czasownik czcić i tu leży główna strata przekładu. Polskie czcić opisuje postawę serca; greckie proskyneo opisuje, co się robi. Zdanie Jeszui nie mówi więc, że pokłon przestaje być cielesny — mówi, że przestaje być przywiązany do góry Gerizim i do Jerozolimy. Rozmowa zaczyna się przecież od pytania o miejsce, a nie o uczucia. Warto dodać, że rzeczownik proskynetes, którym nazwani są prawdziwi czciciele, pada w całym Nowym Testamencie jeden jedyny raz — właśnie tutaj.
Co gubi polski przekład
UBG oddaje ten jeden czasownik co najmniej czterema wyrażeniami: oddać pokłon, pokłonić się, kłaniać się i czcić. Wybór zależy od kontekstu i zwykle jest sensowny, ale skutkiem jest to, że czytelnik nie rozpoznaje tożsamości słów. Nie widzi, że sługa padający przed królem, mędrcy przed dzieckiem, uczniowie w łodzi, Jan przed aniołem i mieszkańcy ziemi przed bestią wykonują dokładnie tę samą czynność, nazwaną dokładnie tym samym wyrazem. A dopiero na tej tożsamości opiera się cała waga scen, w których pokłon zostaje odrzucony.
Czego samo słowo nie rozstrzyga
Z tego czasownika bywa wyprowadzany dowód na boskość Mesjasza: skoro oddawano mu proskyneo, a proskyneo należy się Bogu, sprawa ma być zamknięta. Leksyka tego nie zamyka. Ten sam czasownik opisuje pokłon sługi przed królem i pokłon przed nogami ludzi wierzących, więc sam wyraz nie niesie ze sobą uznania bóstwa. Mocniejszy jest argument z asymetrii: Piotr i anioł pokłon odrzucają, a Jeszua nigdy. To jednak wciąż argument, a nie wyrok — rozstrzygnięcie musi się opierać na tym, co teksty mówią o nim wprost, nie na zakresie jednego czasownika. Kto buduje doktrynę na jednym haśle słownikowym, buduje na piasku niezależnie od tego, po której stronie sporu stoi.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, na ile w pierwszym wieku gest wobec ludzi był już czystą konwencją dworską, a na ile niósł ze sobą ciężar religijny; grecki używa jednego słowa dla obu sytuacji i nie pozwala ich rozdzielić. Nie wiemy też, czy zdanie o czczeniu w duchu i w prawdzie zapowiada zniesienie miejsca kultu, czy jego przesunięcie — Jeszua mówi o nadchodzącej godzinie, ale nie mówi, co dokładnie stanie się z górą i ze świątynią. Rozmowa przy studni zostawia to pytanie otwarte.
