Zestawienie jest ostre i mieści się w jednej księdze. Zakaz czynienia podobizn pada w rozdziale dwudziestym Księgi Wyjścia. Polecenie wykonania dwóch złotych postaci pada w rozdziale dwudziestym piątym, w opisie sprzętów przybytku.
Czego dokładnie zakazuje przykazanie o wizerunkach?
Nie będziesz czynił sobie żadnego rzeźbionego posągu ani żadnej podobizny czegokolwiek, co jest w górze na niebie, co jest nisko na ziemi ani co jest w wodach pod ziemią. Nie będziesz oddawał im pokłonu ani nie będziesz im służył, bo ja jestem Pan, twój Bóg, Bóg zazdrosny, nawiedzający nieprawość ojców na synach do trzeciego i czwartego pokolenia tych, którzy mnie nienawidzą;
Wj 20,4-5
Zdanie jest sformułowane bardzo szeroko: żadnej podobizny czegokolwiek na niebie, na ziemi i w wodach.
Jakie wizerunki Bóg sam kazał wykonać?
I uczynisz dwa złote cherubiny: wykujesz je ze złota na obu końcach przebłagalni.
Wj 25,18
W świątyni Salomona te postacie są jeszcze większe.
W Miejscu Najświętszym uczynił też dwa cherubiny z drzewa oliwnego wysokie na dziesięć łokci.
1 Krl 6,23
Zbiornik na wodę stał tam na dwunastu figurach wołów.
Morze stało na dwunastu wołach. Trzy były zwrócone na północ, trzy – na zachód, trzy – na południe i trzy – na wschód. Morze stało na nich z wierzchu, a wszystkie ich zady były zwrócone do środka.
1 Krl 7,25
Najtrudniejszy przypadek dotyczy jednak węża, bo tu wizerunek pełni funkcję, którą trudno nazwać dekoracyjną.
Wtedy Pan powiedział do Mojżesza: Wykonaj jadowitego węża i umieść go na drzewcu. I stanie się tak, że każdy ukąszony, kiedy spojrzy na niego, będzie żył. Mojżesz wykonał więc węża miedzianego i umieścił go na drzewcu; gdy wąż kogoś ukąsił, a ten spojrzał na węża miedzianego, pozostawał przy życiu.
Lb 21,8-9
| Wizerunek | Gdzie stał |
|---|---|
| Dwa złote cherubiny (Wj 25,18) | Na obu końcach przebłagalni |
| Dwa cherubiny z drzewa oliwnego, wysokie na dziesięć łokci (1 Krl 6,23) | Miejsce Najświętsze w świątyni Salomona |
| Dwanaście wołów | Podstawa zbiornika na wodę („morza”) |
Co się stało z miedzianym wężem Mojżesza?
Zniósł wyżyny, rozbił posągi, powycinał gaje i potłukł węża miedzianego, którego uczynił Mojżesz, bo aż do tego czasu synowie Izraela palili mu kadzidło, i nazwał go Nehustan.
2 Krl 18,4
Ten sam przedmiot, wykonany na wyraźne polecenie Boże, zostaje po kilkuset latach rozbity przez pobożnego króla — i to jest w tej sprawie najważniejsza wskazówka.
Jak godzi się zakaz z tymi poleceniami?
Zakaz dotyczy oddawania czci
Najczęstsze rozwiązanie idzie za drugą częścią przykazania, która wyjaśnia pierwszą: nie będziesz im oddawał pokłonu ani nie będziesz im służył. Zakazane jest wykonywanie wizerunku po to, by go czcić, a nie wykonywanie wizerunku w ogóle. Kapłańska formuła powtarza to jeszcze wyraźniej.
Nie czyńcie sobie bożków ani rzeźbionego posągu ani nie stawiajcie stel, ani kamiennych rzeźb w waszej ziemi, by im oddawać pokłon, bo ja jestem Pan, wasz Bóg.
Kpł 26,1
Czego nie tłumaczy: pierwsza część przykazania stoi samodzielnie i jest sformułowana bezwzględnie. Wyjaśnienie wymaga czytania jej jako wstępu do drugiej części, co jest zasadne, ale nie jest w tekście zaznaczone.
Chodzi o wizerunki Boga
Drugie wyjaśnienie zwraca uwagę na uzasadnienie podane w Księdze Powtórzonego Prawa, które wiąże zakaz z tym, że przy nadaniu prawa nie widziano żadnej postaci.
Strzeżcie więc pilnie swoich dusz, gdyż nie widzieliście żadnej postaci w dniu, w którym Pan przemówił do was na Horebie spośród ognia; Abyście się nie zepsuli i nie czynili sobie rzeźbionego posągu, podobizny wszelkiej postaci w kształcie mężczyzny lub kobiety;
Pwt 4,15-16
Zakaz miałby więc bronić przed przedstawianiem Boga, a nie przed sztuką figuralną. Czego nie tłumaczy: nie obejmuje wizerunków bóstw obcych, które przykazanie również obejmuje, ani węża, który nie przedstawiał Boga, a jednak stał się przedmiotem kultu.
Wizerunek na polecenie a wizerunek z własnej inicjatywy
Trzecie wyjaśnienie rozróżnia źródło. Cheruby i wąż powstały na wyraźne polecenie i miały wyznaczoną funkcję; zakaz dotyczy tego, co człowiek robi sobie sam, żeby mieć bóstwo pod ręką. Czego nie tłumaczy: nie chroni przed późniejszym nadużyciem, co pokazuje właśnie historia węża. Przedmiot wykonany na polecenie Boże skończył jako obiekt kadzenia i musiał zostać zniszczony.
Do czego Jeszua porównał wywyższenie węża?
A jak Mojżesz wywyższył węża na pustyni, tak musi być wywyższony Syn Człowieczy;
J 3,14
Jeszua odwołuje się do tamtego wydarzenia jako do obrazu tego, co ma nastąpić z nim samym. Wizerunek, który uratował ukąszonych, i wizerunek, który trzeba było rozbić, to ten sam przedmiot — a różnica leży wyłącznie w tym, co ludzie z nim robili.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, gdzie dokładnie przebiega granica między przedstawieniem dozwolonym a zakazanym, bo Tora jej nie wytycza. Cheruby stały w miejscu najświętszym, woły podpierały zbiornik, a wąż wisiał na drzewcu i miano na niego patrzeć — trudno z tych trzech przypadków wyprowadzić jedną regułę. Nie wiemy też, dlaczego Ezechiel w opisie przyszłej świątyni znów widzi wyrzeźbione cherubiny i palmy, skoro doświadczenie z wężem powinno było takich rozwiązań odradzić.
Da się natomiast wskazać kryterium, które sam tekst stosuje w praktyce: rozstrzyga nie przedmiot, lecz to, co się przed nim robi. Dopóki na węża patrzono, był narzędziem ocalenia. Gdy zaczęto mu kadzić, stał się czymś, co trzeba potłuc. Ezechiasz nie zniszczył go dlatego, że był wizerunkiem, tylko dlatego, że stał się bożkiem — i sam nadał mu wtedy nową nazwę, jakby chciał odebrać mu wszelkie znaczenie.
Ta obserwacja ma jeszcze jedno następstwo, o którym rzadko się mówi. Historia węża pokazuje, że przedmiot pochodzący wprost z Bożego polecenia nie jest przez to zabezpieczony przed nadużyciem. Przeciwnie — właśnie dlatego, że pochodził z polecenia, tym łatwiej było uzasadnić kadzenie przed nim. Ezechiasz musiał więc zniszczyć coś, czego wykonanie było posłuszeństwem, i tekst nie ma mu tego za złe, tylko wymienia ten czyn wśród jego zasług.
Zobacz też: Jeszua (Jezus) · Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Cheruby · Ezechiel · Ezechiasz — znaczenie imienia
