Przymiotnik katharos (καθαρός, G2513) występuje w Nowym Testamencie dwadzieścia osiem razy. Odpowiada hebrajskiemu tahor (H2889), które w Tanach pada dziewięćdziesiąt cztery razy. W obu językach chodzi o kategorię statusu, a nie o brak brudu: czysty znaczy zdatny do kontaktu ze sferą świętą, nieczysty znaczy chwilowo niezdatny.
Trzy pola użycia
Pierwsze pole jest materialne i dotyczy rzeczy: len, złoto, szata.
I wyszło ze świątyni siedmiu aniołów mających siedem plag, ubranych w czysty, lśniący len i przepasanych na piersi złotymi pasami.
Ap 15,6
A wojska w niebie podążały za nim na białych koniach, ubrane w bisior biały i czysty.
Ap 19,14
Jego mur jest zbudowany z jaspisu, miasto zaś ze szczerego złota podobnego do czystego szkła.
Ap 21,18
Drugie pole dotyczy wnętrza człowieka i to ono jest w Nowym Testamencie najczęstsze. Wyrażenie o czystym sercu wraca w kilku listach jako opis postawy bez podszewki.
Błogosławieni czystego serca, ponieważ oni zobaczą Boga.
Mt 5,8
Końcem zaś przykazania jest miłość płynąca z czystego serca, z prawego sumienia i wiary nieobłudnej;
1Tm 1,5
Uciekaj też od młodzieńczych pożądliwości, a zabiegaj o sprawiedliwość, wiarę, miłość, pokój wraz z tymi, którzy wzywają Pana z czystego serca.
2Tm 2,22
Skoro oczyściliście swoje dusze, będąc posłuszni prawdzie przez Ducha ku nieobłudnej braterskiej miłości, czystym sercem jedni drugich gorąco miłujcie;
1P 1,22
Trzecie pole jest prawne. Paweł w Milecie używa przymiotnika w formule sądowej: nie jest winien niczyjej krwi, a więc jest wolny od zarzutu.
Dlatego oświadczam wam dzisiaj, że nie jestem winien niczyjej krwi.
Dz 20,26
Kategoria, która działa w obie strony
Najciekawsze zdanie stoi w Liście do Tytusa i pokazuje, że kategoria czystości nie jest właściwością samych rzeczy, lecz relacją między rzeczą a człowiekiem.
Dla czystych wszystko jest czyste, natomiast dla skalanych i niewierzących nie ma nic czystego, lecz skalany jest zarówno ich umysł, jak i sumienie.
Tt 1,15
Raczej z tego, co jest wewnątrz, dawajcie jałmużnę, a wszystko będzie dla was czyste.
Łk 11,41
Ta sama myśl wraca u Jana: uczniowie są czyści z powodu słowa, a więc czystość jest tu skutkiem czegoś, co przyszło z zewnątrz, a nie ich osiągnięciem.
Wy już jesteście czyści z powodu słów, które do was mówiłem.
J 15,3
Jezus mu odpowiedział: Kto jest umyty, potrzebuje umyć tylko nogi, bo cały jest czysty. I wy jesteście czyści, lecz nie wszyscy.
J 13,10
Co ginie po polsku
Ginie kategoria kultowa. Polskie czysty w codziennym użyciu znaczy niezabrudzony, więc czytelnik odbiera te zdania higienicznie albo moralnie. W tekstach biblijnych czystość jest przede wszystkim kwestią zdatności: czy dana osoba lub rzecz może wejść w kontakt z tym, co oddzielone dla Boga.
Ginie też związek z Tanach. Ten sam podział na czyste i nieczyste organizuje całe rozdziały Księgi Kapłańskiej, a grecki przymiotnik jest jego kontynuacją. Polski przekład używa tego samego słowa w obu miejscach, więc związek formalnie jest zachowany — ale ponieważ w polszczyźnie ten wyraz ma inny ciężar, czytelnik nie odbiera go jako terminu technicznego, tylko jako określenie ogólne.
Ginie wreszcie odróżnienie od pokrewnego czasownika katharizo (G2511, 31 wystąpień), który oznacza czynność oczyszczania i który stoi w kilku spornych miejscach, między innymi w Mk 7,19 i w Dz 10,15. Polszczyzna używa dla obu rodziny wyrazów czyścić i czysty, więc granica między stanem a czynnością się rozmywa.
Co sporne
Tt 1,15 bywa czytane jako zniesienie kategorii czystości w ogóle: skoro dla czystych wszystko jest czyste, to rozróżnienia Tory przestały działać. Zakres przymiotnika takiego wniosku nie unosi. Zdanie mówi o człowieku i o tym, co jego stan robi z jego oceną rzeczy, a nie o katalogu rzeczy. Druga połowa wiersza pokazuje to wyraźnie, bo dla skalanych nie ma nic czystego — gdyby chodziło o właściwość obiektów, zdanie byłoby wewnętrznie sprzeczne.
Nie znaczy to jednak, że leksyka rozstrzyga spór o pokarmy. Kluczowe miejsca w tej dyskusji — Mk 7,19, Dz 10,15, Rz 14,14 — używają innych wyrazów z tej samej rodziny albo wyrazu koinos, a każde z nich ma własne trudności składniowe. Zakres katharos jest w tym sporze argumentem po stronie tych, którzy widzą tu kategorię relacyjną, a nie zniesienie podziału. Argument to nie wyrok.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, jak dokładnie pierwsze wspólnoty stosowały tę kategorię w praktyce codziennej, bo listy odnoszą się do sporów, nie opisują zwyczajów. Nie wiemy, czy dla czytelnika greckiego bez zaplecza żydowskiego przymiotnik zachowywał sens kultowy, czy odbierany był ogólnie. Nie wiemy wreszcie, ile z dwudziestu ośmiu wystąpień świadomie nawiązuje do Tanach, a ile jest po prostu zwykłym użyciem języka.
Zobacz też: Tahor (טָהוֹר) — czysty rytualnie, a nie „higieniczny” · Tanach · Koinos (κοινός) — „pospolity” to nie to samo co „nieczysty” · Paweł — znaczenie imienia
