Nieśmiertelność duszy — przekonanie, że w człowieku mieszka niezniszczalna część, która po śmierci żyje dalej świadomie — nie pochodzi z Biblii hebrajskiej, lecz z filozofii greckiej, przede wszystkim z Platońskiego Fedona. Do chrześcijaństwa weszła przez judaizm hellenistyczny i Aleksandrię, w IV wieku stała się aksjomatem, a dogmatem kościoła rzymskiego dopiero w 1513 roku, na V soborze laterańskim. To półtora tysiąca lat chrześcijaństwa bez formalnej definicji tej nauki.
Ateny, 399 przed Chr.: Fedon i dusza niezniszczalna
Platon osadził Fedona w ostatnim dniu życia Sokratesa, skazanego w Atenach na wypicie cykuty w 399 roku przed Chr. Sokrates spokojnie dowodzi przyjaciołom, że nie ma się czego bać: dusza jest niezłożona, więc nie może się rozpaść; istniała przed ciałem, skoro poznanie jest przypominaniem; jest pokrewna temu, co wieczne i niezmienne; z natury nosi w sobie życie, więc nie może przyjąć śmierci. Filozofia, mówi Sokrates, jest ćwiczeniem się w umieraniu — uwalnianiem duszy od ciała. Podobne wyobrażenia krążyły wcześniej wśród orfików i pitagorejczyków, ale to Platon dał im argumenty i literacką postać, która przetrwała dwa i pół tysiąca lat.
W tej scenie śmierć jest przyjaciółką. Sokrates umiera pogodnie, bo jego dusza wychodzi wreszcie z więzienia. Pismo opowiada inną śmierć. W Getsemani Jeszua (Jezus) mówi: „Smutna jest moja dusza aż do śmierci” (Mt 26,38), a Paweł nazywa śmierć wprost: „ostatni wróg, który zostanie zniszczony” (1 Kor 15,26). Ten kontrast opisał w połowie XX wieku luterański biblista Oscar Cullmann w wykładzie o nieśmiertelności duszy i zmartwychwstaniu umarłych. Nie trzeba być członkiem żadnego ruchu, żeby zobaczyć, że to dwie różne odpowiedzi na to samo pytanie.
Rdz 2,7: człowiek, który stał się duszą
Biblia hebrajska nie zna duszy jako pasażera, który zamieszkuje ciało i opuszcza je w chwili śmierci. Zna człowieka, który sam jest duszą:
Wtedy Pan Bóg ukształtował człowieka z prochu ziemi i tchnął w jego nozdrza tchnienie życia. I człowiek stał się żywą duszą.
Rdz 2,7 (UBG)
Hebrajskie nefesz oznacza żywą istotę, życie, osobę — słowo to pojawia się w Piśmie setki razy, o czym piszemy w haśle nefesz. Dlatego prorok może bez paradoksu napisać: „Dusza, która grzeszy, ona umrze” (Ez 18,4). Szczegółowy wykład biblijny, werset po wersecie, znajdzie czytelnik w tekstach Czy dusza jest nieśmiertelna według Biblii? i Czy dusza może umrzeć?. Tu idziemy śladem historii: jak pogląd z Fedona trafił do wyznania wiary.
Aleksandria: Księga Mądrości i Filon
Pierwszym kanałem był judaizm piszący po grecku. Księga Mądrości, zwykle datowana na I wiek przed Chr., związana ze środowiskiem aleksandryjskim i nienależąca do kanonu hebrajskiego, mówi o duszach sprawiedliwych, które są w ręku Boga i których nie dosięgnie męka, choć w oczach głupich wydawali się umierać (Mdr 3,1-4). Język jest tu już wyraźnie grecki: nadzieja sprawiedliwych to nieśmiertelność, a nie przebudzenie z prochu.
Filon Aleksandryjski, żydowski platonik i rówieśnik apostołów, poszedł dalej. W jego pismach dusza jest prawdziwym człowiekiem, ciało — jej czasowym mieszkaniem, a śmierć — powrotem do ojczyzny. Filon czytał Torę przez Platona, a jego metoda przeszła potem do chrześcijańskiej szkoły aleksandryjskiej. O tym, jak ta sama metoda posłużyła do rozbrojenia przepisów Tory, piszemy w tekście o Orygenesie i alegorii.
II–III wiek: od sprzeciwu do aksjomatu
Pierwsze pokolenia chrześcijan po apostołach jeszcze się opierały. Justyn Męczennik około 160 roku opisuje w Dialogu z Tryfonem (5–6) starca, który prostuje jego platonizm, a w rozdziale 80 ostrzega przed tymi, którzy mówią, że nie ma zmartwychwstania, a ich dusze zaraz po śmierci są zabierane do nieba: „nie uważajcie ich za chrześcijan”. Kontekst jest ważny — Justyn mówi o ludziach, którzy zmartwychwstanie odrzucają. Tacjan około 170 roku pisze w Mowie do Greków (13): „Dusza sama w sobie nie jest nieśmiertelna, Grecy, lecz śmiertelna” (ouk estin athanatos, ō andres Hellēnes, hē psychē kath’ heautēn, thnētē de). Teofil z Antiochii (Do Autolyka II,27, ok. 180) uczy, że Adam był zdolny i do śmierci, i do nieśmiertelności, a tę drugą miał otrzymać jako nagrodę.
Potem linia pęka. Atenagoras zakłada naturalną nieśmiertelność duszy jako przesłankę. Tertulian w De anima 22 (ok. 210) nazywa duszę wprost nieśmiertelną (immortalem), choć uważał ją za cielesną, Orygenes uczy o istnieniu dusz przed ciałami. Całą tę sekwencję, z sygnaturami, opisujemy w tekście Dziewięćdziesiąt lat, które zabiły zmartwychwstanie; nie powtarzamy jej tutaj. Wynik jest pewny: od IV wieku, od Augustyna, naturalna nieśmiertelność duszy to już aksjomat, którego się nie dowodzi.
Średniowiecze: dusza, na której stanął system
Nieśmiertelność duszy nie jest jedną z wielu nauk. Jest kostką, na której opiera się reszta. Jeżeli zmarli są świadomi, można ich prosić o wstawiennictwo — stąd system świętych i patronów (zob. jak powstał system patronów). Jeżeli dusze mogą cierpieć przed sądem, można je oczyszczać i można im pomagać — stąd czyściec, msze za zmarłych i odpusty, których narodziny pokazujemy w tekście Trzydzieści mszy mnicha Justusa. Wyjmij pierwszą kostkę, a reszta nie ma na czym stać.
Nawet wtedy szczegóły bywały sporne na samym szczycie. Augustyn w traktacie O trosce o zmarłych (ok. 421) otwarcie przyznawał, że nie wie, jak zmarli mieliby słyszeć modlitwy żywych. A w latach 1331–1334 papież Jan XXII głosił w Awinionie, że dusze zbawionych nie oglądają Boga twarzą w twarz aż do sądu ostatecznego. Spotkało się to z ostrym sprzeciwem teologów; jego następca Benedykt XII rozstrzygnął sprawę bullą Benedictus Deus (1336), według której dusze sprawiedliwych, niepotrzebujące oczyszczenia, oglądają Boga zaraz po śmierci. Jeszcze w XIV wieku papież mógł więc głosić coś, co jego następca uznał za błąd.
19 grudnia 1513: Lateran V i bulla Apostolici regiminis
Formalna definicja przyszła późno. Na ósmej sesji V soboru laterańskiego, 19 grudnia 1513 roku, za papieża Leona X, ogłoszono bullę Apostolici regiminis. Potępiała ona tych, którzy twierdzą, że dusza rozumna jest śmiertelna albo że jest jedna dla wszystkich ludzi. Była wymierzona w arystotelików z uniwersytetu w Padwie, w środowisko, z którego trzy lata później wyszedł traktat Pietra Pomponazziego O nieśmiertelności duszy (1516). Bulla nakazywała też profesorom filozofii, by wykładając poglądy przeciwne, obalali je.
Dwie rzeczy trzeba tu odnotować. Po pierwsze, chronologia: przez półtora tysiąca lat kościół żył bez dogmatu o nieśmiertelności duszy — wystarczało, że wszyscy w nią wierzyli. Wcześniejsze orzeczenia, jak Benedictus Deus, zakładały świadome trwanie dusz po śmierci, ale samej ich nieśmiertelności formalnie nie definiowały. Po drugie, pole bitwy: spór z 1513 roku toczył się na gruncie filozofii, o naturę duszy rozumnej u Arystotelesa i jego komentatorów, a nie o sens Rdz 2,7 czy Koh 9,5. Dogmat zrodzony z filozofii bronił się przed filozofią.
Reformacja: spór w poprzek wyznań
Kilka lat później zakwestionowano go z innej strony. Marcin Luter w Assertio omnium articulorum (1520, art. 27) drwił z definicji laterańskiej, choć jego późniejsze wypowiedzi o stanie zmarłych nie układają się w jednolitą naukę. William Tyndale zarzucał Tomaszowi More'owi, że umieszczając dusze zmarłych od razu w niebie, piekle i czyśćcu, odbiera sens argumentom, którymi Chrystus i Paweł dowodzą zmartwychwstania (o Tyndale'u piszemy w tekście Jan Hus, Wiklif i Tyndale). Z drugiej strony Jan Kalwin w Psychopannychii (napisanej w 1534, wydanej w 1542 roku) bronił świadomości dusz po śmierci przeciw tym, którzy mówili o śnie zmarłych.
Spór nie przebiegał więc między katolikami a protestantami, lecz w poprzek obu obozów. Reformacja odrzuciła czyściec, ale zostawiła jego fundament — tę samą lekcję wyciągamy w bilansie niedokończonej reformacji.
Trzy teksty trudne — uczciwie
Kto twierdzi, że śmierć jest snem do zmartwychwstania, musi zmierzyć się z trzema miejscami, które zwykle podaje się na dowód przeciwny.
- Łk 16,19-31 — przypowieść o bogaczu i Łazarzu; to opowieść z obrazami zaczerpniętymi z wyobrażeń epoki, a jej puentą jest wystarczalność Mojżesza i proroków, nie mapa zaświatów (zob. czy przypowieść o bogaczu i Łazarzu opisuje piekło).
- Łk 23,43 — „dziś będziesz ze mną w raju”; grecki tekst nie ma przecinków, a sam Jeszua po zmartwychwstaniu mówi, że jeszcze nie wstąpił do Ojca (J 20,17) — szerzej w tekście o słowach do łotra.
- Flp 1,23 — Paweł pragnie „odejść i być z Chrystusem”; dla śpiącego czas między śmiercią a przebudzeniem nie istnieje, a ten sam Paweł wiąże nadzieję z przyjściem Pana i zmartwychwstaniem (Flp 3,20-21); kontekst rozdziału zbiera streszczenie Listu do Filipian 1.
To są realne trudności i obie strony mają na nie gotowe odpowiedzi. Uczciwie trzeba przyznać, że egzegeza tych miejsc pozostaje sporna.
Czego nie powtarzamy
„Słowa dusza nie ma w Biblii.” Jest, i to bardzo często. Rzetelnie: nefesz i psyche znaczą w Piśmie żywą istotę i życie, a nie nieśmiertelną część człowieka.
„Nieśmiertelność duszy wymyślił Platon.” Podobne wyobrażenia mieli przed nim orficy i pitagorejczycy. Rzetelnie: Platon w Fedonie dał tej idei argumenty i postać, w której przejęło ją chrześcijaństwo.
„Kościół zawsze uczył nieśmiertelności duszy.” Nie zawsze. Rzetelnie: Justyn, Tacjan i Teofil w II wieku mówią o nieśmiertelności jako darze albo wręcz o duszy śmiertelnej; aksjomatem idea staje się od IV wieku.
„Przed 1513 rokiem nikt w kościele nie wierzył w nieśmiertelność duszy.” To przesada w drugą stronę. Rzetelnie: od Augustyna wierzono w nią powszechnie; w 1513 roku ogłoszono tylko formalną definicję.
„Reformatorzy odrzucili nieśmiertelność duszy.” Nie wszyscy i nie jednoznacznie. Rzetelnie: Kalwin jej bronił, Luter mówił o niej niejednolicie, Tyndale ją podważał.
Co na to Pismo
Zamiast duszy, która wie więcej po śmierci niż za życia, Pismo mówi o niewiedzy zmarłych:
Żyjący bowiem wiedzą, że umrą, ale umarli o niczym nie wiedzą i nie mają już żadnej zapłaty, gdyż pamięć o nich uległa zapomnieniu.
Koh 9,5 (UBG)
Nieśmiertelność ma tylko Bóg; człowiekowi zostaje ona dana, a ewangelia — jak pisze Paweł — „życie i nieśmiertelność wydobył na jaw” (2 Tm 1,10):
Jedyny mający nieśmiertelność i mieszkający w światłości niedostępnej, którego żaden z ludzi nie widział ani widzieć nie może; jemu niech będzie cześć i moc wieczna. Amen.
1 Tm 6,16 (UBG)
A pociechą dla tych, którzy tracą bliskich, nie jest w Piśmie myśl, że zmarli są już w niebie, lecz nadzieja zmartwychwstania przy przyjściu Pana. Piotr mówi to samo o Dawidzie: „Dawid bowiem nie wstąpił do nieba” (Dz 2,34). Szerzej na stronie o tym, co po śmierci:
A nie chcę, bracia, abyście byli w niewiedzy co do tych, którzy zasnęli, abyście się nie smucili jak inni, którzy nie mają nadziei. Jeśli bowiem wierzymy, że Jezus umarł i zmartwychwstał, to też tych, którzy zasnęli w Jezusie, Bóg przyprowadzi wraz z nim. Bo to wam mówimy przez słowo Pana, że my, którzy pozostaniemy żywi do przyjścia Pana, nie wyprzedzimy tych, którzy zasnęli. Gdyż sam Pan z okrzykiem, z głosem archanioła i dźwiękiem trąby Bożej zstąpi z nieba, a zmarli w Chrystusie powstaną pierwsi.
1 Tes 4,13-16 (UBG)
Nie odbieramy nikomu żałoby ani czułości wobec zmarłych. Pokazujemy tylko, że nadzieja, którą Paweł daje Tesaloniczanom, nie potrzebuje Fedona — wystarcza jej obietnica, że „zmarli w Chrystusie powstaną pierwsi”.
