Przymiotnik akathartos (ἀκάθαρτος, G0169) występuje w Nowym Testamencie trzydzieści dwa razy. Powstał przez dodanie przedrostka przeczącego do katharos — czysty. Odpowiada hebrajskiemu tame (H2930), które w Tanach pada sto sześćdziesiąt dwa razy i jest technicznym terminem prawa czystości: nie oznacza brudu ani grzechu, tylko chwilową niezdatność do kontaktu ze sferą świętą.
Pole pierwsze: duchy
Uderzająca jest statystyka. Zdecydowana większość wystąpień w Ewangeliach i Dziejach to jedno stałe połączenie: duch nieczysty. Nie jest to język Tory, tylko odrębne użycie.
A w ich synagodze był człowiek mający ducha nieczystego, który zawołał:
Mk 1,23
A gdy on wyszedł z łodzi, zaraz wybiegł mu naprzeciw z grobowców człowiek mający ducha nieczystego.
Mk 5,2
A był w synagodze człowiek, który miał ducha demona nieczystego. Zawołał on donośnym głosem:
Łk 4,33
A przywoławszy swoich dwunastu uczniów, dał im moc nad duchami nieczystymi, aby je wypędzali i aby uzdrawiali wszystkie choroby i wszelkie słabości.
Mt 10,1
Wtedy, przywoławszy do siebie dwunastu, zaczął ich rozsyłać po dwóch. Dał im też moc nad duchami nieczystymi.
Mk 6,7
Marek stosuje ten zwrot najczęściej, a w Mk 3,30 podaje go wprost jako zarzut postawiony Mesjaszowi. W tym polu przymiotnik nie mówi o statusie rytualnym, tylko o naturze istoty duchowej.
Bo mówili: Ma ducha nieczystego.
Mk 3,30
Pole drugie: prawo czystości
Kilka miejsc używa przymiotnika w znaczeniu bliskim Torze. Najważniejsze z nich to widzenie Piotra, gdzie stoi w parze z innym wyrazem, oraz cytat z proroków w Drugim Liście do Koryntian.
A Piotr odpowiedział: Żadną miarą, Panie, bo nigdy nie jadłem niczego pospolitego lub nieczystego.
Dz 10,14
I powiedział do nich: Wiecie, że nie wolno Żydowi przestawać z cudzoziemcem albo przychodzić do niego. Lecz Bóg mi pokazał, żebym żadnego człowieka nie nazywał pospolitym lub nieczystym.
Dz 10,28
Dlatego wyjdźcie spośród nich i odłączcie się, mówi Pan, i nieczystego nie dotykajcie, a ja was przyjmę.
2Kor 6,17
Osobno stoi 1 Kor 7,14, gdzie przymiotnik opisuje hipotetyczny status dzieci, oraz Ef 5,5, gdzie wchodzi do listy postaw wykluczających z królestwa.
Bo wiecie o tym, że żaden rozpustnik ani nieczysty, ani chciwiec, to znaczy bałwochwalca, nie ma dziedzictwa w królestwie Chrystusa i Boga.
Ef 5,5
I zawołał potężnie donośnym głosem: Upadł, upadł wielki Babilon, metropolia. Stała się mieszkaniem demonów, schronieniem wszelkiego ducha nieczystego i schronieniem wszelkiego ptactwa nieczystego i znienawidzonego.
Ap 18,2
Co ginie po polsku
Ginie to, że są to dwa różne pola. Polski czytelnik ma jedno słowo nieczysty i naturalnie łączy duchy nieczyste z przepisami Księgi Kapłańskiej, choć w tekstach są to dwa osobne sposoby użycia. Grecki ma tu jeden przymiotnik i to prawda — ale kontekst rozdziela je tak wyraźnie, że mieszanie ich jest błędem, którego polszczyzna nie ułatwia dostrzec.
Ginie też różnica wobec pokrewnego rzeczownika akatharsia (G0167, 10 wystąpień), który w listach oznacza nieczystość jako postawę i występuje w wyliczeniach obok porneia. Polszczyzna używa dla obu tego samego rdzenia, więc czytelnik nie widzi, że listy wad posługują się rzeczownikiem, a opisy opętań przymiotnikiem.
Ginie wreszcie techniczność terminu. W Torze nieczystość jest stanem odwracalnym, z określoną procedurą i określonym czasem trwania — nie jest winą. Polskie nieczysty brzmi oceniająco, więc czytelnik odbiera te przepisy jako moralne, a nie jako regulację dostępu do przybytku.
Skutek tego przesunięcia widać przy Ap 17,4 i Ap 18,2, gdzie przymiotnik wraca w opisach Babilonu. Po polsku brzmią one jak potępienie rozwiązłości; po grecku pracuje w nich cała siatka pojęć czystości, w której chodzi o to, co może, a co nie może zbliżyć się do świętego miasta. Ap 21,27 domyka tę linię wyrazem z sąsiedniego pola, mówiąc o tym, co pospolite. Czytelnik polski widzi w obu miejscach to samo słowo i nie ma jak zauważyć, że autor przechodzi z jednej kategorii do drugiej.
Co sporne
Dz 10,14 stawia obok siebie dwa wyrazy, co samo w sobie jest argumentem, że oznaczają one różne rzeczy. Co z tego wynika dla sporu o pokarmy, to już inna sprawa. Zwolennicy odczytu, według którego widzenie nie znosi kategorii Tory, wskazują, że wykładnia podana przez samego Piotra w Dz 10,28 dotyczy ludzi. Przeciwnicy odpowiadają, że skoro w wierszu 14 pada również termin Tory, odpowiedź głosu obejmuje oba wyrazy. Zakres przymiotnika sam tego nie rozstrzyga — ustala tylko, że w wierszu 14 mowa o dwóch kategoriach, a nie o jednej. Kto z rozróżnienia leksykalnego wyprowadza gotowe rozstrzygnięcie całego rozdziału, robi krok za daleko.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, skąd wzięło się połączenie tego przymiotnika z duchami; w Tanach takie użycie jest rzadkie, a w Ewangeliach dominuje. Nie wiemy, czy dla greckojęzycznego czytelnika bez zaplecza żydowskiego przymiotnik zachowywał sens prawa czystości, czy odbierany był ogólnie jako określenie czegoś odrażającego. Nie wiemy wreszcie, co dokładnie znaczy określenie nieczystych dzieci w 1 Kor 7,14 — zdanie jest hipotetyczne i nie podaje, o jaki rodzaj nieczystości chodzi.
Zobacz też: Katharos (καθαρός) — czysty, greckie tahor · Tame (טָמֵא) — nieczystość rytualna to nie grzech · Tanach · Porneia (πορνεία) — szeroka kategoria grzechu seksualnego · Marek — znaczenie imienia
