Chrzest niemowląt pojawia się w źródłach chrześcijańskich dopiero około 200 roku — i pierwszy tekst, który o nim wspomina, jest sprzeciwem. Tertulian w traktacie O chrzcie radzi poczekać: niech dzieci przyjdą, gdy dorosną. W ciągu następnych pięćdziesięciu lat praktyka zamienia się w normę, a Orygenes ogłasza ją tradycją otrzymaną od apostołów, choć w zachowanych wcześniejszych źródłach nikt o takiej tradycji nie pisał.
Punkt wyjścia: dwa wieki milczenia
Ten tekst opowiada historię, nie egzegezę. Co o chrzcie mówi sam Nowy Testament, omawiamy w dwóch osobnych wpisach: Czy chrzest niemowląt jest biblijny? oraz Chrzest niemowląt — czy Pismo go zna. Tutaj wystarczy krótkie przypomnienie. W Dziejach Apostolskich chrzest następuje po przyjęciu słowa: „Ci więc, którzy chętnie przyjęli jego słowa, zostali ochrzczeni” (Dz 2,41); w Samarii chrzczą się mężczyźni i kobiety, gdy uwierzyli (Dz 8,12). Wzmianki o chrzcie całych domów (Dz 16,15.33; 1 Kor 1,16) nie wymieniają niemowląt — to argument z milczenia, który działa w obie strony.
Potem przez ponad sto lat źródła milczą. Ani pisma ojców apostolskich, ani apologeci II wieku nie opisują chrztu małych dzieci. Zwolennicy praktyki przywołują najczęściej Ireneusza z Lyonu (Przeciw herezjom II,22,4, ok. 180): Chrystus przyszedł zbawić wszystkich, którzy przez Niego odradzają się dla Boga — także niemowlęta i małe dzieci. Czy to odrodzenie oznacza tu chrzest, jest sporne; o samym obrzędzie Ireneusz w tym miejscu nie pisze. Nie oznacza to, że go nigdzie nie było; oznacza, że nie da się go udokumentować. Pierwszy dokument przychodzi z Kartaginy.
Około 200 roku: Tertulian, De baptismo 18
Tertulian napisał traktat De baptismo w latach około 198–203. W rozdziale 18 rozważa, komu i kiedy udzielać chrztu, i pisze: „Odkładanie chrztu jest pożyteczniejsze” (cunctatio baptismi utilior est), „zwłaszcza przy małych dzieciach” (praecipue circa parvulos). I dalej, w zdaniu, które dało tytuł temu tekstowi: „Niech przyjdą, gdy dorosną; niech przyjdą, gdy się uczą, gdy są uczeni, dokąd przyjść; niech stają się chrześcijanami, gdy będą mogli poznać Chrystusa” (veniant dum adolescunt). Kończy pytaniem: „Czemu niewinny wiek śpieszy do odpuszczenia grzechów?”
Tertulian sam przywołuje przy tym słowa Jeszui (Jezusa) o dzieciach, którym nie należy zabraniać przychodzić (Mt 19,14), i odpowiada na nie po swojemu: niech przychodzą — ale wtedy, gdy będą wiedziały, dokąd idą. Z tego jednego rozdziału wynikają trzy rzeczy, i wszystkie są pewne:
- około 200 roku małe dzieci były już chrzczone, przynajmniej w niektórych miejscach — inaczej nie byłoby czego odradzać;
- praktyka była na tyle świeża i niepewna, że można ją było otwarcie kwestionować w traktacie o chrzcie;
- Tertulian nie zna żadnego argumentu z tradycji apostolskiej za chrztem niemowląt. Argumentuje praktycznie i nie musi z nikim polemizować w imię apostołów.
Uczciwość wymaga kontrapunktu. Tertulian nie był baptystą przed czasem. Radził odkładać chrzest także dorosłym, zwłaszcza nieżonatym i wdowom, bo bał się grzechów popełnionych po chrzcie, a niebezpieczeństwo widział też dla poręczycieli dziecka. W tym samym traktacie (rozdz. 17) nazywa biskupa „najwyższym kapłanem” (summus sacerdos), który ma prawo udzielania chrztu — o tym, jak rodził się stan duchowny, piszemy w tekście Kto wymyślił laika?. Jego świadectwo jest cenne nie dlatego, że myślał jak my, lecz dlatego, że pokazuje, gdzie była praktyka około 200 roku: na początku drogi.
Około 215 roku: Tradycja apostolska i kłopot z datą
Drugim świadkiem jest pismo znane jako Tradycja apostolska, przypisywane Hipolitowi Rzymskiemu i datowane zwykle na około 215 rok. W rozdziale 21 opisuje ono ryt chrztu: „najpierw chrzcijcie dzieci; te, które mogą mówić za siebie, niech mówią; za te, które nie mogą, niech mówią rodzice”. To pierwszy znany opis obrzędu, który obejmuje dzieci zbyt małe, by odpowiadać.
Tu trzeba zwolnić. Autorstwo i datowanie tego dzieła są sporne. Tekst nie zachował się w greckim oryginale; znamy go z późniejszych przekładów i przeróbek, a część badaczy uważa go za zbiór warstw z różnych epok, a nie za jeden dokument z 215 roku. Najostrożniej można powiedzieć, że opisuje praktykę z III wieku albo późniejszą. Kto buduje na nim tezę o „rzymskim obyczaju z 215 roku”, mówi więcej, niż źródło pozwala.
Lata 233–244: Orygenes i „tradycja od apostołów”
Około trzydziestu lat po Tertulianie pada zdanie, które zmieni wszystko. Orygenes w Komentarzu do Listu do Rzymian (5,9) pisze: „Kościół przejął od apostołów tradycję udzielania chrztu także niemowlętom” (ab apostolis traditionem suscepit). Podobnie mówi w Homiliach o Księdze Kapłańskiej (8,3) i w Homiliach o Ewangelii Łukasza (14), uzasadniając chrzest dzieci zmazą, z którą człowiek przychodzi na świat. Wszystkie trzy teksty znamy wyłącznie z łacińskich przekładów Rufina i Hieronima, ale w tej sprawie badacze zwykle uznają je za wierne.
Tekst jest dobrze poświadczony. Teza — sporna. Twierdzenie o tradycji apostolskiej pojawia się około 150 lat po apostołach i nie ma za sobą żadnego wcześniejszego śladu. Kilka dekad wcześniej Tertulian, pisząc cały traktat o chrzcie, nie słyszał o takiej tradycji albo nie uznał jej za wiążącą. Orygenes przyjmował zresztą zasadę, która takie rozstrzygnięcia ułatwiała: za prawdę uznawał to, co nie odbiega od tradycji kościelnej i apostolskiej — szerzej w tekście o Orygenesie i alegorii.
Kartagina 253: chrzest niemowląt bez czekania na ósmy dzień
Ostatni krok wykonuje synod. W 253 roku sześćdziesięciu sześciu biskupów obradujących w Kartaginie pod przewodnictwem Cypriana odpowiada na pytanie biskupa Fidusa: czy z chrztem noworodka trzeba czekać do ósmego dnia, jak przy obrzezaniu? Odpowiedź, zapisana w Liście 64 Cypriana, jest jednomyślna: nie czekać, chrzcić od razu po urodzeniu. Niemowlę bowiem zaciągnęło przez samo narodzenie „zarazę dawnej śmierci” (contagium mortis antiquae).
W tym zdaniu widać mechanizm, który przesądził o zwycięstwie praktyki. Jeżeli chrzest sam z siebie gładzi grzech, a dziecko rodzi się obciążone winą, to zwłoka staje się ryzykiem, a pośpiech — miłością. Tertulian pytał, po co niewinnym odpuszczenie grzechów. Cyprian odpowiada, że nawet niemowlę, które samo nie zgrzeszyło, dziedziczy po Adamie zarazę śmierci. Ten sam biskup napisał, że „poza kościołem nie ma zbawienia” (salus extra ecclesiam non est, List 73,21). Połączenie obu przekonań czyniło chrzest noworodka niemal obowiązkiem sumienia. W pięćdziesiąt lat — od Tertuliana do synodu — sprzeciw zamienił się w normę, a norma zyskała rodowód apostolski.
| Rok | Świadek | Co mówi | Pewność |
|---|---|---|---|
| ok. 198–203 | Tertulian, De baptismo 18 | odradza chrzest małych dzieci: „niech przyjdą, gdy dorosną” | pewne |
| ok. 215 (?) | Tradycja apostolska 21 | ryt chrztu obejmujący dzieci, za które mówią rodzice | datowanie i autorstwo sporne |
| ok. 233–244 | Orygenes, Kom. do Rz 5,9; Hom. o Kpł 8,3 | chrzest niemowląt jako tradycja od apostołów | tekst pewny, teza sporna |
| 253 | Cyprian, List 64 (synod 66 biskupów) | chrzcić zaraz po urodzeniu, nie czekać ósmego dnia | pewne |
IV wiek: norma, która jeszcze nie była regułą
Zwycięstwo nie było natychmiastowe. W IV wieku wielu ludzi wychowanych w rodzinach chrześcijańskich przyjmowało chrzest jako dorośli. Grzegorz z Nazjanzu, syn biskupa, został ochrzczony jako dorosły; Ambroży z Mediolanu był jeszcze katechumenem, gdy w 374 roku obrano go biskupem; Augustyn, którego matka była chrześcijanką, przyjął chrzest z rąk Ambrożego w 387 roku, w wieku trzydziestu dwóch lat. Konstantyn odkładał chrzest aż do łoża śmierci w 337 roku (zob. kim był Konstantyn Wielki). Grzegorz z Nazjanzu w mowie o chrzcie (Mowa 40,28, 381) radził, by bez nagłej potrzeby czekać z chrztem dziecka do mniej więcej trzeciego roku życia, aż będzie mogło coś usłyszeć i odpowiedzieć.
Przesądziła dopiero teologia Augustyna. W sporze z Pelagiuszem na początku V wieku uczynił chrzest niemowląt dowodem na grzech pierworodny: skoro kościół chrzci dzieci na odpuszczenie grzechów, muszą one mieć grzech. Synod w Kartaginie w 418 roku obłożył klątwą tych, którzy temu przeczyli. Augustyn wyciągnął też wniosek, który do dziś ciąży nad tą historią: dzieci zmarłe bez chrztu nie będą zbawione, choć ich kara będzie najłagodniejsza ze wszystkich (Enchiridion 93). Późniejsza teologia złagodziła ten wniosek pomysłem otchłani dla dzieci, który nigdy nie stał się dogmatem. Pismo nie zna ani jednego, ani drugiego — co mówi o losie zmarłych, zebraliśmy na stronie o tym, co po śmierci.
1525: Zurych i powrót do pytania Tertuliana
Przez tysiąc lat pytanie o chrzest dzieci wracało tylko na marginesach, wśród nielicznych ruchów potępianych jako heretyckie. W głównym nurcie chrzest noworodka był zarazem wpisem do wspólnoty kościelnej i obywatelskiej. Reformatorzy zakwestionowali mszę, czyściec i odpusty, ale chrzest niemowląt zostawili — to jeden z punktów, które opisujemy w bilansie niedokończonej reformacji.
21 stycznia 1525 roku w Zurychu grupa wokół Konrada Grebela i Felixa Manza dokonała pierwszego chrztu na wyznanie wiary. Odpowiedzią była kara śmierci za powtórny chrzest i utopienie Manza w Limmacie w 1527 roku — historię tę opowiadamy w tekście Utopieni przez reformatorów. Pytanie, które Tertulian zadał w Kartaginie około 200 roku, wróciło po trzynastu stuleciach i znów kosztowało drogo. O tym, jak serwis rozumie chrzest świadomych przez zanurzenie, piszemy na stronie o chrzcie.
Czego nie powtarzamy
„Pierwsi chrześcijanie nigdy nie chrzcili dzieci.” Tego nie wiemy. Tertulian odradza praktykę, która więc już istniała. Rzetelnie: Nowy Testament i źródła I–II wieku nie poświadczają chrztu niemowląt, a pierwsza wzmianka (ok. 200) jest sprzeciwem.
„Chrzest niemowląt wprowadził Konstantyn albo Augustyn.” Praktyka jest starsza o ponad sto lat od Konstantyna. Rzetelnie: w III wieku zyskała rodowód „apostolski” i poparcie biskupów (Orygenes, synod z 253 roku), a teologię grzechu pierworodnego, która uczyniła ją regułą, dał jej Augustyn w V wieku.
„Tertulian bronił chrztu wierzących tak jak dzisiejsi baptyści.” Nie. Jego powody były praktyczne: lęk przed grzechem po chrzcie, ryzyko poręczycieli. Rzetelnie: jest świadkiem tego, że praktyka była młoda i sporna, nie prekursorem żadnego wyznania.
„Tradycja apostolska dowodzi chrztu dzieci w Rzymie w 215 roku.” Datowanie i autorstwo są sporne. Rzetelnie: dokument opisuje ryt z III wieku albo późniejszy.
„Rodzice, którzy chrzczą dzieci, robią to z niewiedzy albo bez wiary.” Nie tak to wygląda. Robią to z miłości i z troski o dziecko — tak jak biskupi z 253 roku, którzy nie chcieli czekać ani dnia. Rzetelnie: spór dotyczy tego, co mówi tekst i skąd wzięła się praktyka, a nie intencji ludzi.
Co na to Pismo
W opisie chrztu etiopskiego dostojnika pytanie o przeszkodę pada wprost, a odpowiedzią jest wiara chrzczonego — szerzej w tekście o eunuchu z Dz 8:
A gdy jechali drogą, przybyli nad jakąś wodę. Wówczas eunuch powiedział: Oto woda; co stoi na przeszkodzie, żebym mógł być ochrzczony? I powiedział Filip: Jeśli wierzysz z całego serca, możesz. A on odpowiedział: Wierzę, że Jezus Chrystus jest Synem Bożym. Kazał więc zatrzymać wóz. Obaj, Filip i eunuch, zeszli do wody i ochrzcił go.
Dz 8,36-38 (UBG)
Paweł opisuje chrzest jako pogrzebanie z Chrystusem i nowe życie, czyli akt, w którym człowiek uczestniczy:
Czyż nie wiecie, że my wszyscy, którzy zostaliśmy ochrzczeni w Jezusie Chrystusie, w jego śmierci zostaliśmy ochrzczeni? Zostaliśmy więc pogrzebani z nim przez chrzest w śmierci, aby jak Chrystus został wskrzeszony z martwych przez chwałę Ojca, tak żebyśmy i my postępowali w nowości życia.
Rz 6,3-4 (UBG)
A dzieci, które przyniesiono do Jeszui, nie zostały ochrzczone. Położył na nie ręce — i właśnie na ten fragment powoływał się Tertulian:
Wtedy przyniesiono mu dzieci, aby położył na nie ręce i pomodlił się, ale uczniowie ich gromili. Lecz Jezus powiedział: Zostawcie dzieci i nie zabraniajcie im przychodzić do mnie, bo do takich należy królestwo niebieskie. Położył na nie ręce i odszedł stamtąd.
Mt 19,13-15 (UBG)
Niech przychodzą — Jeszua tego nie zabronił. Pytanie, które zostawił nam Tertulian, dotyczy tylko tego, czy przyjście do chrztu ma być ich własnym krokiem.
