Szabat (שַׁבָּת, translit. shabat, Strong H7676) to słowo, które hebrajska Biblia wypowiada 111 razy i którego polski odpowiednik — „odpoczynek” — mówi tylko część prawdy. Rdzeń nie opisuje regeneracji sił po zmęczeniu, lecz zatrzymanie: przerwanie czynności, odłożenie narzędzi, zaprzestanie.
Co znaczy słowo szabat
Rzeczownik szabat pochodzi od czasownika szawat, który znaczy „przestać, zaprzestać, ustać”. Używa się go o żniwach, które ustają, o wrzawie, która milknie, o pracy, która się kończy. To ważne rozróżnienie, bo hebrajski ma osobne słowo na odpoczynek rozumiany jako wytchnienie i ulga — nuach. Szabat nie jest przerwą dla zmęczonych. Jest zatrzymaniem, które obowiązuje niezależnie od tego, czy człowiek czuje się zmęczony, czy nie.
Indeks form pokazuje, że to słowo w praktyce funkcjonuje jako nazwa własna: wszystkie 111 wystąpień tłumaczone jest jako „sabat”, najczęściej po prostu „sabat” (51 razy). Uderza jednak druga co do częstości forma: „sabaty moje” — 14 razy, a obok niej „sabaty jego” (4 razy). Jahwe konsekwentnie mówi o tym dniu w pierwszej osobie, jak o czymś, co należy do Niego. To nie jest wolny dzień pracownika, lecz dzień właściciela.
Gdzie występuje w Piśmie
Pierwsze wystąpienie rzeczownika pada, zanim Izrael dotarł pod Synaj i zanim usłyszał Dziesięć Słów. Powodem jest manna: szóstego dnia spada podwójna porcja, bo siódmego nie będzie zbierania.
„On zaś powiedział im: Oto co Pan mówił: Jutro będzie odpoczynek, święty szabat dla Pana. Upieczcie, co macie upiec, ugotujcie, co macie ugotować, a co zostanie, zostawcie sobie i zachowajcie do jutra.” — Wj 16,23 (UBG)
Dopiero potem przychodzi przykazanie, i to sformułowane nie jako nowość, lecz jako przypomnienie czegoś, co już jest.
„Pamiętaj o dniu szabatu, aby go święcić.” — Wj 20,8 (UBG)
W Księdze Wyjścia szabat zostaje nazwany znakiem — trwałym, pokoleniowym oznaczeniem przynależności ludu do Jahwe.
„Dlatego synowie Izraela będą przestrzegać szabatu, zachowując szabat przez wszystkie pokolenia jako wieczną ustawę.” — Wj 31,16 (UBG)
Jak działa w tekście
Kluczowy dla zrozumienia całości jest rozdział 23 Księgi Kapłańskiej, gdzie szabat otwiera listę świąt Jahwe. Zauważmy, że nie jest to prywatne wolne: hebrajski nazywa ten dzień świętym zgromadzeniem.
„Przez sześć dni będziecie wykonywać pracę, ale siódmy dzień będzie szabatem odpoczynku, świętym zgromadzeniem, nie będziecie wykonywać wtedy żadnej pracy. Jest to szabat Pana we wszystkich waszych domach.” — Kpł 23,3 (UBG)
Po powrocie z niewoli Lewici, wyliczając Boże dobrodziejstwa, wymieniają szabat obok przykazań i ustaw — jako coś, co Bóg sam ludowi oznajmił.
„Oznajmiłeś im swój święty szabat i nadałeś im przykazania, ustawy i prawa przez swego sługę Mojżesza.” — Ne 9,14 (UBG)
U Izajasza szabat przestaje być sprawą wyłącznie Izraela i staje się probierzem postawy każdego człowieka, który chce trzymać się przymierza.
„Błogosławiony człowiek, który to czyni, i syn człowieczy, który się tego trzyma, który przestrzega szabatu, aby go nie bezcześcić, który strzeże swej ręki, aby nie czyniła nic złego.” — Iz 56,2 (UBG)
Ten sam prorok podaje najbardziej praktyczną definicję właściwego świętowania: dzień przestaje należeć do naszych spraw, a zaczyna należeć do Bożych — i wtedy okazuje się rozkoszą, a nie ciężarem.
„Jeśli powstrzymasz swoją nogę od przekraczania szabatu, aby nie wykonać swojej woli w moim świętym dniu; jeśli nazwiesz szabat rozkoszą, dzień święty Pana – szanownym; jeśli go uczcisz, nie czyniąc swoich spraw ani nie wykonując swojej woli, ani nie mówiąc słowa próżnego;” — Iz 58,13 (UBG)
A na końcu księgi szabat pojawia się w opisie odnowionego świata, w rytmie, który trwa dalej także wtedy, gdy wszystko inne zostaje stworzone na nowo.
„I stanie się tak, że od nowiu do nowiu księżyca i od szabatu do szabatu przychodzić będzie wszelkie ciało, aby oddać pokłon przede mną, mówi Pan.” — Iz 66,23 (UBG)
Czego nie oddaje polskie tłumaczenie
Polskie „odpoczynek” przesuwa akcent z Bożego rozkazu na ludzką potrzebę. Szabat zaczyna wyglądać jak higiena pracy: człowiek się zmęczył, więc ma prawo się zregenerować. Tymczasem hebrajski mówi o zaprzestaniu, a wzorem tego zaprzestania jest Stwórca, który przecież nie potrzebował wypocząć. Zatrzymanie ma wartość samo w sobie, bo jest przyznaniem, że świat nie stoi na naszej pracy.
Drugie przesunięcie robi polska nazwa dnia. „Sobota” pochodzi wprawdzie od tego samego hebrajskiego wyrazu, który przewędrował do nas przez grekę i łacinę, ale w polszczyźnie stała się zwykłą etykietą w kalendarzu, obok wtorku i czwartku. Zniknęło to, co w hebrajskim jest w samym rdzeniu: nazwa mówiąca, co się w tym dniu dzieje. Izraelita, słysząc „szabat”, słyszał czynność, nie numer dnia.
Ginie też dzierżawczość. Kiedy przekład pisze „sabaty” tam, gdzie hebrajski ma „moje sabaty”, znika informacja o właścicielu. Cała różnica między wolnym dniem a szabatem polega właśnie na tym, czyj on jest. Podobnie polska „święta uroczyste” w Księdze Kapłańskiej rozmywa fakt, że szabat stoi na czele listy świąt Jahwe i jest w tej liście jedynym powtarzającym się co tydzień świętym zgromadzeniem.
Dlaczego to ważne dla czytelnika Pisma
Szabat jest w Piśmie pierwszą rzeczą nazwaną świętą — wcześniej niż jakiekolwiek miejsce, kapłan czy przedmiot. To znaczy, że świętość zaczyna się w Biblii od czasu, a nie od budynku. Człowiek, który chce zbliżyć się do Boga, nie musi nigdzie iść; ma najpierw przestać.
W tekście hebrajskim ten dzień jest zawsze dniem siódmym i zawsze dniem Jahwe. Wyjście 31 nazywa go wiecznym znakiem przymierza, Izajasz umieszcza go w odnowionym świecie, a Nehemiasz wymienia wśród Bożych darów dla ludu. Nie ma tu miejsca na traktowanie go jako etapu przejściowego czy narodowego zwyczaju — tekst konsekwentnie mówi o ustawie trwałej, przez wszystkie pokolenia.
Najbardziej praktyczny jest jednak wątek z Izajasza 58. Prorok nie mnoży przepisów o tym, ile kroków wolno przejść; pyta o to, czyja wola rządzi tym dniem. Szabat da się zepsuć zarówno przez pracę, jak i przez zamienienie go w listę zakazów, którą odhacza się bez radości. Hebrajski stawia sprawę prosto: to ma być rozkosz. Zatrzymanie, w którym człowiek przestaje udowadniać swoją użyteczność i przez jeden dzień w tygodniu żyje tak, jakby świat naprawdę należał do Boga — bo należy.
