Ikonoklazm, czyli spór o ikony, rozdzierał Bizancjum od lat 726–730 do 843 roku. W samym jego środku, w 787 roku, sobór nicejski II nakazał oddawać obrazom cześć pod groźbą anatemy, a siedem lat później synod zwołany przez Karola Wielkiego do Frankfurtu nad Menem ten sobór odrzucił i potępił kult obrazów. Choć papież sobór przyjął, Zachód frankijski przez kilka pokoleń nie uznawał za powszechny soboru, który dziś liczy się jako siódmy — i miał po temu powody lepsze, niż się zwykle sądzi, choć nie wszystkie.
Ikonoklazm w Bizancjum: od zwrotu Leona III do soboru w Hierei (726–754)
Nazwa pochodzi od greckich słów eikon, czyli obraz, i klao, łamać. W latach dwudziestych VIII wieku polityka cesarska zwróciła się przeciw ikonom. Tradycja wiąże początek z cesarzem Leonem III Izauryjczykiem: usunięciem wizerunku Chrystusa z bramy Chalke około 726 roku, edyktami przeciw ikonom około 730 roku i złożeniem z urzędu patriarchy Germana. Co do szczegółów źródła się różnią. Główni narratorzy, Teofanes i Nikefor, piszą później i z pozycji przeciwników ikonoklazmu, a nowsza historiografia (Leslie Brubaker i John Haldon) uznaje sceny przy Chalke i treść „edyktu” za niepewne. Pewny jest sam zwrot polityki.
Sporne są też motywy. Ikonoklaści powoływali się na zakaz z Wj 20 i Pwt 5, rozwijali argument chrystologiczny, a w tle była prawdopodobnie konfrontacja z islamem, który zarzucał chrześcijanom bałwochwalstwo. Jak rozłożyć wagi między te czynniki — tego nauka nie rozstrzygnęła.
W 754 roku cesarz Konstantyn V zwołał sobór do Hierei. Zebrało się na nim 338 biskupów, którzy uważali się za siódmy sobór powszechny; zakazali wyrobu i czci ikon, a za jedyny dozwolony obraz Chrystusa uznali Eucharystię. Argumentację tego soboru i całą drogę od pierwszych malowideł do dogmatu opisaliśmy w artykule o soborze, który zakazał obrazów, i o tym, który nakazał je czcić. Tu wystarczy zapamiętać, że przez 33 lata zakaz ikon był oficjalną nauką Kościoła cesarskiego Wschodu. Pewne są też prześladowania obrońców ikon za Konstantyna V, zwłaszcza mnichów (Stefan Młodszy zmarł w 765 roku), choć ich skalę źródła ikonodulskie bywa, że wyolbrzymiają.
Nicea II (787): proskyneza tak, latria nie
Zwrot przyniosła cesarzowa Irena. Pierwszą próbę obrad, w 786 roku w stolicy, rozpędziło wojsko wierne ikonoklazmowi. Dlatego rok później biskupi zebrali się w Nicei, z patriarchą Tarazjuszem na czele. Orzeczenie soboru (horos) nakazało przywrócić „czcigodne i święte obrazy” i oddawać im „pozdrowienie i pełną czci proskynezę” (ἀσπασμὸν καὶ τιμητικὴν προσκύνησιν), nie zaś „prawdziwą latrię” (ἀληθινὴν λατρείαν), która według wiary przysługuje samej tylko naturze Bożej. Obrazom przyznano kadzidło i świece, tak jak krzyżowi i ewangeliarzowi. Klamrą była zapożyczona od Bazylego Wielkiego formuła o czci, która z obrazu przechodzi na pierwowzór — u Bazylego dotycząca zresztą relacji Syna do Ojca, nie ikon. Na odmawiających czci padła anatema.
Cały gmach stoi więc na dwóch greckich słowach. Proskyneo to pokłon, gest ciała; latreia to służba kultowa. Pokłon przed obrazem wolno, służby nie. Czy to rozróżnienie wytrzymuje zderzenie z Pismem i z praktyką, wrócimy pod koniec. Najpierw trzeba zobaczyć, co z tych dwóch słów zostało, gdy akta soboru przekroczyły granicę języka.
Akta w złym przekładzie: co przeczytano na dworze Karola Wielkiego
Akta Nicei II dotarły do państwa Franków po łacinie, w przekładzie, który dzisiejsi badacze oceniają jako fatalny. Zawinił w dwóch miejscach. Po pierwsze, proskynezę oddano słowem adoratio, bez rozróżnień — a skoro grecka para zlała się w jedno łacińskie słowo, znikło akurat to, na czym sobór zbudował obronę ikon. Po drugie, wypowiedź jednego z ojców soboru, biskupa Konstantyna z Cypru, zrozumiano tak, jakby żądał dla obrazów czci równej tej, którą oddaje się samemu Bogu. Grecki tekst tego nie twierdził; w łacinie zabrzmiało to jak bluźnierstwo.
Trzeba to powiedzieć wprost: część zachodniego oburzenia na Niceę II wynikała z błędu tłumaczenia. Kanon frankfurcki, o którym niżej, zarzuca Grekom, że grożą anatemą tym, którzy nie oddają obrazom czci należnej Bogu — a sobór w Nicei niczego takiego nie uchwalił. To lekcja dla każdego, kto pisze o dziejach Kościoła, także dla nas. Zanim się komuś postawi zarzut, trzeba sprawdzić, co naprawdę powiedział, i to w języku, w którym mówił. Kto zarzuca tradycji odejście od tekstu, sam nie może pracować na złym tekście.
Libri Carolini (ok. 790–793): sprzeciw, który nie był nieporozumieniem
Gdyby na tym poprzestać, cała sprawa byłaby anegdotą o złym tłumaczu. Tak jednak nie jest. Na dworze Karola powstał obszerny traktat przeciw Nicei II, Opus Caroli regis contra synodum (dzieło króla Karola przeciw synodowi), znany jako Libri Carolini, czyli Księgi Karolińskie. Napisano go około 790–793 roku, pod firmą króla; autorem był Teodulf z Orleanu. Wydanie krytyczne przygotowała Ann Freeman w serii Monumenta Germaniae Historica (Concilia II, Supplementum 1).
Rzecz zasadnicza: autorzy Libri Carolini znają rozróżnienie między czcią a adoracją — i mimo to odrzucają praktykę. Ich stanowisko mieści się w kilku tezach:
- obrazy są dozwolone wyłącznie dla ozdoby kościołów i pamięci rzeczy minionych (ad ornamentum ecclesiarum et memoriam rerum gestarum);
- adorować należy samego Boga;
- religijna cześć wobec desek i farb jest niedorzeczna, bo obraz nie ma świętości natury, a jedynie podobieństwo kształtu;
- Pismo stoi ponad obrazem;
- niszczenie obrazów jest błędem tak samo jak ich adorowanie.
Ostatni punkt łatwo przeoczyć, a rozstrzyga o całości. Frankowie nie byli ikonoklastami. Szli linią Grzegorza Wielkiego, który około 600 roku pochwalił biskupa Marsylii Serenusa za zakaz adorowania obrazów, a zganił za ich połamanie (Registrum 9,209 i 11,10). Obraz jako ilustracja — tak; obraz jako adresat kultu — nie. Wobec Bizancjum, które najpierw obrazy usuwało, a potem kazało palić przed nimi kadzidło, dwór Karola zajął pozycję środka i bronił jej z obu stron. Pismo samo zna wizerunki, które nie były przedmiotem kultu — choćby cheruby nad arką (Wj 25,18-20); serwis omawia tę różnicę przy pytaniu, czy Tora zakazuje wizerunków, skoro Bóg kazał zrobić cheruby. Teodulf trzymał się tej linii także jako fundator: w absydzie kaplicy, którą zbudował w Germigny-des-Prés, zachowała się mozaika z arką przymierza i cherubami.
Frankfurt 794, kanon 2: synod mówi Nicei „nie”
Traktat był elaboratem dworu; uchwałą kościelną stał się dopiero synod. W 794 roku Karol zwołał do Frankfurtu biskupów swojego państwa. Obrady dotyczyły kilku spraw, przede wszystkim hiszpańskiego adopcjanizmu, ale w historii zapisał się kanon 2. Synod odniósł się w nim do „nowego soboru Greków” w sprawie adorowania obrazów, który groził anatemą tym, którzy „nie oddają obrazom świętych służby i adoracji tak jak Boskiej Trójcy”. Ojcowie, jak zapisano, „odrzucili wszelką adorację i służbę, wzgardzili nią i jednomyślnie potępili” (adorationem et servitutem renuentes contempserunt atque consentientes condemnaverunt; MGH, Concilia II/1).
Dwie rzeczy są tu pewne jednocześnie. Kanon opiera się w jednym punkcie na złym przekładzie: Nicea nie żądała dla obrazów czci należnej Bogu. A mimo to sedno pozostaje: Zachód frankijski odmówił Nicei II rangi soboru i potępił kult obrazów — i robił to, znając z Libri Carolini rozróżnienie, którym sobór się bronił.
Hadrian I, Paryż 825 i Klaudiusz z Turynu: pokolenie oporu
Najtrudniejsza była pozycja Rzymu. Papież Hadrian I bronił Nicei II: odpowiedział na frankijskie Capitulare adversus synodum z 792 roku, czyli zestaw zarzutów wobec soboru przesłany z dworu Karola. Król nie ustąpił. Dwa lata później synod we Frankfurcie przyjął kanon, który stał w otwartej sprzeczności ze stanowiskiem papieża.
Nie był to jednorazowy wybuch. Synod w Paryżu w 825 roku podtrzymał frankijską krytykę Nicei II. W tych samych latach, mniej więcej 816–827, Klaudiusz, biskup Turynu, usuwał ze swojej diecezji obrazy i krzyże, krytykował pielgrzymki i kult relikwii. Zwalczano go piórem — pisali przeciw niemu Dungal i Jonasz z Orleanu — ale z urzędu go nie złożono. Jeszcze w IX wieku biskup łacińskiego Zachodu mógł postępować jak ikonoklasta i pozostać biskupem. O tym, jak rozwijała się cześć szczątków, którą Klaudiusz atakował, piszemy w historii kultu relikwii.
Nicea II zyskiwała na Zachodzie rangę soboru powszechnego stopniowo, od końca IX wieku. Przez blisko sto lat po 787 roku trwały więc obok siebie trzy stanowiska: Bizancjum z dogmatem czci, dwór frankijski z jej potępieniem i Rzym, który sobór przyjął, ale nie potrafił go narzucić najpotężniejszemu władcy Zachodu.
Bizancjum: drugi ikonoklazm i Triumf Ortodoksji (843)
Na Wschodzie spór również nie skończył się w 787 roku. W 815 roku cesarz Leon V wrócił do polityki ikonoklastycznej, a synod w Konstantynopolu przywrócił moc orzeczeniu z Hierei. Ostateczny koniec przyszedł w 843 roku, gdy regentka Teodora doprowadziła do przywrócenia ikon. Prawosławie wspomina to wydarzenie jako Triumf Ortodoksji, a jego tekst, Synodikon, odczytuje się w pierwszą niedzielę Wielkiego Postu. Bilans jest prosty: z niespełna 120 lat sporu ponad pół wieku (754–787 i 815–843) przypadło na okresy, w których soborową nauką Kościoła cesarskiego był zakaz ikon.
1549: książka Karola Wielkiego na Indeksie
W średniowieczu Libri Carolini były praktycznie nieznane. Drukiem wydał je dopiero w 1549 roku Jean du Tillet — i natychmiast sięgnęli po nie protestanci, którym autorytet Karola Wielkiego przydawał się w sporze o obrazy (o tym, co reformacja odzyskała, a czego nie ruszyła, piszemy osobno). Odpowiedź Rzymu była taka, jak wobec wielu książek tamtej epoki: oficjalny elaborat dworu władcy, którego papież koronował na cesarza w 800 roku, trafił na rzymski Indeks ksiąg zakazanych. Sam Indeks zniesiono dopiero w 1966 roku.
Proskynesis czy latreia: dlaczego rozróżnienie nie działa
Sobór nicejski II nie nakazał adorować obrazów jak Boga — to trzeba mu oddać. Nakazał proskynezę, zastrzegając latrię dla Boga. Kłopot leży gdzie indziej i ma cztery warstwy.
Tekst Dekalogu. W Septuagincie, Biblii Kościoła greckiego, Wj 20,5 zaczyna się od słów οὐ προσκυνήσεις αὐτοῖς — nie będziesz im oddawał pokłonu — i zaraz dodaje czasownik służby. Po polsku: „Nie będziesz oddawał im pokłonu ani nie będziesz im służył” (Wj 20,5). Przykazanie wymienia oba akty razem i oba zakazuje wobec podobizn. Sobór rozdzielił tę parę, a jeden z jej członów nakazał. Na Zachodzie to samo przykazanie spotkał inny los: w polskiej formule katechizmowej zniknęło w ogóle, wchłonięte przez pierwsze.
Odpowiedź na pustyni. Gdy szatan żąda pokłonu, Jeszua (Jezus) odpowiada słowami Powtórzonego Prawa — i w greckim tekście Ewangelii stoją obok siebie te same dwa czasowniki: proskyneseis i latreuseis, pokłon i służba, oba zastrzeżone dla Boga (Mt 4,10). Nowy Testament nie rozkłada tej pary na pokłon dla stworzeń i służbę dla Stwórcy.
Scena z Apokalipsy. Jan pada do nóg anioła, „aby oddać mu pokłon” — proskynezę wobec stworzenia, i to świętego, posłańca samego Boga. Słyszy: „Nie rób tego” i „Bogu oddaj pokłon” (Ap 22,8-9; tak samo Ap 19,10). Gdyby pokłon względny wobec świętych stworzeń był dopuszczalny, tu miałby najlepsze miejsce. Ten wątek rozwija tekst o zakazie oddawania czci aniołom.
Praktyka i język. Rozróżnienie jest subtelne, a pobożność ludowa nie posługuje się rozróżnieniami z traktatów. Przyznawali to sami obrońcy obrazów: Grzegorz Wielki pisał, że lud obrazy adoruje, a Frankowie mówili to samo o swoim pokoleniu. Na Zachodzie rozróżnienie było niewykonalne nawet językowo, bo łacina miała na oba akty jedno adoratio — i właśnie od tego słowa zaczął się spór z Frankami. Sobór trydencki (sesja 25, 1563) powtórzy formułę o należnej obrazom czci i uszanowaniu (debitus honor et veneratio) — z tym samym problemem w kościelnej ławce.
Czego nie powtarzamy
„Karol Wielki był ikonoklastą”. Nie był. Libri Carolini dopuszczają obrazy jako ozdobę i pamiątkę i wprost odrzucają ich niszczenie. Rzetelnie: Frankowie odrzucili religijną cześć obrazów, nie same obrazy.
„Spór Zachodu z Niceą II to skutek złego tłumaczenia”. Tylko w części. Błąd przekładu — jedno adoratio i zdanie Konstantyna z Cypru — jest pewny i trzeba go przyznać. Ale Libri Carolini znają rozróżnienie czci i adoracji i mimo to odrzucają kult obrazów. Rzetelnie: przekład zaostrzył spór, ale go nie stworzył.
„W 787 roku Kościół nakazał adorować obrazy jak Boga”. Horos odróżnia proskynezę od latrii i latrię zastrzega dla Boga. Rzetelnie: sobór nakazał wobec wizerunków pokłon, czyli czynność nazwaną tym samym czasownikiem, którego grecki Dekalog używa w zakazie (Wj 20,5).
„Ikonoklazm wziął się z wpływu islamu”. To hipoteza, jedna z kilku. Obok niej stoją argument biblijny i chrystologiczny, a wag tych czynników nauka nie rozstrzygnęła. Rzetelnie: islamski zarzut bałwochwalstwa był prawdopodobnie jednym z bodźców, nie jedynym źródłem.
„Zachód od początku uznawał Niceę II za siódmy sobór powszechny”. Nie: Frankfurt w 794 roku i Paryż w 825 roku ją odrzucały, a recepcja postępowała stopniowo od końca IX wieku. Rzetelnie: przez mniej więcej sto lat Zachód nie miał w tej sprawie jednego stanowiska.
Co na to Pismo
Spór z VIII i IX wieku toczył się wokół dwóch greckich słów. Pismo łączy je, zamiast je rozdzielać:
Wtedy Jezus powiedział mu: Idź precz, szatanie! Jest bowiem napisane: Panu, swemu Bogu, będziesz oddawał pokłon i tylko jemu będziesz służył.
Mt 4,10 (UBG)
Jahwe (PAN) mówi przez proroka wprost, czego nie odda nikomu — także wizerunkom:
Ja, Pan, to jest moje imię, a mojej chwały nie oddam innemu ani mojej czci – rzeźbionym posągom.
Iz 42,8 (UBG)
A gdy pokłon próbuje przyjąć nawet anioł, odpowiedź jest krótka:
A ja, Jan, widziałem to wszystko i słyszałem. A gdy usłyszałem i zobaczyłem, upadłem do nóg anioła, który mi to pokazywał, aby oddać mu pokłon. Lecz powiedział do mnie: Nie rób tego, bo jestem sługą z tobą i twoimi braćmi prorokami, i z tymi, którzy zachowują słowa tej księgi. Bogu oddaj pokłon.
Ap 22,8-9 (UBG)
Ale nadchodzi godzina, i teraz jest, gdy prawdziwi czciciele będą czcić Ojca w duchu i w prawdzie. Bo i Ojciec szuka takich, którzy będą go czcić. Bóg jest duchem, więc ci, którzy go czczą, powinni go czcić w duchu i w prawdzie.
J 4,23-24 (UBG)
Nie kpimy z ludzi, którzy zapalają świecę przed ikoną — robią to z pobożności, nie z wyrachowania. Pokazujemy tylko, jak doszło do tego, że ta praktyka stała się obowiązkiem pod anatemą, i że nie wszyscy się na to zgodzili. Frankowie w 794 roku nie mieli racji we wszystkim i część zarzutów zbudowali na złym przekładzie. W jednym jednak stali bliżej Pisma niż sobór, który odrzucili: obraz może służyć pamięci, ale pokłon i służba należą do Boga.
