Na soborze trydenckim, 18 stycznia 1562 roku, arcybiskup Reggio Gaspare de Fosso powiedział w mowie inauguracyjnej, że Kościół własną powagą przeniósł szabat na niedzielę — i podał to jako dowód, że władza Kościoła stoi ponad „samo Pismo”. Mowa jest autentyczna i zachowała się w zbiorach akt soborowych (Mansi, t. 33, kol. 529–530). Nie była jednak dekretem i nie „rozstrzygnęła soboru”, jak powtarza część literatury: o zrównaniu tradycji z Pismem sobór przesądził szesnaście lat wcześniej.
Sobór trydencki 1545–1563: trzy okresy i jedno pytanie
Sobór zwołany do Trydentu był odpowiedzią Rzymu na reformację. Obradował z przerwami w trzech okresach: 1545–1547 (z przeniesieniem do Bolonii do 1549), 1551–1552 i 1562–1563. Spraw było wiele — od mszy po czyściec — ale pod nimi wszystkimi leżało jedno pytanie: co jest ostatnią instancją w sprawach wiary. Reformatorzy odpowiadali: Pismo. Sobór odpowiedział inaczej, i zrobił to na samym początku.
Kontekst tej odpowiedzi opisujemy w innych tekstach: o tym, od czego zaczął się spór, w tekście o Lutrze i 95 tezach, o jego poprzednikach — w tekście o Husie, Wiklifie i Tyndale’u.
8 kwietnia 1546: sesja IV — Pismo, tradycja i Wulgata
Czwarta sesja przyjęła dwa dekrety, od których zależy cała reszta. Pierwszy, o pismach kanonicznych, przyjmuje księgi Pisma oraz niepisane tradycje dotyczące wiary i obyczajów — i każe je przyjmować „z równym uczuciem pobożności i czcią” (pari pietatis affectu ac reverentia). Tradycja zostaje formalnie zrównana z Pismem. Ten sam dekret podaje spis ksiąg, w którym Stary Testament obejmuje także Tobiasza, Judytę, Mądrość, Syracydesa, Barucha i dwie Księgi Machabejskie, i obkłada klątwą tego, kto nie uzna ich za święte i kanoniczne. Serwis trzyma się kanonu 66 ksiąg; dlaczego, wyjaśnia tekst czy apokryfy należą do Biblii.
Drugi dekret dotyczy wydania i używania Pisma. „Starożytne wydanie Wulgaty” (vetus et vulgata editio) zostaje uznane za autentyczne — obowiązujące w wykładach, dysputach i kazaniach, tak że nikt nie może go odrzucić „pod jakimkolwiek pretekstem”. Do tego dochodzi zakaz wykładu prywatnego: nikt, polegając na własnym osądzie, nie ma interpretować Pisma „wbrew temu sensowi, który utrzymywała i utrzymuje święta matka Kościół”, ani wbrew jednomyślnej zgodzie ojców. Dopełnieniem był Indeks ksiąg zakazanych (1559, wydanie trydenckie 1564), którego reguła IV ograniczała czytanie Biblii w językach ludowych — jej średniowieczne korzenie opisuje tekst o zakazanej księdze z Tuluzy.
Ta chronologia ma znaczenie dla dalszej części: zasada sola scriptura została na soborze odrzucona w kwietniu 1546 roku. Wszystko, co powiedziano później, było już obroną przyjętego stanowiska.
13 stycznia 1547: sesja VI — 33 kanony o usprawiedliwieniu
Rok później sobór przyjął dekret o usprawiedliwieniu: szesnaście rozdziałów wykładu i 33 kanony zakończone klątwą (anathema sit). Kilka z nich trafia wprost w nauczanie reformatorów:
- kanon 9 — „Jeśli ktoś twierdzi, że bezbożny bywa usprawiedliwiony samą wiarą”, i rozumie przez to, że nie potrzeba niczego więcej, „niech będzie wyklęty”;
- kanon 12 — „Jeśli ktoś twierdzi, że wiara usprawiedliwiająca nie jest niczym innym jak ufnością w miłosierdzie Boże, które odpuszcza grzechy ze względu na Chrystusa, albo że sama ta ufność usprawiedliwia — niech będzie wyklęty”;
- kanon 24 — klątwa na twierdzenie, że dobre uczynki są „jedynie owocami i znakami usprawiedliwienia, a nie przyczyną jego wzrostu”;
- kanon 30 — klątwa na naukę odrzucającą karę doczesną do odpokutowania „tu albo w czyśćcu, zanim otworzy się wstęp do królestwa niebieskiego”.
Kolejne sesje potwierdziły resztę spornych praktyk: ofiarniczy charakter mszy (sesja XXII, 1562), czyściec, kult świętych, relikwii i obrazów oraz odpusty (sesja XXV, 1563). Co Pismo mówi o łasce i uczynkach, streszcza dział łaska i prawo.
18 stycznia 1562: mowa arcybiskupa Reggio
Po dziesięcioletniej przerwie sobór wznowił obrady w styczniu 1562 roku. Kazanie inauguracyjne przy wznowieniu (sesja XVII) wygłosił Gaspare Ricciulli del Fosso — generał zakonu minimów, od 1560 roku arcybiskup Reggio di Calabria, zmarły w 1592 roku. Mowę odnotował sekretarz soboru Angelo Massarelli, a jej tekst przechowują dwa wielkie zbiory: J. D. Mansi, Sacrorum Conciliorum nova et amplissima collectio, t. 33, kol. 529–530, oraz J. Le Plat, Monumentorum ad historiam Concilii Tridentini… collectio (t. VII, wyd. 1781–1787). To źródło mocne i sprawdzalne.
Myśl przewodnia mowy brzmi tak: autorytet Kościoła przewyższa „samo Pismo”. Dowodem miało być to, co Kościół już zrobił. Zmienił obrzezanie, a „szabat, najznakomitszy dzień w prawie”, przemienił w dzień Pański — i zrobił to nie mocą nauki Chrystusa, który, jak przyznawał mówca, przyszedł Prawo wypełnić, a nie znieść, lecz mocą własnej władzy. Łacińskie zdanie przytaczane w literaturze — Dies sabbati in lege celeberrimus transiit in Dominicam — pochodzi z odpisów wtórnych; jego dokładne brzmienie jest prawdopodobne, ale nie zostało przez nas sprawdzone z autopsji wydania Mansiego. Sedno wypowiedzi potwierdzają niezależnie różne omówienia.
Trzeba też zrozumieć, jakim argumentem była ta mowa. To retoryka wymierzona w zasadę sola scriptura: skoro protestanci świętują niedzielę, której Pismo nie nakazuje, to sami w praktyce uznają władzę Kościoła ponad literą Pisma. Arcybiskup nie ogłaszał zmiany szabatu — mówił o niej jak o rzeczy dawno dokonanej i powszechnie przyjętej, która przez to nadaje się na koronny dowód.
Fact-check: co jest pewne, a co jest nadbudową
| Twierdzenie | Ocena | Dlaczego |
|---|---|---|
| De Fosso był arcybiskupem Reggio i przemawiał na Trydencie | pewne | dane biograficzne; akta soboru |
| Mowa padła 18 I 1562, przy wznowieniu obrad | pewne | Mansi 33, 529–530; Le Plat; zapis Massarellego |
| Zmiana szabatu podana jako dowód władzy Kościoła nad Pismem | pewne co do sedna | zgodne omówienia tekstu |
| Dokładne łacińskie zdanie o szabacie | prawdopodobne | przekazywane z odpisów wtórnych |
| Mowa „rozstrzygnęła sobór” w sprawie Pisma i tradycji | nadbudowa | dekret o tradycji przyjęto 8 IV 1546; mowy nie głosowano |
| Rozbudowane cytaty o mocy Kościoła do zmieniania przykazań | sporne | krążą bez lokalizacji; to parafrazy |
Opowieść, w której sobór waha się nad przyjęciem samego Pisma, a dopiero wystąpienie arcybiskupa przechyla szalę, jest nadbudową literatury sabatariańskiej. Przeczy jej prosta chronologia: w 1562 roku nie było już czego rozstrzygać, bo dekret z sesji IV obowiązywał od szesnastu lat. Mowa nie zmieniła żadnej decyzji. Jej waga jest inna i dla serwisu wystarczająca: na soborze powszechnym, w uroczystym kazaniu, zmiana szabatu posłużyła jako dowód władzy Kościoła nad Pismem, podany słuchaczom jak rzecz oczywista, a nie jak nowa teza.
Argument nie był zresztą nowy. Trzydzieści dwa lata wcześniej Wyznanie augsburskie (1530, art. 28) przytacza go jako argument strony rzymskiej: „Wielka, powiadają, jest władza kościoła, skoro udzielił dyspensy od jednego z Dziesięciu Przykazań”. Luteranie przytaczają to zdanie, żeby na nie odpowiedzieć — nie jest to ich wyznanie o sobie. Cztery lata po mowie de Fosso ten sam tok myślenia trafił do Katechizmu Rzymskiego (1566); oba teksty i ich późniejsze echa omawia tekst o pięciu przyznaniach w sprawie niedzieli.
1547 i 1999: od klątw do „nie dotyczą”
Kanonów z sesji VI nigdy formalnie nie odwołano. 31 października 1999 roku w Augsburgu Światowa Federacja Luterańska i Kościół rzymskokatolicki podpisały jednak Wspólną deklarację w sprawie nauki o usprawiedliwieniu. Jej paragraf 41 stwierdza: „Nauka kościołów luterańskich przedstawiona w tej Deklaracji nie podpada pod potępienia Soboru Trydenckiego; potępienia zawarte w księgach wyznaniowych luteranizmu nie dotyczą nauki Kościoła rzymskokatolickiego przedstawionej w tej Deklaracji”. Do deklaracji przystąpili później metodyści (2006), a także anglikanie i reformowani (2017); w 2016 roku w Lund odbyło się wspólne luterańsko-katolickie upamiętnienie 500-lecia reformacji z udziałem papieża Franciszka.
Zamiast tezy spiskowej — kilka pytań, które ten dokument zostawia otwarte. Czy klątwy przestały obowiązywać, czy tylko przestały być wypowiadane wobec tej konkretnej wersji nauki luterańskiej? Czy to luteranizm z 1999 roku jest tym, który potępiono w 1547, czy zmieniło się sformułowanie? I wreszcie: deklaracja dotyczy usprawiedliwienia, nie autorytetu. Sesja IV z 1546 roku — tradycja „z równym uczuciem pobożności” obok Pisma — nie była przedmiotem uzgodnień. Argument, którego użył arcybiskup Reggio, pozostaje więc tam, gdzie był.
Czego nie powtarzamy
Mowa arcybiskupa Reggio przesądziła o odrzuceniu sola scriptura. Chronologia mówi co innego. Rzetelnie: dekret o Piśmie i tradycji przyjęto 8 kwietnia 1546 roku, a mowa padła w styczniu 1562 roku i była kazaniem, nie głosowaniem.
De Fosso powiedział, że Kościół ma moc zmieniać przykazania Boże wedle woli. Takie rozbudowane wersje krążą bez lokalizacji. Rzetelnie: cytujemy tylko sedno potwierdzone w wydaniach Mansiego i Le Plata — szabat przeszedł w niedzielę mocą Kościoła, a nie nakazu Chrystusa.
Sobór trydencki zwołano po to, by zmienić szabat. Zmiana szabatu na niedzielę to spuścizna II–IV wieku — od pierwszych świadectw niedzielnych zgromadzeń po ustawę Konstantyna z 321 roku i kanon 29 z Laodycei. Rzetelnie: Trydent jej bronił, przywołując argument z autorytetu.
Wyznanie augsburskie przyznaje, że to luteranie zmienili szabat. Nie przyznaje. Rzetelnie: art. 28 referuje rzymski argument o zmianie szabatu po to, by mu odpowiedzieć; jest cennym świadectwem tego, jak Rzym argumentował w 1530 roku.
Reforma kalendarza z 1582 roku pomieszała dni tygodnia, więc dzisiejsza sobota nie jest tamtą sobotą. Reforma gregoriańska usunęła dziesięć dat, ale nie dni tygodnia. Rzetelnie: po czwartku 4 października 1582 roku nastąpił piątek 15 października, a cykl siedmiu dni pozostał nienaruszony.
Co na to Pismo
Sam arcybiskup Reggio przyznał, że zmiana szabatu nie wynikała z nauki Chrystusa. Tekst, do którego się odwołał, brzmi w całości tak:
Nie sądźcie, że przyszedłem znieść Prawo albo Proroków. Nie przyszedłem znieść, ale wypełnić. Zaprawdę bowiem powiadam wam: Dopóki niebo i ziemia nie przeminą, ani jedna jota, ani jedna kreska nie przeminie z prawa, aż wszystko się wypełni. Kto by więc złamał jedno z tych najmniejszych przykazań i uczyłby tak ludzi, będzie nazwany najmniejszym w królestwie niebieskim. A kto by je wypełniał i uczył, ten będzie nazwany wielkim w królestwie niebieskim.
Mt 5,17-19 (UBG)
Przykazanie o szabacie nie stoi wśród przepisów obrzędowych, lecz w środku Dekalogu: „Pamiętaj o dniu szabatu, aby go święcić” (Wj 20,8) — szerzej w dziale o dziesięciu przykazaniach i o szabacie. Spór o to, co ma ostatnie słowo, Jeszua (Jezus) rozstrzygnął zresztą sam, w rozmowie o tradycji starszych:
Lecz na próżno mnie czczą, ucząc nauk, które są nakazami ludzkimi. Wy bowiem, opuściwszy przykazania Boże, trzymacie się tradycji ludzkiej, obmywania dzbanków i kubków. I wiele innych tym podobnych rzeczy czynicie. Mówił im też: Całkowicie znosicie przykazanie Boże, aby zachować swoją tradycję.
Mk 7,7-9 (UBG)
Prorok podał kryterium, którym da się zmierzyć każdy sobór, każdy katechizm i każdy tekst serwisu, także ten:
Do prawa i do świadectwa! Jeśli nie będą mówić według tego słowa, to w nim nie ma żadnej światłości.
Iz 8,20 (UBG)
Nie piszemy tego przeciw katolikom, którzy świętują niedzielę w dobrej wierze. Piszemy o argumencie — bo arcybiskup Reggio miał rację w jednym: kto zachowuje dzień, którego Pismo nie wyznaczyło, opiera się na czyimś autorytecie. Pytanie brzmi tylko, na czyim. Apostołowie odpowiedzieli na nie przed Sanhedrynem: „Bardziej trzeba słuchać Boga niż ludzi” (Dz 5,29).
