W Liście do Galatów pada fragment, który wygląda na coś zupełnie innego niż reszta Pawłowych wywodów: dwie kobiety z Księgi Rodzaju oznaczają dwa przymierza. Pytanie brzmi, czy wolno tak czytać Torę i czy Paweł otwiera tu drogę, którą można iść dalej. Cytaty z Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej.
Co dokładnie robi Paweł
Powiedzcie mi, wy, którzy chcecie być pod prawem, czy nie słuchacie, co mówi prawo? Napisane jest bowiem, że Abraham miał dwóch synów, jednego z niewolnicy, a drugiego z wolnej. Lecz ten z niewolnicy urodził się według ciała, ten zaś z wolnej – według obietnicy. Ma to znaczenie alegoryczne: te kobiety oznaczają dwa przymierza: jedno z góry Synaj, które rodzi w niewolę – jest nim Hagar.
Ga 4,21-24
Trzy rzeczy warto zauważyć od razu. Zwraca się do tych, którzy chcą być pod prawem, a więc mówi w konkretnym sporze. Zaczyna od tego, co napisane — od faktu z Księgi Rodzaju. I sam nazywa swoje odczytanie: mówi, że ma to znaczenie alegoryczne, zamiast podać je jako oczywisty sens tekstu.
Hagar bowiem to góra Synaj w Arabii, a odpowiada ona dzisiejszemu Jeruzalem, bo jest ono w niewoli wraz ze swoimi dziećmi. Natomiast Jeruzalem, które jest w górze, jest wolne i ono jest matką nas wszystkich. Napisane jest bowiem: Raduj się, niepłodna, która nie rodzisz, wykrzyknij i zawołaj, która nie znasz bólów porodowych, bo ta opuszczona ma więcej dzieci niż ta, która ma męża.
Ga 4,25-27
Zestawienie nie kończy się na skojarzeniu. Paweł podpiera je cytatem z Izajasza o niepłodnej, która ma więcej dzieci. Odczytanie jest więc związane z innym miejscem Pisma, a nie zawieszone w powietrzu.
My więc, bracia, jak Izaak jesteśmy dziećmi obietnicy. Lecz jak kiedyś ten, który urodził się według ciała, prześladował tego, który urodził się według Ducha, tak dzieje się i teraz. Co jednak mówi Pismo? Wypędź niewolnicę i jej syna. Nie będzie bowiem syn niewolnicy dziedziczył z synem wolnej. Tak więc, bracia, nie jesteśmy dziećmi niewolnicy, ale wolnej.
Ga 4,28-31
Wniosek praktyczny również nie jest jego własnym pomysłem: pyta, co mówi Pismo, i przytacza zdanie z opowiadania o Sarze. Zamyka więc wywód tak samo, jak go otworzył — słowami z księgi, o którą toczy się spór.
Historia zostaje historią
Potem Hagar urodziła Abramowi syna. I nadał Abram swemu synowi, którego urodziła Hagar, imię Izmael.
Rdz 16,15
Gdy Sara zobaczyła syna Egipcjanki Hagar, którego ta urodziła Abrahamowi, szydzącego; Powiedziała do Abrahama: Wyrzuć tę niewolnicę i jej syna, bo syn tej niewolnicy nie będzie dziedziczyć z moim synem Izaakiem. Słowa te wydały się Abrahamowi bardzo przykre ze względu na jego syna. Wtedy Bóg powiedział do Abrahama: Niech ci nie będzie przykro z powodu chłopca i twojej niewolnicy. Posłuchaj wszystkiego, co Sara mówi do ciebie, bo w Izaaku będzie nazwane twoje potomstwo.
Rdz 21,9-12
W Księdze Rodzaju są to zwykłe wydarzenia rodzinne, opisane bez śladu drugiego dna. Paweł ich nie rozpuszcza i nie twierdzi, że nie zaszły. Dokłada warstwę odczytania do tekstu, który zostawia nietknięty.
Co go ogranicza
Z powyższego dają się odczytać trzy hamulce. Nazywa metodę po imieniu. Wiąże ją z innym miejscem Pisma. Robi to w jednym miejscu w całym zbiorze swoich listów. Trzeba jednak powiedzieć wprost, że Paweł nigdzie nie formułuje reguły ograniczającej tę metodę. To my liczymy przypadki i wyciągamy wniosek o wyjątkowości. Co więcej, utożsamienia Hagar z górą Synaj nie da się wyprowadzić z Księgi Rodzaju — nie ma tam po nim śladu. Kto twierdzi, że Paweł tylko odsłania sens obecny w tekście, mówi więcej, niż da się pokazać.
Co robi zwykle
Jest bowiem napisane w Prawie Mojżesza: Nie zawiążesz pyska młócącemu wołowi. Czy o woły Bóg się troszczy? Czy raczej ze względu na nas to mówi? Przecież dla nas jest napisane, że w nadziei ma orać ten, kto orze, a ten, kto młóci w nadziei, swojej nadziei ma być uczestnikiem.
1 Kor 9,9-10
A nie tylko ze względu na niego samego napisano, że zostało mu to poczytane; Ale i ze względu na nas, którym ma być poczytane, którzy wierzymy w tego, który wskrzesił z martwych Jezusa, naszego Pana;
Rz 4,23-24
To już nie jest alegoria, lecz zastosowanie: przepis albo zdanie o Abrahamie zostają odniesione do sytuacji czytelnika, przy zachowaniu ich pierwotnego sensu. Różnica jest istotna. W zastosowaniu tekst nadal mówi to, co mówił; w alegorii zaczyna mówić coś innego.
Strona przeciwna
To wszystko zaś, bracia, odniosłem do samego siebie i do Apollosa ze względu na was, abyście się nauczyli na naszym przykładzie nie wykraczać ponad to, co jest napisane, żeby jeden nie pysznił się drugim przeciw innemu.
1 Kor 4,6
Zdanie o niewykraczaniu ponad to, co napisane, pochodzi od tego samego autora i bywa używane właśnie przeciw swobodnym odczytaniom. Dochodzą do tego dwa ostrzeżenia ogólne:
Nie dodawaj nic do jego słów, aby cię nie strofował i abyś nie okazał się kłamcą.
Prz 30,6
Jak też mówi o tym we wszystkich listach. Są w nich pewne rzeczy trudne do zrozumienia, które, podobnie jak inne Pisma, ludzie niedouczeni i nieutwierdzeni przekręcają ku swemu własnemu zatraceniu.
2 P 3,16
Piotr mówi o listach Pawła jako o tekstach, w których są rzeczy trudne i które bywają przekręcane. Fragment o Hagar i Sarze jest jednym z pierwszych kandydatów do takiego przekręcenia — nie dlatego, że jest błędny, lecz dlatego, że łatwo z niego zrobić pozwolenie na dowolność. Uczciwie trzeba dodać, że 1 Kor 4,6 nie jest w swoim kontekście regułą hermeneutyczną, tylko napomnieniem przeciw stronniczości wobec nauczycieli. Kto powołuje go jako zakaz alegoryzowania, robi z nim to samo, co zarzuca innym.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, skąd Paweł wziął powiązanie Hagar z górą Synaj — żadne miejsce Pisma go nie podaje. Nie wiemy, czy uważał to odczytanie za jedyne możliwe, czy za jedno z kilku. Nie wiemy, jak przyjęli je Galaci, bo nie mamy odpowiedzi na ten list. Nie wiemy wreszcie, gdzie sam postawiłby granicę metody: Pismo nie zawiera ani jednego zdania, które by ją wyznaczało.
Zobacz też: Reszta (szear) — mniejszość, która ocaleje · Piotr · Paweł — znaczenie imienia · Hagar — znaczenie imienia
