Zesłanie Ducha Świętego — Pięćdziesiątnica (Szawuot) w Dziejach 2

Zesłanie Ducha Świętego to wydarzenie z drugiego rozdziału Dziejów Apostolskich: w dniu Pięćdziesiątnicy, czyli biblijnego święta Szawuot, Duch Jahwe (PAN) zstąpił na uczniów Jeszui (Jezusa) zebranych w Jerozolimie. Łukasz zapisuje, że „wszyscy byli jednomyślnie na tym samym miejscu” (Dz 2,1), gdy rozległ się szum jak od wiatru, ukazały się języki jakby z ognia, a uczniowie zaczęli mówić w językach pielgrzymów z wielu krajów. Tego samego dnia Piotr wyjaśnił tłumom, co się stało, a około trzech tysięcy słuchaczy przyjęło zanurzenie w imię Jeszui.

Zesłanie Ducha Świętego w skrócie

Zmartwychwstały Jeszua przez czterdzieści dni ukazywał się uczniom (Dz 1,3), a potem kazał im zostać w mieście: „oczekujcie obietnicy Ojca” (Dz 1,4). W Ewangelii Łukasza to samo polecenie brzmi: pozostańcie w mieście, „aż będziecie przyobleczeni mocą z wysoka” (Łk 24,49). Po około dziesięciu dniach czekania przyszło święto, a z nim obiecany dar. Przebieg całego rozdziału zbiera streszczenie Dziejów 2.

Szawuot w Torze — Święto Tygodni

Pięćdziesiątnica nie jest nazwą nowego święta. To grecki odpowiednik tego, co Tora nazywa Szawuot (שָׁבוּעוֹת), czyli Tygodnie: greckie pentekoste znaczy pięćdziesiąty (dzień). Obie nazwy biorą się z tego samego przepisu. Od dnia, w którym przyniesiono snop kołysania, Izrael odliczał „siedem pełnych tygodni” (Kpł 23,15), a pięćdziesiątego dnia składał „dwa chleby na ofiarę kołysania”, i to „upieczone na zakwasie” (Kpł 23,17). To wyjątek, bo zwykłej ofiary pokarmowej nie wolno było przygotowywać z zakwasem (Kpł 2,11). Księga Wyjścia wiąże to święto z pierwocinami żniwa pszenicy (Wj 34,22).

Księga Powtórzonego Prawa przypomina, kto ma się cieszyć przed Jahwe w tym dniu: „ty, twój syn i twoja córka, twój sługa i twoja służąca”, a z nimi Lewita, przybysz, sierota i wdowa (Pwt 16,11). Do tego wersetu wrócimy przy mowie Piotra. Serwis obchodzi Szawuot według Kpł 23; liczenie dni, przepisy Tory i sposób świętowania opisujemy na stronie Szawuot — Święto Tygodni, a krótką odpowiedź daje artykuł czym jest Szawuot.

Dlaczego Duch przyszedł właśnie w Szawuot

Łukasz nie tłumaczy wprost, dlaczego wybrano ten dzień. Sam tekst i kalendarz Tory podsuwają jednak trzy powiązania.

Tłum pielgrzymów

Szawuot było jednym z trzech świąt, na które Izraelici pielgrzymowali do miejsca wybranego przez Boga, obok Przaśników i Namiotów (Pwt 16,16; zob. chag, czyli święto pielgrzymie). W mieście przebywali więc „Żydzi, mężczyźni pobożni, ze wszystkich narodów pod niebem” (Dz 2,5). Wieść o tym dniu mogła wrócić z nimi do Mezopotamii, Egiptu, Azji i Rzymu.

Pierwszy plon

Odliczanie do Szawuot zaczyna się od Pierwocin. Paweł nazywa zmartwychwstałego Mesjasza tym, który stał się „pierwszym plonem tych, którzy zasnęli” (1 Kor 15,20) — więcej w tekście o Mesjaszu jako pierwszym plonie. Pięćdziesiąt dni później, w święto pierwocin pszenicy, zbór zbiera pierwsze trzy tysiące ludzi. To odczytanie typologiczne: Łukasz go nie formułuje, ale sam układ świąt z Kpł 23 do niego prowadzi.

Synaj i Prawo wpisane w serce

Izrael stanął pod górą Synaj w trzecim miesiącu po wyjściu z Egiptu (Wj 19,1), czyli mniej więcej w porze Święta Tygodni. Tora nie podaje jednak dnia, w którym padły przykazania, więc łączenie Szawuot z nadaniem Prawa jest tradycją żydowską, a nie informacją z Pisma. Zestawienie obu scen i tak coś mówi: na Synaju Jahwe dał słyszeć swój głos z nieba i ukazał swój wielki ogień (Pwt 4,36), w Jerozolimie jest odgłos z nieba i ogień. Pod Synajem, po złotym cielcu, „poległo z ludu około trzech tysięcy mężczyzn” (Wj 32,28); w Szawuot „przyłączyło się tego dnia około trzech tysięcy dusz” (Dz 2,41).

Najmocniejsze powiązanie daje jednak obietnica proroków. Jeremiasz zapowiada nowe przymierze, w którym Bóg włoży swoje prawo do wnętrza ludzi i wypisze je na ich sercach (Jr 31,33; zob. nowe przymierze u Jeremiasza). Ezechiel mówi, jak to się stanie:

I dam wam nowe serce, i włożę nowego ducha do waszego wnętrza. Wyjmę serce kamienne z waszego ciała, a dam wam serce mięsiste. Włożę mego Ducha do waszego wnętrza i sprawię, że będziecie chodzić według moich ustaw i będziecie przestrzegać moich sądów, i wykonywać je.

Ez 36,26-27 (UBG)

Duch nie zastępuje tu Prawa. Jest sposobem, w jaki Bóg sprawia, że Jego lud zaczyna je wypełniać (szerzej w tekście nowe serce i nowy duch). Paweł opisuje wierzących jako list zapisany Duchem Boga żywego, „nie na tablicach kamiennych, lecz na żywych tablicach serc” (2 Kor 3,3). Pięćdziesiątnica nie jest więc dniem, w którym Tora przestała obowiązywać. Jak łaska i Prawo łączą się w życiu wierzącego, omawiamy w dziale łaska i Prawo.

Szum, ogień i języki — przebieg Dz 2,1-13

A gdy nadszedł dzień Pięćdziesiątnicy, wszyscy byli jednomyślnie na tym samym miejscu. Nagle powstał odgłos z nieba, jakby uderzenie gwałtownego wiatru, i wypełnił cały dom, w którym siedzieli. Ukazały się im rozdzielone języki jakby z ognia, które spoczęły na każdym z nich. I wszyscy zostali napełnieni Duchem Świętym, i zaczęli mówić innymi językami, tak jak im Duch pozwalał mówić.

Dz 2,1-4 (UBG)

Łukasz opisuje trzy rzeczy i przy dwóch zaznacza, że używa porównania. Najpierw słychać „odgłos z nieba, jakby uderzenie gwałtownego wiatru”, który wypełnia dom. Tekst nie mówi, że wiał wiatr, tylko że dźwięk był do niego podobny. Potem widać „rozdzielone języki jakby z ognia”, które spoczęły na każdym z osobna. Jan Chrzciciel zapowiadał o Mesjaszu: „On będzie was chrzcił Duchem Świętym i ogniem” (Mt 3,11).

Trzeci znak jest najważniejszy, bo dotyczy ludzi spoza domu. Uczniowie zaczęli mówić innymi językami. Co to znaczy, Łukasz wyjaśnia od razu: zbiegł się tłum, a „każdy z nich słyszał ich mówiących w jego własnym języku” (Dz 2,6). Łukasz wylicza piętnaście ludów i krain, od Partów i Medów po Kreteńczyków i Arabów (Dz 2,9-11), a wszyscy mówią to samo: „słyszymy ich głoszących w naszych językach wielkie dzieła Boże” (Dz 2,11).

W Dz 2 inne języki to zatem prawdziwe języki narodów, zrozumiałe dla słuchaczy bez tłumacza. Greckie glossa oznacza zarówno narząd, jak i mowę, stąd gra słów: języki jakby z ognia i mówienie językami. Czy to samo zjawisko opisuje Paweł w 1 Kor 14, gdzie mowa językami wymaga wykładu, jest przedmiotem sporu — omawiamy go w tekście czym jest dar mówienia językami. Wielu czytelników widzi tu odwrócenie Babel, gdzie Jahwe pomieszał język całej ziemi i rozproszył ludzi (Rdz 11,9; zob. czy wieża Babel istniała naprawdę). W Jerozolimie języki nie dzielą, lecz niosą jedno orędzie. Łukasz nie przywołuje jednak Babel wprost, więc to odczytanie, nie teza tekstu.

Reakcja jest podzielona. Jedni pytają zdumieni, co to znaczy. Inni kpią: „Upili się młodym winem” (Dz 2,13).

Mowa Piotra i proroctwo Joela

Piotr staje z jedenastoma i zaczyna od argumentu, który każdy mógł sprawdzić: ci ludzie nie są pijani, bo „jest dopiero trzecia godzina dnia” (Dz 2,15). Godziny liczono od wschodu słońca, więc była mniej więcej dziewiąta rano. Dopiero potem Piotr sięga po Pismo i cytuje proroka Joela.

I stanie się potem, że wyleję swojego Ducha na wszelkie ciało, i będą prorokować wasi synowie i wasze córki, wasi starcy będą mieć sny, a wasi młodzieńcy – widzenia. Nawet na sługi i służebnice wyleję w tych dniach swojego Ducha.

Jl 2,28-29 (UBG)

Uwaga na numerację: w Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej, jak w Wulgacie, to Jl 2,28-32, a w tekście hebrajskim i Biblii Tysiąclecia te same wersety to rozdział trzeci (3,1-5). Piotr cytuje też znaki na niebie, których tamtego dnia nie było; tę trudność omawiamy w tekście o Joelu w dniu Szawuot.

Słowa Joela można zestawić z przepisem o samym święcie. W Pwt 16,11 na Szawuot cieszą się przed Jahwe syn i córka, sługa i służąca. Joel obiecuje Ducha synom i córkom, starcom i młodzieńcom, a na koniec wymienia sługi i służebnice (Jl 2,29). To ci sami ludzie, którzy stali razem w dniu święta. Spełnia się też dawne życzenie Mojżesza: „Oby cały lud Pana zamienił się w proroków” (Lb 11,29).

Rdzeniem mowy nie są jednak znaki, lecz Jeszua. Bóg Go wskrzesił, uwalniając od boleści śmierci (Dz 2,24), a uczniowie są tego świadkami. Wywyższony prawicą Boga Jeszua „otrzymał od Ojca obietnicę Ducha Świętego i wylał to, co wy teraz widzicie i słyszycie” (Dz 2,33). Kolejność jest wyraźna: Ojciec daje obietnicę, Syn ją otrzymuje i wylewa. Aby pokazać, że Psalmy mówią o Mesjaszu, Piotr zauważa, że Dawid umarł, został pogrzebany, a jego grób jest w mieście (Dz 2,29). „Dawid bowiem nie wstąpił do nieba” (Dz 2,34) — czeka w grobie na zmartwychwstanie, jak wszyscy zmarli (zob. co mówi Biblia o stanie po śmierci). Słowa „Siądź po mojej prawicy” dotyczą więc kogoś innego. Ten tekst omawiamy przy Psalmie 110. Wniosek Piotra: Bóg uczynił Jeszuę, którego ukrzyżowali, Panem i Mesjaszem (Dz 2,36).

Trzy tysiące zanurzonych (Dz 2,37-41)

Słuchacze „przerazili się do głębi serca” i zapytali, co mają robić (Dz 2,37). Odpowiedź Piotra zawiera trzy elementy.

Wtedy Piotr powiedział do nich: Pokutujcie i niech każdy z was ochrzci się w imię Jezusa Chrystusa na przebaczenie grzechów, a otrzymacie dar Ducha Świętego. Obietnica ta bowiem dotyczy was, waszych dzieci i wszystkich, którzy są daleko, każdego, kogo powoła Pan, nasz Bóg.

Dz 2,38-39 (UBG)

Najpierw pokuta, potem zanurzenie w imię Jeszui, a z nim obietnica daru Ducha. W Dziejach kolejność zanurzenia i daru Ducha nie zawsze jest taka sama; porównujemy te relacje w tekście o zanurzeniu w Duchu Świętym według Dziejów. Formuła w imię Jeszui wraca w całych Dziejach (zob. w czyje imię zanurzali apostołowie).

Łukasz dodaje zdanie ważne dla praktyki: „Ci więc, którzy chętnie przyjęli jego słowa, zostali ochrzczeni” (Dz 2,41). Zanurzenie następuje po wysłuchaniu, zrozumieniu i decyzji. Tak rozumie je serwis: jako chrzest świadomych, przez zanurzenie. O nowych wierzących Łukasz pisze: „Trwali oni w nauce apostołów, w społeczności, w łamaniu chleba i w modlitwach” (Dz 2,42). Zarazem „Każdego dnia trwali zgodnie w świątyni” (Dz 2,46).

Pierwsi wierzący nie zerwali więc ze świętami Izraela, a Szawuot pozostało w ich kalendarzu. Lata później Paweł ominął Efez, bo chciał zdążyć do Jerozolimy na dzień Pięćdziesiątnicy (Dz 20,16).

Czyj Duch został wylany

Łukasz opisuje Ducha słowami, które wskazują na Ojca. Duch jest obietnicą Ojca (Dz 1,4), mocą, którą uczniowie przyjmą (Dz 1,8), darem (Dz 2,38) i czymś, co Bóg wylewa na wszelkie ciało (Dz 2,17). Ten sam język pada przy zwiastowaniu: „Duch Święty zstąpi na ciebie i moc Najwyższego zacieni cię” (Łk 1,35). Dlatego serwis pisze o Duchu Świętym jako o Duchu samego Jahwe: Jego obecności, mocy i tchnieniu. Pismo przypisuje Duchowi cechy osobowe; Paweł pisze: „nie zasmucajcie Bożego Ducha Świętego” (Ef 4,30). Rozumiemy to tak, że w Duchu działa sam Bóg, a nie trzecia, odrębna istota obok Ojca i Syna.

W Dziejach nikt nie modli się do Ducha. Gdy wspólnota się modli, zwraca się do Boga (Dz 4,24), a Duch jest darem, który od Niego przychodzi. Szerzej piszemy o tym w artykułach kim jest Duch Święty i Duch Święty — osoba czy moc, a o tym, jak Pismo mówi o jedności Boga, na stronie jeden Bóg w Piśmie.

Symbole Ducha Świętego w Piśmie

Pismo nie rysuje portretu Ducha, tylko opisuje Jego działanie obrazami.

Wiatr i tchnienie. Hebrajskie ruach znaczy wiatr, oddech i duch, zależnie od zdania (zob. ruach — co znaczy duch po hebrajsku). Jeszua mówi Nikodemowi: „Wiatr wieje, gdzie chce”, i tak jest z każdym narodzonym z Ducha (J 3,8). Po zmartwychwstaniu „tchnął na nich i powiedział: Weźcie Ducha Świętego” (J 20,22). Szum w Dz 2,2 należy do tego samego szeregu.

Woda. Izajasz stawia obok siebie wylanie wody na spragnionego i wylanie Ducha (Iz 44,3). W ostatni dzień Święta Namiotów Jeszua zapowiada, że „rzeki wody żywej popłyną z jego wnętrza”, a Jan wyjaśnia: „A to mówił o Duchu, którego mieli otrzymać wierzący w niego” (J 7,38-39).

Gołębica. Przy zanurzeniu Jeszui Mateusz pisze, że Jeszua „ujrzał Ducha Bożego zstępującego jak gołębica” (Mt 3,16), a Łukasz — że Duch zstąpił „w kształcie cielesnym jak gołębica” (Łk 3,22). To porównanie, a dlaczego wybrano akurat ten obraz, Pismo nie wyjaśnia.

Olej i namaszczenie. Gdy Samuel namaścił Dawida oliwą, „od tego dnia Duch Pana zstępował na Dawida” (1 Sm 16,13). Samo słowo Mesjasz znaczy Namaszczony (zob. namaszczenie w Biblii), a Piotr mówi, jak Bóg namaścił Jeszuę z Nazaretu Duchem Świętym i mocą (Dz 10,38).

Pieczęć i zadatek. Paweł pisze, że wierzący zostali zapieczętowani obiecanym Duchem, który jest „zadatkiem naszego dziedzictwa” (Ef 1,14; zob. zapieczętowanie Duchem jako zadatek). Z opisu Mesjasza w Iz 11,2 tradycja wyprowadziła też listę siedmiu darów Ducha Świętego, którą omawiamy osobno.

Zielone Świątki — co to za święto i skąd polska nazwa

Zielone Świątki to polska ludowa nazwa kościelnej uroczystości Zesłania Ducha Świętego. Nazwa pochodzi od zieleni: święto przypada w pełni wiosny, a na wsi majono wtedy domy, obejścia i kościoły gałązkami brzozy, w izbach zaś rozkładano tatarak. Kościoły obchodzą je pięćdziesiątego dnia od Wielkanocy, licząc z nią samą, czyli w siódmą niedzielę po niej.

Ta rachuba zaczyna się od kościelnej Wielkanocy, a nie od Pierwocin z Kpł 23. Daty obu świąt czasem się pokrywają, jak w 2026 roku, gdy oba przypadły 24 maja, a w innych latach rozchodzą się, nawet o kilka tygodni. Opisujemy Zielone Świątki informacyjnie: serwis obchodzi Szawuot tak, jak podaje Tora, od rana do wieczora tego dnia, zgodnie z biblijną rachubą dnia. Terminy na kolejne lata podaje kalendarz świąt biblijnych. Na 2027 rok są orientacyjne, bo zależą od nowiu i od tego, kiedy w ziemi Izraela dojrzeje jęczmień; jak liczy się miesiące, wyjaśnia kalendarz księżycowy.

Polska ustawa o dniach wolnych od pracy wymienia pierwszy dzień Zielonych Świątek. Wypada on zawsze w niedzielę, więc nie daje dodatkowego dnia wolnego, a poniedziałek po nim jest w Polsce zwykłym dniem pracy.

Czego nie wiemy

• Roku. Najczęściej podaje się 30 albo 33 rok n.e., zależnie od daty ukrzyżowania.
• Miejsca. Łukasz pisze o domu (Dz 2,2), a wcześniej o sali na górze, w której zbierali się apostołowie (Dz 1,13). Utożsamienie z Wieczernikiem na Syjonie jest tradycją (zob. Wieczernik na Syjonie).
• Kto dokładnie. Wszyscy zebrani to dwunastu apostołów (Dz 1,26; 2,14) albo całe grono około stu dwudziestu osób (Dz 1,15).
• Jak działał znak języków. Uczniowie mówili (Dz 2,4), a słuchacze słyszeli każdy swój język (Dz 2,6.8). Czy cud dotyczył mówiących, czy słuchających, tekst nie mówi.
• Związku z Synajem. Tora nie podaje dnia nadania Prawa. Połączenie go z Szawuot to stara tradycja, nie dane z Pisma.