Jan Hus, Wiklif i Tyndale — Biblia dla ludu i trzy stosy

Jan Hus, Jan Wiklif i William Tyndale chcieli, żeby zwykli ludzie słuchali i czytali Pismo we własnym języku, i za to zapłacili: Husa spalono w Konstancji 6 lipca 1415 roku, kości Wiklifa wykopano i spalono w 1428 roku, a Tyndale'a uduszono i spalono w Vilvoorde 6 października 1536 roku. Ich przekłady i kazania przeżyły ich samych — Biblia oparta na pracy Tyndale'a trzy lata po jego śmierci stanęła z rozkazu króla w każdym kościele Anglii. Poniżej idziemy po kolei, od Oksfordu do Vilvoorde, z datami i dokumentami, bez hagiografii.

Prawne tło, czyli zakazy przekładów od Tuluzy (1229) po Regułę IV Indeksu (1564), opisuje osobny tekst o zakazanej księdze. Tutaj zajmujemy się ludźmi i losem ich pracy.

Oksford, 1377-1382: Wiklif przeciw władzy bez Pisma

Jan Wiklif (zm. 1384) był teologiem i wykładowcą w Oksfordzie. Jego program wyrastał z jednego założenia: najwyższym autorytetem w kościele jest Pismo, a nie urząd. Rozwinął je w traktacie O prawdzie Pisma Świętego (De veritate sacrae Scripturae, 1378). Z tego założenia wyprowadzał krytykę bogactwa duchowieństwa i władzy papieskiej, a około 1380 roku odrzucił naukę o przeistoczeniu chleba i wina w eucharystii.

Reakcja przyszła szybko. W 1377 roku papież Grzegorz XI potępił szereg jego tez. W 1382 roku synod zebrany w londyńskim klasztorze dominikanów (Blackfriars) potępił 24 tezy z jego nauki; obrady przerwało trzęsienie ziemi, więc nazwano go synodem trzęsienia ziemi. Wiklifa nie uwięziono. Wycofał się do parafii w Lutterworth, gdzie był proboszczem, i tam zmarł po udarze w ostatnich dniach 1384 roku.

Uczciwie trzeba dodać, czego Wiklif nie głosił. Nie był sabatarianinem ani zwolennikiem powrotu do kalendarza Izraela. Jego spór dotyczył autorytetu Pisma, majątku i władzy kościoła oraz eucharystii — co omawiamy szerzej przy okazji soboru z 1215 roku i dogmatu o przeistoczeniu.

Biblia Wiklifa (ok. 1382-1395) i konstytucje Arundela

Z kręgu Wiklifa wyszedł pierwszy pełny przekład Biblii na angielski. Tłumaczono z łacińskiej Wulgaty, nie z hebrajskiego i greckiego, i była to praca zespołowa, prowadzona w latach ok. 1382-1395. Przekład zachował się w dwóch redakcjach: wcześniejszej, bardzo dosłownej, i późniejszej, płynniejszej. Tradycja łączy je z Mikołajem z Hereford i Johnem Purveyem; ile przełożył sam Wiklif, jest sprawą sporną.

Tekst rozchodził się w odpisach, bo druku jeszcze nie było. Nieśli go lollardowie, wędrowni kaznodzieje z inspiracji Wiklifa; ich Dwanaście konkluzji (1395) i późniejsze losy opisuje tekst nić wierności: waldensi, lollardowie, husyci. Odpowiedzią było prawo: statut De heretico comburendo (1401) wprowadził w Anglii palenie heretyków, a konstytucje oksfordzkie arcybiskupa Arundela (1407/1409) w artykule 7 zakazały czytania bez zgody biskupa jakiegokolwiek angielskiego przekładu powstałego „w czasach Jana Wiklifa lub później”, pod karą jak za herezję. Mimo to zachowało się około 250 rękopisów Biblii Wiklifa. Pokazuje to, jak wielu ludzi chciało mieć Pismo w swoim języku i ile byli gotowi zaryzykować.

Praga, kaplica Betlejemska: kim był Jan Hus

Jan Hus urodził się około 1370 roku w Husincu w południowych Czechach. Od 1402 roku głosił kazania po czesku w praskiej kaplicy Betlejemskiej, zbudowanej właśnie po to, by lud słyszał słowo w swoim języku. W 1409 roku został rektorem uniwersytetu praskiego. Przypisuje mu się też reformę czeskiej ortografii, w której zbitki liter zastąpiono znakami diakrytycznymi.

Trzeba tu sprostować obraz „trzech tłumaczy”. Hus nie przełożył całej Biblii: pełny przekład czeski istniał już przed nim. Jemu i jego otoczeniu przypisuje się udział w rewizji tego tekstu, ale zakres tej pracy jest sporny. Jego dziełem było przede wszystkim słowo mówione — kazanie po czesku oparte na Piśmie.

Hus czytał i bronił pism Wiklifa. W 1410 roku arcybiskup praski Zbyněk kazał je publicznie spalić. W 1412 roku Hus wystąpił przeciw odpustom ogłoszonym na krucjatę przeciw królowi Neapolu (szerzej o samym mechanizmie: cennik nieba). Obłożony klątwą, a Praga interdyktem, odwołał się od papieża do Chrystusa i opuścił miasto. Na wygnaniu napisał traktat O kościele (De ecclesia, 1413).

Hus nie był protestantem przed czasem. Nie odrzucał przeistoczenia; zarzutu, że mu przeczy, wypierał się do końca. Nie był też sabatarianinem. Jego spór dotyczył kościoła jako wspólnoty, władzy duchownych, odpustów i prawa do głoszenia Pisma.

Konstancja, 1414-1415: glejt Zygmunta i stos Jana Husa

Na sobór w Konstancji Hus przybył z żelaznym listem, czyli glejtem, króla Zygmunta Luksemburskiego z 18 października 1414 roku, który gwarantował mu swobodny przyjazd i powrót. Aresztowano go już 28 listopada 1414 roku, za milczącą zgodą Zygmunta. Przez kolejne miesiące siedział w więzieniu, a na przesłuchaniach domagał się, by wykazano mu błąd z Pisma.

4 maja 1415 roku sobór potępił pośmiertnie Wiklifa w 45 artykułach i nakazał ekshumację jego szczątków. 15 czerwca na sesji 13 odebrał świeckim kielich, przyznając w tym samym dekrecie, że Jeszua (Jezus) podał uczniom i chleb, i kielich — ten dokument omawia tekst „Pijcie z niego wszyscy”. 6 lipca 1415 roku Hus, skazany jako heretyk, spłonął na stosie, a jego popioły wrzucono do Renu. Najbliższą relację zostawił jego zwolennik, naoczny świadek Piotr z Mladoňovic. Niecały rok później, 30 maja 1416 roku, spalono w Konstancji przyjaciela Husa, Hieronima z Pragi.

Czechy odpowiedziały powstaniem. Cztery artykuły praskie (1420) zaczynały się od żądania wolnego głoszenia słowa Bożego; pięć krucjat przeciw husytom (1420-1431) odparto, a kompaktaty bazylejskie (1436) przyznały Czechom kielich. Długofalowym owocem ruchu była Jednota braci czeskich i jej Biblia kralicka (1579-1593), przełożona już z języków oryginalnych.

23 września 1415 i rok 1428: dekret o glejtach i kości w rzece

Kilka tygodni po egzekucji, na sesji 19 (23 września 1415), sobór wydał deklarację, że glejty wystawione heretykom przez władców świeckich nie mogą krępować jurysdykcji kościelnej, a wystawca nie jest zobowiązany dotrzymać obietnicy wbrew wierze katolickiej (nulla sibi fides aut promissio… fuerit observanda). Pewne jest, że sobór formalnie odebrał glejtowi moc wobec heretyka i zwolnił Zygmunta z obietnicy. Sporne jest natomiast, czy wolno z tego robić ogólną maksymę — dlatego cytujemy sam dekret, z datą i sesją.

Wyrok na Wiklifa wykonano z opóźnieniem. W 1428 roku na rozkaz papieża Marcina V biskup Richard Fleming kazał wykopać jego szczątki z grobu w Lutterworth, spalić je i wrzucić popioły do rzeki Swift — czterdzieści cztery lata po pogrzebie. Na Wiklifa nie zapłonął więc stos za życia; zapłonął nad jego kośćmi.

William Tyndale: Nowy Testament z greki (1526)

William Tyndale, absolwent Oksfordu, urodził się około 1494 roku. John Foxe w swojej Księdze męczenników przytacza jego odpowiedź uczonemu duchownemu: jeśli Bóg zachowa mu życie, sprawi, że „chłopiec, który prowadzi pług, będzie znał Pismo lepiej niż ty”. To przekaz późniejszy, ale dobrze oddaje cel jego pracy.

Biskup Londynu Cuthbert Tunstall odmówił mu w 1523 roku poparcia, więc w 1524 roku Tyndale wyjechał na kontynent i już nie wrócił. Pierwszy druk w Kolonii (1525) przerwała interwencja władz miasta, ale w 1526 roku w Wormacji ukazał się jego Nowy Testament — pierwszy przekład na angielski z greki, a nie z łaciny, oparty na greckim tekście wydanym przez Erazma. Egzemplarze przemycano do Anglii, a Tunstall kazał je palić publicznie w Londynie. Potem przyszły Pięcioksiąg (1530) i poprawione wydanie Nowego Testamentu (1534).

Tomasz More, w Dialogu o herezjach (1529), atakował nie tylko sam fakt przekładu, ale i dobór słów. Tyndale greckie ekklesia oddał jako congregation, zgromadzenie, a nie church; presbyteros jako senior, a w późniejszych wydaniach elder, starszy, a nie priest; metanoeō jako repent, upamiętać się, a nie do penance, czynić pokutę. Każde z tych słów podważało gmach zbudowany przez wieki — więcej w hasłach ekklesia, presbyteros i metanoia. UBG oddaje presbyteros tak samo, słowem starszy (1 P 5,1).

Uczciwie o poglądach: Tyndale nie był sabatarianinem. W odpowiedzi na dialog More'a (1531) pisał, że dzień odpoczynku jest sprawą porządku i chrześcijanie mogliby go przenieść choćby na poniedziałek. Był reformatorem w duchu Lutra, nie powrotem do kalendarza Pisma.

Vilvoorde, 6 października 1536 — i Biblia w każdym kościele (1539)

W maju 1535 roku w Antwerpii zdradził go Anglik Henry Phillips, który zdobył jego zaufanie. Tyndale'a uwięziono w zamku Vilvoorde pod Brukselą i po kilkunastu miesiącach skazano za herezję w Niderlandach Habsburgów. 6 października 1536 roku został uduszony, a jego ciało spalone. Ostatnie słowa, „Panie, otwórz oczy króla Anglii”, znamy tylko od Foxe'a; źródło jest wczesne, ale pojedyncze, więc podajemy je jako przekaz prawdopodobny.

Dalszy ciąg brzmi jak odpowiedź na tę modlitwę. Już w 1535 roku Miles Coverdale wydał pierwszą pełną drukowaną Biblię angielską, w dużej mierze opartą na Tyndale'u. W 1537 roku ukazała się tak zwana Biblia Mateusza, przygotowana przez Johna Rogersa — tego samego, który w 1555 roku za panowania Marii Tudor spłonął na stosie. W 1539 roku Great Bible, oparta w około 80 procentach na przekładzie Tyndale'a, z rozkazu króla stanęła w każdym kościele Anglii. Tekst, za który zabito tłumacza, stał się tekstem urzędowym, a jego sformułowania przeszły w dużej części do Biblii króla Jakuba (1611).

Czego nie powtarzamy

„Wiklifa spalono na stosie.” Wiklif zmarł w 1384 roku w swojej parafii. Spalono jego kości, w 1428 roku. Zdanie o rzece Swift, która „poniosła popioły do Avonu, Avon do Severn, a Severn w ocean”, to literacki komentarz Thomasa Fullera z XVII wieku, nie relacja świadka.

„Hus zawołał na stosie: O sancta simplicitas!” Okrzyk pod adresem staruszki dorzucającej drwa to późniejsza anegdota; nie ma go w relacji naocznego świadka, Piotra z Mladoňovic. Podobnie z rzekomą przepowiednią „dziś pieczecie gęś, za sto lat przyjdzie łabędź”. Nazwisko Hus znaczy po czesku gęś, stąd gra słów, ale proroctwo o łabędziu, odczytywane jako zapowiedź Lutra, upowszechniło się dopiero w XVI wieku. O samym Lutrze piszemy w tekście o 95 tezach.

„Sobór ogłosił, że heretykom nie trzeba dotrzymywać żadnych umów.” Dekret z 23 września 1415 roku dotyczy mocy glejtów wobec jurysdykcji kościelnej. Jest wymowny sam w sobie i tak go cytujemy; dorabianie ogólnej maksymy byłoby tym, co zarzucamy innym.

„Wszyscy trzej święcili szabat i odrzucali cały system.” Żaden z nich nie był sabatarianinem. Hus nie odrzucał przeistoczenia, Wiklif tłumaczył z Wulgaty, a Tyndale uważał dzień odpoczynku za sprawę porządku. Łączy ich co innego: przekonanie, że Pismo ma być dostępne dla ludu i stać ponad urzędem.

„Tyndale'a stracono z rozkazu Henryka VIII.” Skazał go sąd w Niderlandach Habsburgów za herezję. Jaki udział w jego wydaniu mieli ludzie z Anglii poza samym zdrajcą, źródła nie rozstrzygają.

Co na to Pismo

W dniu Szawuot w Jerozolimie pielgrzymi pytali ze zdumieniem:

Jak to jest, że każdy z nas słyszy swój własny język ojczysty?

Dz 2,8 (UBG)

Pierwsze głoszenie Ewangelii odbyło się w językach słuchaczy. Wiklif, Hus i Tyndale nie wymyślili niczego nowego — wrócili do tej zasady. Dlatego Berejczycy są w Dziejach pochwaleni, a nie podejrzani:

Ci byli szlachetniejsi od tych w Tesalonice, gdyż przyjęli słowo Boże z całą gotowością i codziennie badali Pisma, czy tak się sprawy mają.

Dz 17,11 (UBG)

Paweł, pisząc z więzienia, zostawił zdanie, które w historii tych trzech ludzi sprawdziło się dosłownie:

Dla której znoszę cierpienia jak złoczyńca, aż do więzów, ale słowo Boże nie jest związane.

2 Tm 2,9 (UBG)

Spalono kazania, księgi, kości i ludzi. Słowo zostało, w setkach rękopisów, w czeskich kazaniach i w angielskim tekście, który czytano potem w każdym kościele. Nie ma w tym powodu do triumfalizmu — Jahwe (PAN) jest Panem tej historii, nie my — ale jest powód, by samemu otworzyć Pismo, skoro można to dziś zrobić bez glejtu i bez zezwolenia.