Orygenes (ok. 185 – ok. 254), uczony z Aleksandrii, nie wymyślił alegorycznego czytania Biblii, ale zrobił z niego system: w dziele De principiis uczył, że Pismo ma trzy sensy, a niektóre jego fragmenty sensu dosłownego nie mają wcale. Ta metoda, blisko sto lat wcześniej wypróbowana na prawie o pokarmach w Liście Barnaby, pozwoliła czytać szabat, święta i przepisy Tory jako symbole, których nie trzeba już wykonywać. Nie był to spisek, tylko sposób lektury — i właśnie dlatego zadziałał tak trwale.
Przed chrześcijanami: Arysteasz, Filon i hamulec litery
Aleksandria miała tradycję alegorii starszą od kościoła. Żydowski List Arysteasza, pisany po grecku jeszcze przed erą chrześcijańską, tłumaczy przepisy o zwierzętach czystych i nieczystych jako lekcje moralne — ale nie każe ich porzucać. Filon Aleksandryjski (ok. 20 przed Chr. – ok. 50 po Chr.), żydowski platonik i rówieśnik apostołów, poszedł znacznie dalej: niemal każde opowiadanie Tory czytał jako obraz wędrówki duszy ku Bogu.
A jednak Filon postawił granicę, o której później zapomniano. W traktacie O wędrówce Abrahama (De migratione Abrahami 89–93) gani tych, którzy uznali przepisy za same symbole i przestali je zachowywać. Szabat uczy o mocy Stwórcy, pisze, ale to nie powód, by znosić prawa o jego świętowaniu; obrzezanie oznacza odcięcie namiętności, ale nie wolno przez to porzucić obrzezania. Sens duchowy miał być duszą, litera ciałem — i jedno bez drugiego nie żyje.
Tę samą zasadę ujmie później krótko Talmud babiloński (Szabat 63a): werset nie wychodzi poza swój sens prosty (ejn mikra jocé midej peszuto). Midrasz szukał głębszych znaczeń, drasz, ale nie kasował sensu prostego, peszat, ani praktyki. Alegoria, która dokłada znaczenie, i alegoria, która odbiera tekstowi moc wiążącą, to dwie różne rzeczy. Paweł użył alegorii raz i nazwał ją po imieniu (Ga 4,24); co z tego wynika, a co nie, omawiamy w tekście o granicach alegorii w Liście do Galacjan.
Około 130 roku: List Barnaby i świnia jako metafora
Pierwszym tekstem chrześcijańskim, który użył alegorii nie do uzupełnienia przepisu, lecz do jego zniesienia, jest List Barnaby. To pismo pseudonimowe — nie napisał go towarzysz Pawła — powstało po zburzeniu świątyni, najpewniej około 130 roku, może w Aleksandrii. Trafiło nawet do Kodeksu Synajskiego, o czym piszemy przy Pasterzu Hermasa i Liście Barnaby.
Rozdział 10 bierze na warsztat prawo o pokarmach z Kpł 11 i Pwt 14. Mojżesz, twierdzi autor, „mówił w duchu”. Zakaz jedzenia świni oznacza, że nie należy przestawać z ludźmi podobnymi do świń: takimi, którzy w dostatku zapominają o Panu, a w biedzie sobie o Nim przypominają. Przeżuwanie to rozważanie Słowa. Wniosek pada wprost w 10,2: „nie jest przykazaniem Boga, by nie gryźć zębami” (ouk estin entolē theou to mē trōgein). Izrael, który zrozumiał przepis dosłownie, miał się po prostu pomylić.
Rozdział 15 robi to samo z szabatem. Najpierw alegoria: sześć dni stworzenia to sześć tysięcy lat dziejów, siódmy dzień to odpoczynek przyszłego królestwa. Potem zdanie Izajasza włożone w usta Boga — nie mogę znieść waszych obecnych szabatów. Na końcu wyznanie, najwcześniejsze jednoznaczne świadectwo świętowania niedzieli jako „ósmego dnia”: „obchodzimy dzień ósmy z radością” (tēn hēmeran tēn ogdoēn), dzień, w którym Jeszua (Jezus) powstał z martwych (Barn 15,8–9). Miejsce, na które powołuje się Barnaba, brzmi w całości tak:
Nie składajcie już więcej daremnych ofiar. Kadzidło wzbudza we mnie odrazę; nowiów i szabatów, zgromadzeń nie mogę znieść – bo to nieprawość, ani uroczystości. Waszych nowiów i świąt nienawidzi moja dusza. Stały się dla mnie ciężarem; znużyło mnie ich znoszenie. Gdy wyciągniecie swoje ręce, skryję swoje oczy przed wami. A gdy będziecie mnożyć modlitwy, nie wysłucham, gdyż wasze ręce są pełne krwi.
Iz 1,13-15 (UBG)
Prorok nie odwołuje szabatu, który Bóg ustanowił. Odrzuca kult ludzi, o których mówi: „wasze ręce są pełne krwi”. Barnaba nie ma w ręku żadnego nakazu zmiany dnia — ma alegorię i zdanie wyjęte z kontekstu. Pewne jest także to, że ani on, ani Justyn około 155 roku nie powołują się na Kol 2,16, choć gdyby ten werset od początku czytano jako zniesienie szabatu, byłby argumentem pierwszego wyboru (zob. pełną analizę Kol 2,16-17). O Justynie piszemy osobno w tekście o pierwszym opisie niedzielnego zgromadzenia.
Kim był Orygenes: uczony, nie karykatura
Orygenes urodził się około 185 roku w Aleksandrii, w rodzinie chrześcijańskiej. Jego ojciec Leonides zginął jako męczennik w 202 roku (Euzebiusz, Historia kościelna VI,1–2). Od około 203 roku syn kierował aleksandryjską szkołą katechetyczną. Po konflikcie z biskupem Demetriuszem przeniósł się około 231–234 roku do Cezarei Palestyńskiej, gdzie nauczał i pisał do końca życia. Podczas prześladowania za cesarza Decjusza (250–251) był więziony i torturowany; zmarł wkrótce potem, około 253–254 roku.
Był jednym z najpracowitszych uczonych starożytności. Według Euzebiusza uczył się hebrajskiego. Zestawił w kolumnach tekst hebrajski i greckie przekłady — tę pracę opisujemy w artykule o Heksapli Orygenesa. Nie był fantastą — i właśnie dlatego jego metoda tyle ważyła.
| Dzieła Orygenesa | Czas powstania | Co ważne dla tematu |
|---|---|---|
| De principiis (O zasadach) | ok. 220–230, Aleksandria | trzy sensy Pisma (IV,2,4); miejsca bez sensu dosłownego (IV,3,1) |
| Heksapla | praca wielu lat; egzemplarz w bibliotece w Cezarei | zestawienie tekstu hebrajskiego i przekładów greckich |
| Komentarz do Listu do Rzymian | ok. 233–244 | chrzest niemowląt jako tradycja od apostołów (5,9) |
| Homilie o Księdze Liczb | okres cezarejski | prawdziwy szabat jako codzienny odpoczynek duchowy (23,4) |
| Przeciw Celsusowi (Contra Celsum) | ok. 248 | doskonały chrześcijanin świętuje „zawsze” (8,21–23); wstrzemięźliwość od krwi (8,29–30) |
| List do Grzegorza | bez pewnej daty | filozofia grecka jako łup wyniesiony z Egiptu (1–2) |
De principiis IV: ciało, dusza i duch Pisma
W czwartej księdze De principiis Orygenes podaje regułę lektury. Pismo jest zbudowane jak człowiek: ma ciało, duszę i ducha (gr. sōma, psychē, pneuma; IV,2,4). Ciało to sens dosłowny, dostępny prostym. Dusza to sens moralny dla postępujących. Duch to sens alegoryczny i mistyczny dla doskonałych. Hierarchia jest wyraźna: litera stoi najniżej.
Następny krok waży więcej. W IV,3,1 Orygenes twierdzi, że niektóre miejsca Pisma sensu dosłownego nie mają w ogóle. Przykłady bierze z początku Księgi Rodzaju. Jak mogły istnieć pierwszy, drugi i trzeci dzień, z wieczorem i porankiem, skoro słońce i księżyc pojawiają się dopiero czwartego dnia (Rdz 1,5; 1,14-19)? Jaki rozumny człowiek uwierzy, że Bóg jak rolnik zasadził ogród albo przechadzał się po nim (Rdz 3,8)? Takie fragmenty, odpowiada, zapisano jako pozór historii — po to, by czytelnik potknął się o literę i zaczął szukać sensu duchowego.
Uczciwość wymaga dwóch zastrzeżeń. Po pierwsze, Orygenes sam zaznacza (IV,3,4), że miejsc prawdziwych historycznie jest w Piśmie znacznie więcej niż tych, które mają wyłącznie sens duchowy; nie twierdził, że Biblia to w całości przypowieść. Po drugie, pełny tekst De principiis przetrwał tylko w łacińskim przekładzie Rufina z 398 roku, który łagodził śmielsze miejsca. Po grecku zachowały się większe fragmenty, w tym rozdziały księgi IV, przepisane w IV wieku do antologii Filokalia. Akurat wykład metody znamy więc z oryginału.
Kłopot nie leży w pytaniach, które Orygenes stawiał, lecz w zasadzie, którą z nich wyprowadził: jeśli tekst bywa pozorem, to o tym, które miejsce jest pozorem, decyduje interpretator. We wstępie do tego samego dzieła (praef. 2, zachowany tylko po łacinie) Orygenes wskazuje sędziego: prawdą jest to, co w niczym nie odbiega od tradycji kościelnej i apostolskiej (ecclesiastica et apostolica traditio). Gdy litera przestaje wiązać, miejsce rozjemcy zajmuje tradycja.
Szabat, pokarmy i Pascha: co zostało z litery
Ten mechanizm, przyłożony do Tory, dał przewidywalny wynik. W tej samej części dzieła (IV,3) Orygenes bierze zdanie z opowiadania o mannie: „niech nikt nie wychodzi ze swego miejsca w siódmym dniu” (Wj 16,29). Dosłownie, rozumuje, nie da się tego zachować, bo nikt nie przesiedzi całego dnia w jednym miejscu; przepis musi więc mieć sens duchowy. Podobnie traktuje część przepisów o zwierzętach czystych i nieczystych.
Kontekst wersetu mówi jednak co innego. Dwa zdania wcześniej czytamy, że „niektórzy z ludu wyszli, aby zbierać, ale nic nie znaleźli” (Wj 16,27). Przepis zakazuje wychodzenia po mannę, nie siedzenia bez ruchu. Niewykonalność nie tkwi w tekście; powstała w lekturze, która oderwała zdanie od opowiadania.
Dalej idą homilie. W Homiliach o Księdze Liczb (23,4) prawdziwy szabat chrześcijanina to powstrzymanie się od dzieł świata i trwanie w duchowym odpoczynku — każdego dnia. W Przeciw Celsusowi (8,21–23, ok. 248) doskonały chrześcijanin „zawsze ma dni Pańskie i zawsze obchodzi Paschę”, a konkretne dni świąteczne są dla tych, którzy jeszcze nie dorośli. Powstaje pobożność bez kalendarza. Skoro świętuje się zawsze, żaden dzień nie jest wyróżniony — i siódmy dzień, który Bóg pobłogosławił i poświęcił (Rdz 2,3), traci swój adres w tygodniu. Zob. też historię przesunięcia Paschy i stronę o sabacie.
Ważny kontrapunkt podaje sam Orygenes. W tym samym dziele (8,29–30) poświadcza, że chrześcijanie jego czasów nadal powstrzymują się od krwi i mięsa zwierząt uduszonych — dosłownie, zgodnie z postanowieniem z Dz 15,20. Alegoria nie zjadała więc wszystkiego naraz. Działała wybiórczo, a o tym, który przepis zostaje literą, a który staje się symbolem, nie rozstrzygała sama metoda. To jej najsłabszy punkt. Pismo podaje prawo o pokarmach jako przepis do wykonania (prawo dietetyczne); dalszy ciąg tej historii to glosa w Mk 7,19.
Złupić Egipcjan: filozofia jako klucz do Pisma
Skąd brała się pewność, że coś jest „niegodne Boga”? Z filozofii. Klemens Aleksandryjski (ok. 150–215), poprzednik Orygenesa, pisał: „Filozofia była dla Greków pedagogiem prowadzącym do Chrystusa, jak Prawo dla Hebrajczyków” (Stromata I,5). Zdanie przerabia Ga 3,24, gdzie pedagogiem jest prawo.
Orygenes w Liście do Grzegorza (1–2) zachęca ucznia, by wynosił z filozofii greckiej to, co przyda się wierze, tak jak Izraelici wynieśli z Egiptu srebro i złoto; Księga Wyjścia mówi, że „złupili Egipcjan” (Wj 12,36). Obraz jest zgrabny, ale przesuwa kryterium. Gdy platońska wizja tego, co duchowe i godne Boga, staje się miarą, przepis o szabacie czy pokarmach, który do niej nie pasuje, musi znaczyć coś innego. Z tego samego źródła wyrosła u Orygenesa nauka o istnieniu dusz przed ciałami (De principiis I,7–8; II,9) — jej drogę opisujemy w tekście Dziewięćdziesiąt lat, które zabiły zmartwychwstanie, a szerszą historię idei w artykule o nieśmiertelności duszy od Platona.
Antiochia: szkoła litery, która też nie wróciła do szabatu
W IV wieku w Antiochii wyrosła szkoła, która alegorię aleksandryjską krytykowała. Diodor z Tarsu, Teodor z Mopsuestii i Jan Chryzostom kładli nacisk na sens historyczny: tekst najpierw mówi o tym, co się wydarzyło, i dopiero na tej podstawie wolno szukać w nim zapowiedzi i nauki. To uczciwa i potrzebna korekta. Pokazuje też, że krytyka Orygenesa nie jest wymysłem dzisiejszych zwolenników szabatu.
Ale z tej samej Antiochii pochodzi osiem kazań Jana Chryzostoma Przeciw Żydom (Adversus Iudaeos, 386–387), wymierzonych w chrześcijan, którzy chodzili do synagogi i obchodzili jesienne święta — Trąbienie, Dzień Przebłagania i Namioty (zob. Trąbki, Jom Kippur i Sukot w dziejach kościoła). Czytanie dosłowne nie przywróciło szabatu ani świąt, bo pod koniec IV wieku sprawę rozstrzygały już obyczaj, prawo cesarskie i synody. Synod w Laodycei (kan. 29, ok. 363/364) kazał chrześcijanom pracować w sobotę — piszemy o tym w artykule Anatema za sobotę. Alegoria była narzędziem, nie jedyną przyczyną.
Po Orygenesie: potępione tezy, ocalona metoda
W VI wieku część nauki Orygenesa — przede wszystkim istnienie dusz przed ciałami — została formalnie potępiona. Metoda alegoryczna potępiona nie została; weszła do głównego nurtu. Średniowieczny Zachód uczył o czterech sensach Pisma, a szkolny dwuwiersz przypisywany Augustynowi z Dacji (XIII w.) streszczał je tak: litera uczy o wydarzeniach, alegoria — w co wierzyć, sens moralny — co czynić, anagogia — do czego dążyć (littera gesta docet, quid credas allegoria, moralis quid agas, quo tendas anagogia). Litera została, ale na najniższym szczeblu.
Drugie dziedzictwo jest mniej widoczne: gdy Pismo milczy, pyta się tradycję. W Komentarzu do Listu do Rzymian (5,9; ok. 233–244; zachowany w przekładzie Rufina) Orygenes pisze, że kościół przejął od apostołów tradycję chrztu niemowląt (ab apostolis traditionem suscepit). To pierwsze znane powołanie się w tej sprawie na apostołów, około 150 lat po nich; wcześniejsze źródła takiej tradycji nie znają. Jej historię opisujemy w tekście o chrzcie niemowląt od Tertuliana. Gdy tekst przestaje być ostatnim słowem, ostatnie słowo ma ten, kto go objaśnia.
Czego nie powtarzamy
„Orygenes wymyślił alegorię.” Nie wymyślił. Alegoria jest starsza od niego o stulecia: List Arysteasza, Filon, List Barnaby; Paweł używa jej raz i nazywa ją po imieniu. Rzetelnie: Orygenes ją usystematyzował i dał jej autorytet największego uczonego swojej epoki.
„Każde alegoryczne czytanie to odstępstwo.” Tak nie jest. Midrasz szukał głębszych sensów, Paweł czytał Hagar i Sarę jako obraz dwóch przymierzy. Rzetelnie: problem zaczyna się tam, gdzie sens duchowy unieważnia literę — widział to już Filon.
„Orygenes został potępiony za alegorię.” Formalne potępienie z VI wieku dotyczyło jego tez, przede wszystkim istnienia dusz przed ciałami, a nie metody. Rzetelnie: metoda przetrwała potępienie i wychowała średniowieczną egzegezę.
„Gdyby nie Orygenes, kościół zachowałby szabat.” To uproszczenie. Barnaba (ok. 130) i Justyn (ok. 155) odsuwali szabat, zanim Orygenes się urodził, a szkoła antiocheńska czytała dosłownie i do szabatu nie wróciła. Rzetelnie: alegoria była jednym z narzędzi — obok antyjudaizmu, obyczaju i prawa państwowego.
„List Barnaby napisał Barnaba, towarzysz Pawła.” Rzetelnie: List Barnaby jest pseudonimowy i powstał około 130 roku.
Co na to Pismo
Pismo nie zna podziału na przykazania dla prostych i sens dla doskonałych. Tora zastrzega się przed obiema operacjami — dodawaniem i ujmowaniem:
Nie dodawajcie do słowa, które ja wam nakazuję, ani z niego nie ujmujcie, abyście przestrzegali przykazań Pana, waszego Boga, które ja wam nakazuję.
Pwt 4,2 (UBG)
Jeszua mówi o najmniejszych przykazaniach i o tym, kto uczy ludzi je łamać — dokładnie o tym, co robi lektura, w której przepis zostaje symbolem:
Nie sądźcie, że przyszedłem znieść Prawo albo Proroków. Nie przyszedłem znieść, ale wypełnić. Zaprawdę bowiem powiadam wam: Dopóki niebo i ziemia nie przeminą, ani jedna jota, ani jedna kreska nie przeminie z prawa, aż wszystko się wypełni. Kto by więc złamał jedno z tych najmniejszych przykazań i uczyłby tak ludzi, będzie nazwany najmniejszym w królestwie niebieskim. A kto by je wypełniał i uczył, ten będzie nazwany wielkim w królestwie niebieskim.
Mt 5,17-19 (UBG)
Paweł czyta dzieje Izraela jako naukę dla siebie, ale opiera ją na tym, co naprawdę się wydarzyło, a nie na „pozorze historii”:
A to wszystko przydarzyło się im dla przykładu i zostało napisane dla napomnienia nas, których dosięgnął kres czasów.
1 Kor 10,11 (UBG)
I tenże Paweł zamyka sprawę wiary i prawa jednym zdaniem: „Czy więc obalamy prawo przez wiarę? Nie daj Boże! Przeciwnie, utwierdzamy prawo” (Rz 3,31). Orygenes kochał Pismo i poświęcił mu życie — tego mu nie odbieramy. Pokazujemy tylko, jak jego metoda pozwoliła przez stulecia czytać przykazania Jahwe (PANA) z szacunkiem dla każdego słowa i bez obowiązku wykonania żadnego z nich.
