Λατρεία pada w Nowym Testamencie pięć razy i to wszystko. Tak rzadkie słowo łatwo przeoczyć, a ciągnie za sobą cały porządek kultu, bo w Septuagincie jest zwykłym terminem na służbę sprawowaną przy przybytku. Czasownik z tego samego rdzenia, latreuo, pada dwadzieścia jeden razy i to on pokazuje, jak daleko sięga ta rodzina — dalej, niż większość czytelników się spodziewa.
Pięć miejsc
Trzy z pięciu wystąpień UBG oddaje jako służba Boża i w każdym chodzi o kult przy świętym miejscu.
Są to Izraelici, do których należy usynowienie, chwała, przymierza, nadanie prawa, służba Boża i obietnice;
Rz 9,4
Wprawdzie i pierwsze przymierze miało przepisy o służbie Bożej oraz ziemską świątynię.
Hbr 9,1
A odkąd zostało to tak urządzone, do pierwszej części przybytku zawsze wchodzą kapłani pełniący służbę Bożą;
Hbr 9,6
Paweł wylicza latreia wśród przywilejów Izraela, obok przymierzy i nadania Prawa. List do Hebrajczyków używa tego samego rzeczownika raz dla przepisów pierwszego przymierza, raz dla codziennej pracy kapłanów w przybytku. To jest rdzeń znaczenia: uporządkowana, nakazana służba przy świętym miejscu.
Czwarte wystąpienie przenosi ten sam rzeczownik gdzie indziej.
Proszę więc was, bracia, przez miłosierdzie Boże, abyście składali wasze ciała jako ofiarę żywą, świętą, przyjemną Bogu, to jest wasza rozumna służba.
Rz 12,1
Ciało oddane Bogu zostaje tu nazwane latreia. Paweł nie mówi, że kult ustał — mówi, że słownictwo ofiarnicze stosuje się teraz do tego, co człowiek robi ze swoim ciałem. Polskie wyrażenie brzmi jak ogólnik, tymczasem grecki czytelnik słyszał w tym miejscu termin z porządku świątynnego i zdanie było dla niego znacznie bardziej zaskakujące, niż wygląda po polsku.
Piąte wystąpienie jest najciemniejsze.
Będą was wyłączać z synagog; owszem, nadchodzi godzina, że każdy, kto was zabije, będzie sądził, że pełni służbę dla Boga.
J 16,2
Ci, którzy będą zabijać uczniów, będą sądzili, że składają Bogu latreia. Samo słowo nie orzeka więc, że służba jest prawdziwa; orzeka tylko, że sprawca ma ją za kult.
Czasownik sięga dalej
Gdyby latreuo znaczyło z definicji służbę należną prawdziwemu Bogu, nie dałoby się go użyć inaczej. A daje się.
Wtedy Bóg odwrócił się od nich i oddał ich w służbę zastępom nieba, jak jest napisane w księdze proroków: Czy mi składaliście zabite zwierzęta i inne ofiary na pustyni przez czterdzieści lat, domu Izraela?
Dz 7,42
Oni to zamienili prawdę Bożą w kłamstwo i czcili stworzenie, i służyli jemu raczej niż Stwórcy, który jest błogosławiony na wieki. Amen.
Rz 1,25
Szczepan mówi o służbie oddanej zastępom nieba, Paweł o służbie oddanej stworzeniu zamiast Stwórcy. Ten sam czasownik obsługuje kult prawdziwy i fałszywy; różnicę robi nie słowo, lecz adresat. Po stronie kultu prawdziwego czasownik pokrywa rzeczy bardzo różne: wdowę Annę w świątyni, sumienie oczyszczone krwią Mesjasza, całą wspólnotę stojącą przed tronem.
A była wdową mającą około osiemdziesięciu czterech lat, która nie opuszczała świątyni, służąc Bogu w postach i modlitwach dniem i nocą.
Łk 2,37
To o ileż bardziej krew Chrystusa, który przez Ducha wiecznego ofiarował Bogu samego siebie bez skazy, oczyści wasze sumienie z martwych uczynków, by służyć Bogu żywemu?
Hbr 9,14
Co gubi polski przekład
Strata jest prosta i dotkliwa: cztery greckie rodziny wyrazów wpadają w polszczyźnie do jednego worka ze słowem służba. Latreia to służba kultowa, leitourgia to świadczenie na rzecz społeczności, diakonia to usługiwanie, douleia to niewola. Kiedy w Liście do Rzymian czytamy o służbie Bożej, o rozumnej służbie i o usługiwaniu, nie mamy jak rozpoznać, że pod spodem leżą trzy różne słowa z trzech różnych światów: świątyni, miasta i domu.
Druga strata jest mniejsza, ale realna. Grecki rzeczownik i czasownik są widocznie spokrewnione, a UBG oddaje czasownik raz jako służyć Bogu, raz jako służyć w duchu, a w Dziejach nawet jako oddać w służbę. Rozstrzelenie form zaciera to, że chodzi wciąż o jedno słowo z jednego pnia.
My bowiem jesteśmy obrzezaniem, którzy w duchu służymy Bogu i chlubimy się w Chrystusie Jezusie, a nie pokładamy ufności w ciele.
Flp 3,3
Czego samo słowo nie rozstrzyga
Na tym rzeczowniku bywa budowany rozdział między czcią najwyższą, zastrzeżoną dla Boga, a czcią niższą, dopuszczalną wobec świętych. Dane leksykalne mówią tyle: czasownik z tego rdzenia bywa użyty także o kulcie fałszywym, więc wyłączność nie tkwi w samym słowie. Wynika ona z przykazania i ze zdania, którym Jeszua odprawił kusiciela.
Wtedy Jezus powiedział mu: Idź precz, szatanie! Jest bowiem napisane: Panu, swemu Bogu, będziesz oddawał pokłon i tylko jemu będziesz służył.
Mt 4,10
To zdanie rozstrzyga sprawę wyłączności, ale rozstrzyga ją treścią nakazu, nie zakresem rzeczownika. Kto chce z pięciu wystąpień latreia wyprowadzić gotową teorię stopni czci, buduje na zbyt wąskiej podstawie — i dotyczy to obu stron sporu. Zakres słowa jest tu argumentem, nie wyrokiem.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, jak dokładnie należy oddać przymiotnik, który Paweł dołącza do latreia w dwunastym rozdziale Listu do Rzymian. Logikos pada w Nowym Testamencie tylko dwa razy i bywa tłumaczony jako rozumny, duchowy albo właściwy; każdy z tych wyborów przesuwa sens zdania w inną stronę. Nie wiemy też, czy wyliczenie przywilejów Izraela mówi o latreia świątynnej jako o czymś minionym, czy o czymś trwającym — zdanie jest w tym punkcie zbyt oszczędne, by rozstrzygać. Rzadkie słowa mają tę własność, że każde ich wystąpienie waży tyle samo co wszystkie pozostałe razem, a pięć zdań to za mało na pewność.
Zobacz też: Diakonia (διακονία) — służba przy stole, która stała się urzędem · Jeszua (Jezus) · List do Hebrajczyków · Szczepan · Paweł — znaczenie imienia
