Lista siedmiu darów Ducha Świętego — mądrość, rozum, rada, męstwo, umiejętność, pobożność i bojaźń Boża — pochodzi z Księgi Izajasza (Iz 11,2-3), z proroctwa o Mesjaszu, na którym spocznie Duch Jahwe (PAN). W tekście hebrajskim tych określeń jest sześć, ułożonych w trzy pary. Siódmy dar, pobożność, wziął się z greckiego przekładu Septuaginty i łacińskiej Wulgaty, które dwa wystąpienia tego samego hebrajskiego słowa oddały dwoma różnymi wyrazami.
Lista, którą zna katechizm
W katolickim nauczaniu siedem darów wylicza się w stałej kolejności. Katechizm Kościoła Katolickiego (nr 1831) podaje je po polsku jako mądrość, rozum, radę, męstwo, umiejętność, pobożność i bojaźń Bożą, a teologia posługuje się nazwami łacińskimi: sapientia, intellectus, consilium, fortitudo, scientia, pietas, timor Domini. Ta kolejność nie jest przypadkowa: dokładnie tak brzmią kolejne słowa łacińskiego tekstu Iz 11,2-3. Kto chce zrozumieć, skąd lista się wzięła, musi więc zajrzeć do Izajasza, i to w trzech językach.
Co mówi tekst hebrajski Iz 11,1-3
Najpierw sam fragment w przekładzie UBG, który idzie za hebrajskim:
I wyjdzie gałązka z pnia Jessego, a latorośl z jego korzenia wyrośnie. I spocznie na nim Duch Pana, duch mądrości i rozumu, duch rady i mocy, duch poznania i bojaźni Pana. I będzie czujny w bojaźni Pana, nie będzie sądził według tego, co oczy widzą, ani karał według tego, co uszy słyszą.
Iz 11,1-3 (UBG)
Werset 2 zaczyna się od zdania głównego: na potomku Jessego spocznie Duch Jahwe. Dalej następują trzy dopowiedzenia, każde z dwoma rzeczownikami:
- ruach chochma u-wina — duch mądrości i rozumu,
- ruach eca u-gewura — duch rady i mocy,
- ruach daat we-jirat JHWH — duch poznania i bojaźni Jahwe.
To daje sześć określeń. Nie są to sześć różnych duchów ani sześć osobnych przydziałów, tylko opis jednego Ducha Jahwe z trzech stron: jak Mesjasz będzie rozumiał, jak będzie decydował i działał, jak będzie trwał przy Bogu. Pary mają też wyraźny cel. Następne wersety mówią o sądzeniu ubogich i rozstrzyganiu spraw cichych (Iz 11,4), więc całe wyposażenie służy królowi, który ma sądzić sprawiedliwie. Serwis omawia ten rozdział szerzej w tekście o odrośli z pnia Jessego.
Werset 3 nie dodaje nowego rzeczownika. Wraca do ostatniego słowa z wersetu 2, jirat JHWH (bojaźń), i buduje z nim zdanie z czasownikiem: wa-haricho be-jirat JHWH. Czasownik pochodzi od rdzenia oznaczającego wąchanie, czucie woni, i w tej formie znaczy mniej więcej znajdować upodobanie. UBG oddaje go jako „I będzie czujny w bojaźni Pana”, inne przekłady piszą, że Mesjasz upodoba sobie bojaźń Jahwe. Tak czy inaczej, hebrajski ma sześć określeń Ducha i jedno powtórzenie. Można to sprawdzić samemu słowo po słowie w przekładzie interlinearnym Izajasza 11.
Jak z sześciu zrobiło się siedem: Septuaginta i Wulgata
Grecki tłumacz Izajasza, pracujący jeszcze przed naszą erą, zapewne nie chciał powtarzać w dwóch sąsiednich zdaniach tego samego słowa. Pierwszą bojaźń z wersetu 2 oddał wyrazem eusebeia (εὐσέβεια, pobożność), a werset 3 przerobił na kolejne zdanie o duchu: emplēsei auton pneuma phobou theou, czyli napełni go duch bojaźni Bożej. W efekcie po grecku przy słowie pneuma stoi siedem różnych określeń i lista wygląda na zamkniętą siódemkę.
Wulgata poszła tą samą drogą: spiritus scientiae et pietatis, et replebit eum spiritus timoris Domini. To o tyle ciekawe, że Hieronim przekładał Izajasza z hebrajskiego, o czym piszemy w artykule Hieronim i Wulgata. W tym miejscu zostawił jednak pietas i zdanie o napełnieniu duchem bojaźni, czyli brzmienie zgodne z Septuagintą. Z łaciny lista przeszła do teologii Zachodu i do katechizmów. Dopiero Nowa Wulgata z 1979 roku, poprawiona według hebrajskiego, wróciła w tym miejscu do sześciu określeń: spiritus scientiae et timoris Domini; et deliciae eius in timore Domini. Katechizm pozostał przy dawnej siódemce.
| Hebrajski (Iz 11,2-3) | Septuaginta | Wulgata | Katechizm |
|---|---|---|---|
| chochma | sophia | sapientia | mądrość |
| bina | synesis | intellectus | rozum |
| eca | boulē | consilium | rada |
| gewura | ischys | fortitudo | męstwo |
| daat | gnōsis | scientia | umiejętność |
| jirat JHWH (w. 2) | eusebeia | pietas | pobożność |
| jirat JHWH (w. 3, powtórzenie) | pneuma phobou theou | spiritus timoris Domini | bojaźń Boża |
Pobożność nie jest więc w hebrajskim tekście osobnym darem, tylko drugim tłumaczeniem bojaźni Jahwe. Uczciwie trzeba dodać, że siódemkę da się policzyć także po hebrajsku, jeśli na początku listy postawić samego Ducha Jahwe. Wtedy jednak Duch staje się jednym z własnych darów, a to już nie jest lista darów, tylko opis ich źródła. Różne przekłady tego miejsca zestawia porównanie przekładów Izajasza 11.
Jak siódemka weszła do tradycji
Liczba siedem była dla starożytnych czytelników liczbą pełni, więc lista z Septuaginty łatwo zyskała status kompletnego katalogu. Już w II wieku, w Dialogu z Tryfonem Justyna Męczennika (rozdz. 87), ten fragment pada w wersji greckiej, z pobożnością jako osobnym określeniem. Żydowski rozmówca Justyna pyta, jak Mesjasz mógł istnieć wcześniej, skoro dopiero miał zostać napełniony wyliczonymi przez Izajasza mocami Ducha. Augustyn w komentarzu do Kazania na górze (De sermone Domini in monte I,4) zestawił siedem darów z błogosławieństwami, czytając listę Izajasza od końca, od bojaźni do mądrości, a Tomasz z Akwinu (Summa theologiae, I-II, kw. 68) opisał je jako trwałe usposobienia, odróżnione od cnót. Część komentatorów łączy też listę z Izajasza z pozdrowieniem, które Jan przesyła od „siedmiu Duchów, które są przed jego tronem” (Ap 1,4), choć sam Jan tego związku nie wskazuje. Wszystko to jest tradycją wykładu, nie treścią Pisma.
W Kościele katolickim siedem darów wiąże się z bierzmowaniem: modlitwa biskupa nad bierzmowanymi powtarza sformułowania Iz 11 w wersji łacińskiej, od ducha mądrości i rozumu po ducha bojaźni. Zwraca się przy tym do Boga Ojca. Nauczanie to opiera się na nałożeniu rąk z Dziejów, gdy Piotr i Jan modlili się za ochrzczonych w Samarii, „aby otrzymali Ducha Świętego” (Dz 8,15). W tym opisie nie ma jednak ani siedmiu darów, ani odwołania do Izajasza. Pismo zna jedno zanurzenie tych, którzy uwierzyli, i obietnicę: „otrzymacie dar Ducha Świętego” (Dz 2,38). Darem, w liczbie pojedynczej, jest tu sam Duch. Więcej o zanurzeniu świadomych piszemy na stronie o chrzcie.
Do kogo odnosi się Iz 11: Mesjasz
Proroctwo mówi o jednej postaci: o gałązce z pnia Jessego, czyli z rodu Dawida, który w chwili spełnienia będzie przypominał ścięte drzewo. Nowe Przymierze odnosi ją do Jeszui (Jezusa) i pokazuje, że Duch rzeczywiście na Nim spoczął. Jan Chrzciciel widzi Ducha zstępującego z nieba, który „spoczął na nim” (J 1,32), i przypomina, że właśnie po tym znaku miał rozpoznać Tego, który chrzci Duchem Świętym (J 1,33). Jeszua w synagodze w Nazarecie czyta o sobie słowa Izajasza: „Duch Pana nade mną, ponieważ namaścił mnie” (Łk 4,18). O tej scenie więcej w tekście Iz 61 w Nazarecie. Ewangelia Jana dodaje, że Bóg „daje mu Ducha bez miary” (J 3,34).
To zmienia sposób czytania całej listy. Izajasz nie opisuje zestawu, który ktoś otrzymuje w sześciu czy siedmiu porcjach. Opisuje Mesjasza, który ma Ducha Jahwe w pełni i dzięki temu sądzi nie według tego, co widzą oczy (Iz 11,3). Mądrość, rada i bojaźń Jahwe są tu cechami króla, a nie punktami do odhaczenia.
Dary Ducha w Nowym Przymierzu wyglądają inaczej
Gdy apostołowie mówią o darach Ducha u wierzących, nie sięgają do Iz 11 i nie liczą do siedmiu. Paweł zaczyna od zasady:
A różne są dary, lecz ten sam Duch. Różne też są posługi, lecz ten sam Pan. I różne są działania, lecz ten sam Bóg, który sprawia wszystko we wszystkich. A każdemu jest dany przejaw Ducha dla wspólnego pożytku.
1 Kor 12,4-7 (UBG)
Potem wymienia dziewięć przejawów: mowę mądrości, mowę wiedzy, wiarę, dar uzdrawiania, czynienie cudów, proroctwo, rozróżnianie duchów, różne rodzaje języków i tłumaczenie języków (1 Kor 12,8-10). W Liście do Rzymian lista jest inna: prorokowanie, usługiwanie, nauczanie, napominanie, rozdawanie, przewodzenie i okazywanie miłosierdzia (Rz 12,6-8). W Liście do Efezjan darami są ludzie: apostołowie, prorocy, ewangeliści, pasterze i nauczyciele (Ef 4,11). Piotr każe po prostu usługiwać sobie nawzajem darem, „jaki każdy otrzymał” (1 P 4,10). Żadna z tych list nie pokrywa się z katechizmową i żadna nie udaje kompletnej. Wszystkie łączy jedno: dar jest dany „dla wspólnego pożytku” (1 Kor 12,7), rozdzielany różnie, według woli Ducha. Zebrane wersety są w zestawieniu wersetów o darach Ducha, a spór o to, czy te dary trwają do dziś, omawiamy w tekście Czy dary Ducha ustały?
Dary a owoc Ducha
Pojęcia z Iz 11, zwłaszcza mądrość i bojaźń Jahwe, są bliższe temu, co Paweł nazywa owocem Ducha (Ga 5,22-23), niż charyzmatom z 1 Kor 12. Opisują charakter, a nie funkcję w zborze. Dlaczego Pismo stawia owoc wyżej niż dary, pokazuje artykuł Owoc Ducha a dary Ducha. Z owocem stało się zresztą to samo co z darami: katechizm, idąc za Wulgatą, liczy dwanaście owoców, a grecki tekst listu ma dziewięć określeń. Skąd ta różnica, wyjaśniamy w tekście o owocach Ducha Świętego. W obu przypadkach liczba, którą zna katecheza, jest liczbą łacińskiego przekładu.
Co z tego wynika dla czytelnika
Po pierwsze, Iz 11 mówi o Duchu Jahwe, czyli o obecności i mocy samego Boga, a nie o siedmiu odrębnych bytach ani o trzeciej osobie obok Ojca i Syna. Jak serwis czyta teksty o Duchu, wyjaśniają artykuły Duch Święty — osoba czy moc? i Kim jest Duch Święty według Biblii?, a szerzej strona o jedności Boga i soborowym dogmacie. Hebrajskie słowo ruach, od którego zaczyna się Iz 11,2, omawia tekst o znaczeniu słowa ruach.
Po drugie, to, co spoczęło na Mesjaszu, zostaje dane Jego ludziom. Paweł stawia sprawę ostro: „jeśli ktoś nie ma Ducha Chrystusa, ten do niego nie należy” (Rz 8,9). Piotr używa tego samego czasownika, którym Septuaginta oddała hebrajskie spocznie z Iz 11,2:
Jeśli was znieważają z powodu imienia Chrystusa, błogosławieni jesteście, gdyż Duch chwały, Duch Boży spoczywa na was, który przez nich jest bluźniony, ale przez was jest uwielbiony.
1 P 4,14 (UBG)
Po trzecie, o mądrość i o Ducha Pismo każe prosić Boga Ojca. Jakub pisze: „niech prosi Boga, który daje wszystkim obficie i bez wypominania” (Jk 1,5). Jeszua obiecuje, że Ojciec niebieski „da Ducha Świętego tym, którzy go proszą” (Łk 11,13), a Paweł modli się, by Ojciec chwały „dał wam Ducha mądrości i objawienia w poznaniu jego samego” (Ef 1,17). Popularne modlitwy o siedem darów zwracają się zwykle bezpośrednio do Ducha. W Piśmie nikt tak się nie modli, a wzór, który zostawiają apostołowie, jest prostszy: prośba do Ojca w imieniu Syna.
Po czwarte, wylanie Ducha Pismo wiąże z konkretnym świętem. „A gdy nadszedł dzień Pięćdziesiątnicy” (Dz 2,1), uczniowie zostali napełnieni Duchem. Tą Pięćdziesiątnicą jest biblijne Święto Tygodni, Szawuot, obchodzone od rana do wieczora swojego dnia. Przebieg tamtego dnia opisujemy w tekście o zesłaniu Ducha Świętego.
Czego nie wiemy
Nie wiemy na pewno, dlaczego grecki tłumacz zmienił w wersecie 2 bojaźń na pobożność. Najprostsze wyjaśnienie to chęć uniknięcia powtórzenia, ale jest to domysł, bo tłumacz swoich decyzji nie komentował. Nie da się też wskazać jednego autora, który jako pierwszy ogłosił, że darów jest dokładnie siedem: liczba utrwalała się stopniowo, razem z łacińskim tekstem. Pewne jest natomiast to, co widać w hebrajskim: sześć określeń jednego Ducha Jahwe, który spoczął na Mesjaszu i którego Bóg daje tym, którzy do Mesjasza należą.
