Przymiotnik koinos (κοινός, G2839) występuje w Nowym Testamencie czternaście razy. Jego podstawowe znaczenie jest neutralne i nie ma nic wspólnego z kultem: wspólny, należący do wszystkich, powszechny. Od niego pochodzi nazwa koine — potoczna greka, czyli mowa wspólna.
Znaczenie podstawowe
Dzieje Apostolskie używają przymiotnika w opisie życia pierwszej wspólnoty i w obu miejscach nie ma w nim żadnego odcienia ujemnego.
A wszyscy, którzy uwierzyli, byli razem i wszystko mieli wspólne.
Dz 2,44
A to mnóstwo wierzących miało jedno serce i jedną duszę. Nikt nie nazywał swoim tego, co posiadał, ale wszystko mieli wspólne.
Dz 4,32
Do Tytusa, mego własnego syna we wspólnej wierze. Łaska, miłosierdzie i pokój od Boga Ojca i Pana Jezusa Chrystusa, naszego Zbawiciela.
Tt 1,4
Umiłowani, podejmując usilne starania, aby pisać wam o wspólnym zbawieniu, uznałem za konieczne napisać do was i zachęcić do walki o wiarę raz przekazaną świętym.
Jud 1,3
W Liście do Tytusa mowa o wspólnej wierze, u Judy o wspólnym zbawieniu. To ten sam wyraz, który w innych miejscach UBG oddaje jako nieczysty.
Znaczenie wtórne
Drugie znaczenie powstaje przez przeciwstawienie: skoro coś oddzielonego dla Boga jest wyjęte ze zwykłego obiegu, to co pozostaje w obiegu, jest pospolite. Stąd użycie w sporze o mycie rąk.
A gdy zobaczyli, że niektórzy z jego uczniów jedzą chleb nieczystymi, to znaczy nieumytymi rękami, ganili to.
Mk 7,2
Zapytali go więc faryzeusze i uczeni w Piśmie: Dlaczego twoi uczniowie nie postępują według tradycji starszych, lecz jedzą chleb nieumytymi rękami?
Mk 7,5
UBG w Mk 7,2 dodaje wyjaśnienie: nieczystymi, to znaczy nieumytymi. Grecki mówi po prostu: pospolitymi. Ręce nie były brudne w sensie higienicznym ani nieczyste w sensie Tory — po prostu nie przeszły obrzędu, który wyjmował je ze stanu zwykłego.
Miejsce, w którym różnica decyduje
Widzenie Piotra zestawia dwa różne wyrazy obok siebie, jako dwie osobne kategorie.
A Piotr odpowiedział: Żadną miarą, Panie, bo nigdy nie jadłem niczego pospolitego lub nieczystego.
Dz 10,14
I odpowiedziałem: Żadną miarą, Panie, bo nigdy niczego pospolitego lub nieczystego nie wziąłem do ust.
Dz 11,8
Tu UBG rozróżnia poprawnie: pospolitego lub nieczystego. Drugi wyraz to akathartos — termin Tory. Pierwszy to koinos — kategoria zwyczajowa, o pokarmach czystych, ale mających kontakt z czymś, co czyni je nieodpowiednimi dla przestrzegającego czystości. Odpowiedź głosu z nieba pada jednak w formie czasownikowej pochodzącej od koinos, nie od akathartos, a tego już polski przekład nie pokazuje.
Wtedy znowu, po raz drugi dobiegł go głos: Tego, co Bóg oczyścił, ty nie uważaj za nieczyste.
Dz 10,15
Po grecku brzmi to: nie nazywaj pospolitym. Po polsku: nie uważaj za nieczyste. Rozróżnienie z wiersza poprzedniego znika w wierszu następnym.
Co ginie po polsku
Ginie cała granica między dwiema kategoriami. Najwyraźniej widać to w Rz 14,14, gdzie przymiotnik pada trzy razy i za każdym razem UBG pisze nieczysty. Grecki tekst nie używa tam ani razu wyrazu z Tory.
Wiem i jestem przekonany przez Pana Jezusa, że nie ma niczego, co by samo w sobie było nieczyste. Tylko dla tego, kto uważa coś za nieczyste, to dla niego jest nieczyste.
Rz 14,14
Zdanie brzmi więc po grecku: nie ma niczego, co samo z siebie byłoby pospolite. To twierdzenie o kategorii zwyczajowej, a nie o katalogu Tory — a polski przekład zamienia je w twierdzenie o czymś innym.
Ginie też odcień w Hbr 10,29, gdzie ten sam przymiotnik opisuje potraktowanie krwi przymierza jak rzeczy zwykłej. UBG pisze o zbezczeszczeniu, co oddaje skutek, ale gubi obraz: chodzi o zrównanie tego, co oddzielone, z tym, co powszechne.
Jak wam się wydaje, na ileż surowszą karę zasługuje ten, kto by podeptał Syna Bożego i zbezcześcił krew przymierza, przez którą został uświęcony, i znieważył Ducha łaski?
Hbr 10,29
I nie wejdzie do niego nic nieczystego ani ten, kto popełnia obrzydliwość i kłamstwo, tylko ci, którzy są zapisani w księdze życia Baranka.
Ap 21,27
Co sporne
Widzenie Piotra jest jednym z najczęściej przywoływanych miejsc w sporze o pokarmy. Rozróżnienie koinos i akathartos jest w tym sporze argumentem realnym: pokazuje, że głos z nieba odpowiada na kategorię zwyczajową, którą Piotr wymienił jako pierwszą, a sam Piotr trzy razy w tekście podaje wykładnię widzenia i za każdym razem dotyczy ona ludzi, nie potraw.
I powiedział do nich: Wiecie, że nie wolno Żydowi przestawać z cudzoziemcem albo przychodzić do niego. Lecz Bóg mi pokazał, żebym żadnego człowieka nie nazywał pospolitym lub nieczystym.
Dz 10,28
Nie znaczy to, że leksyka sprawę zamyka. Przeciwnicy takiego odczytu wskazują, że w wierszu 14 padają oba wyrazy i że odpowiedź może odnosić się do obu. Wskazują też, że sam Piotr został wcześniej wezwany do zabicia i zjedzenia zwierząt, więc obraz dotyczy pokarmu, choć zastosowanie dotyczy ludzi. Zakres słowa przemawia za jedną stroną, ale sporu nie kończy — rozstrzyga się on na całości narracji Dz 10–11 i na tym, jak czyta się Rz 14.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, jak szeroko w I wieku stosowano kategorię pospolitości i skąd dokładnie brały się jej granice; źródła opisujące ten obyczaj są w większości późniejsze. Nie wiemy, czy Piotr w Dz 10,14 wymienia dwie kategorie jako rozłączne, czy jako parę utartą i wzmacniającą się nawzajem — greckiego spójnika nie da się tu jednoznacznie rozstrzygnąć. Nie wiemy wreszcie, dlaczego autor Listu do Rzymian użył w rozdziale czternastym wyrazu koinos, a nie terminu Tory; możliwe, że dlatego, iż spór dotyczył właśnie zwyczaju, ale tekst tego nie mówi.
Zobacz też: Akathartos (ἀκάθαρτος) — nieczysty, greckie tame · Dzieje Apostolskie · Piotr
