Owoce Ducha Świętego to dziewięć określeń z Listu do Galacjan (Ga 5,22-23): miłość, radość, pokój, cierpliwość, życzliwość, dobroć, wiara, łagodność i powściągliwość. Apostoł Paweł pisze o nich w liczbie pojedynczej, owoc, a nie owoce, bo chodzi o jeden charakter, który Duch Jahwe (PAN) wyrabia w człowieku, a nie o dziewięć cnót do wyboru. Lista dwunastu owoców, znana z katechizmu, pochodzi z łacińskiego przekładu, nie z greckiego tekstu listu.
Owocem zaś Ducha jest miłość, radość, pokój, cierpliwość, życzliwość, dobroć, wiara; Łagodność, powściągliwość. Przeciwko takim nie ma prawa.
Ga 5,22-23 (UBG)
Po grecku stoi tu ho karpos tou pneumatos: jeden rzeczownik w liczbie pojedynczej, a po nim dziewięć orzeczeń. Kilka wersetów wcześniej Paweł mówi o uczynkach ciała, w liczbie mnogiej. Uczynki się mnoży i wylicza, owoc rośnie z jednego korzenia i dojrzewa cały. Nikt nie dostaje radości bez cierpliwości ani łagodności bez miłości. Dziewięć nazw opisuje jedną rzecz z dziewięciu stron. Ten sam obraz wraca w Ef 5,9, choć tam część greckich rękopisów ma owoc światła zamiast owocu Ducha, którego trzyma się UBG.
Czyj to owoc, Paweł mówi wprost w innym liście: „Duch Boży mieszka w was” (Rz 8,9). Duch Święty to Duch samego Jahwe, Jego obecność i moc działająca w człowieku. Pismo nie stawia Go obok Ojca i Syna jako kogoś odrębnego, tylko opisuje jako Boga, który działa (szerzej: kim jest Duch Święty według Biblii). Owoc Ducha jest więc owocem Bożej obecności: tym, co widać w życiu człowieka, w którym Bóg zamieszkał. Jeszua (Jezus) opisuje to samo obrazem winorośli, do którego wracamy na końcu.
9 owoców Ducha — tabela
Kolejność i nazwy według UBG, greckie słowa w transliteracji. Ostatnia kolumna pokazuje, gdzie to samo słowo pojawia się jeszcze w Piśmie, często w opisie samego Boga.
| Owoc (UBG) | Słowo greckie | Co znaczy | Gdzie jeszcze w Piśmie |
|---|---|---|---|
| miłość | agapē | miłość, która szuka dobra drugiego człowieka, także nieprzyjaciela; jej źródłem jest miłość Boga „rozlana w naszych sercach przez Ducha Świętego” | Rz 5,5; 1 Kor 13,4-7; 1 J 5,3 |
| radość | chara | radość niezależna od okoliczności; Tesaloniczanie przyjęli słowo „pośród wielkiego ucisku, z radością Ducha Świętego” | 1 Tes 1,6; Rz 14,17; J 15,11 |
| pokój | eirēnē | odpowiednik hebrajskiego szalom: całość, ład, pojednanie z Bogiem i z ludźmi, a nie sam brak wojny | Rz 8,6; Flp 4,7 |
| cierpliwość | makrothymia | złożenie słów długi i zapał, gniew, czyli powolność do gniewu i znoszenie ludzi; tak Tora opisuje Jahwe: „nieskory do gniewu” | Wj 34,6; 1 Kor 13,4; 2 P 3,9 |
| życzliwość | chrēstotēs | dobroć praktyczna, użyteczna dla drugiego; tym słowem Paweł opisuje Boga, bo „dobroć Boga prowadzi cię do pokuty” | Rz 2,4; Kol 3,12; Tt 3,4 |
| dobroć | agathōsynē | dobro okazane czynem, także wtedy, gdy wymaga napomnienia; słowo występuje tylko w listach Pawła | Rz 15,14; Ef 5,9; 2 Tes 1,11 |
| wiara | pistis | tu raczej wierność: słowność i rzetelność, na której można polegać; tym samym słowem Paweł pyta, czy niewiara ludzi „zniweczy wiarę Boga”, czyli Jego wierność | Rz 3,3; Mt 23,23; Tt 2,10 |
| łagodność | prautēs | siła pod kontrolą, bez szorstkości i odwetu; Jeszua mówi o sobie, że jest „cichy i pokornego serca” | Mt 11,29; Ga 6,1; 2 Tm 2,25 |
| powściągliwość | enkrateia | panowanie nad sobą, dosłownie władza w sobie; Paweł bierze obraz z zawodów sportowych: zawodnik „powściąga się we wszystkim” | Dz 24,25; 1 Kor 9,25; 2 P 1,6 |
Dwa słowa wymagają komentarza. Pistis w tym miejscu oznacza raczej wierność niż wiarę rozumianą jako przekonanie. Biblia Tysiąclecia i wiele nowszych przekładów ma tu wierność, UBG zostaje przy wierze. Hebrajskim tłem jest emuna, która obejmuje jedno i drugie: ufność i rzetelność. Z kolei prautēs bywa oddawana jako łagodność albo cichość. Nie chodzi o słabość, skoro przymiotnikiem z tej samej rodziny, praus (cichy), Jeszua opisuje samego siebie (Mt 11,29).
Popularny podział listy na trzy trójki (wobec Boga, ludzi i siebie) ułatwia naukę, ale Paweł go nie podaje. Miłość, od której lista się zaczyna, obejmuje wszystkie pozostałe cechy (Ga 5,14).
Dlaczego katechizm mówi o 12 owocach?
Katechizm Kościoła Katolickiego (nr 1832) wylicza dwanaście owoców Ducha Świętego i odsyła do Ga 5,22-23 w przekładzie Wulgaty. Stąd biorą się hasła 12 owoców Ducha Świętego i szkolne listy do nauczenia na pamięć. Wulgata, łaciński przekład, który przez wieki był Biblią Kościoła zachodniego (o jej dziejach: Hieronim i Wulgata), ma w tym miejscu, w wydaniu klementyńskim z 1592 roku, dwanaście rzeczowników: caritas, gaudium, pax, patientia, benignitas, bonitas, longanimitas, mansuetudo, fides, modestia, continentia, castitas.
W porównaniu z tekstem greckim przybyły trzy: longanimitas (wielkoduszność, długomyślność), modestia (skromność, umiar) i castitas (czystość). Grecki tekst Listu do Galacjan ma dziewięć określeń, zarówno w wydaniach krytycznych, jak i w Textus Receptus, na którym oparto Biblię Gdańską. Skąd nadwyżka, nie wiadomo na pewno. Zwykle tłumaczy się ją tym, że łacina oddała niektóre greckie słowa podwójnie, na przykład makrothymia jako patientia i zarazem longanimitas. Castitas ma poza tym oparcie w trzech dwujęzycznych, grecko-łacińskich kodeksach (Claromontanus, Augiensis i Boernerianus), które po enkrateia dopisują hagneia, czyli czystość. To wariant zachodni, nie tekst, który przekazuje większość greckich rękopisów. Nowa Wulgata z 1979 roku, poprawiona według greki, ma w tym miejscu już dziewięć określeń.
Kto stawia Pismo ponad tradycję, rozstrzyga sprawę tekstem, który Paweł napisał, a nie jego przekładem. Dziewięć to liczba z listu, dwanaście pochodzi z łaciny. Skromność i czystość nie są przy tym Pismu obce: Paweł wzywa do czystości w 1 Liście do Tesaloniczan, tam, gdzie uświęcenie nazywa wolą Boga (1 Tes 4,3-4). Nie należą jednak do listy z Ga 5 i nie ma powodu, żeby ją poprawiać. Podobne pomieszanie stoi za hasłem 7 owoców Ducha Świętego. Siódemka to liczba darów, nie owoców, i ma własne źródło w Iz 11,2-3, gdzie tekst hebrajski wymienia sześć określeń, a grecki i łaciński przekład siedem (osobno omawiamy to w tekście o 7 darach Ducha Świętego).
Owoc Ducha a uczynki ciała
Lista owoców nie stoi w Liście do Galacjan sama. Paweł zestawia ją z drugą, dłuższą:
A znane są uczynki ciała, którymi są: cudzołóstwo, nierząd, nieczystość, rozpusta; Bałwochwalstwo, czary, nienawiść, niezgoda, zawiść, gniew, spory, kłótnie, herezje; Zazdrość, zabójstwa, pijaństwo, hulanki i tym podobne; o nich wam mówię, jak już przedtem powiedziałem, że ci, którzy takie rzeczy czynią, królestwa Bożego nie odziedziczą.
Ga 5,19-21 (UBG)
Zestawienie jest celowe. Po jednej stronie stoi kilkanaście czynów, które człowiek potrafi wykonać sam z siebie, po drugiej cechy, które trzeba w sobie mieć, gdy przychodzi próba. Uczynki ciała nie kończą się na rozpuście i pijaństwie. Prawie połowa listy to grzechy wspólnoty: nienawiść, niezgoda, zawiść, gniew, spory, kłótnie, herezje, zazdrość. Galacjanie znali je z własnego zboru, bo tuż przedtem Paweł pisze: „jeśli wzajemnie się kąsacie i pożeracie, uważajcie, abyście się wzajemnie nie zjedli” (Ga 5,15). Owoc Ducha odpowiada na ten sam problem. Cierpliwość, życzliwość i łagodność widać dopiero wśród ludzi.
Obie listy są otwarte. Uczynki ciała Paweł zamyka słowami „i tym podobne”, owoc Ducha zdaniem o takich rzeczach. Żadna z list nie jest zamkniętym katalogiem, obie pokazują kierunek. Trzeciej drogi Paweł nie przewiduje: kto idzie za Duchem, nie spełnia pożądań ciała, bo ciało i Duch są sobie przeciwne (Ga 5,16-17). Rozstrzygnięcie pada zaraz po liście owoców. Ci, którzy należą do Mesjasza, ukrzyżowali ciało z jego namiętnościami, a dalej: „Jeśli żyjemy w Duchu, w Duchu też postępujmy” (Ga 5,24-25). Tok całego rozdziału przedstawia streszczenie Listu do Galacjan 5.
Owoc a Prawo: „Przeciwko takim nie ma prawa”
Ostatnie zdanie listy bywa czytane tak, jakby Duch zastępował Prawo. Paweł mówi coś innego: nie ma przykazania, które zakazywałoby miłości, łagodności czy powściągliwości. Prawo wymierzone jest w uczynki ciała, bo, jak Paweł pisze do Tymoteusza, nie zostało ustanowione dla sprawiedliwego, tylko dla nieprawych i nieposłusznych (1 Tm 1,9). Człowiek, w którym dojrzewa owoc Ducha, nie wchodzi z Prawem w konflikt, bo robi to, czego Prawo od początku chciało.
Ten sam rozdział mówi to wprost: „Całe bowiem prawo wypełnia się w tym jednym słowie” (Ga 5,14), czyli w przykazaniu miłości bliźniego z Kpł 19,18. W Liście do Rzymian Paweł podaje cel posłania Syna i daru Ducha: „Aby sprawiedliwość prawa wypełniła się w nas” (Rz 8,4). Tak brzmiała obietnica Nowego Przymierza u Ezechiela: „Włożę mego Ducha do waszego wnętrza”, a skutkiem będzie chodzenie według Bożych ustaw (Ez 36,27; zob. nowe serce i nowy duch z Ezechiela 36). Owoc Ducha nie jest więc zamiennikiem przykazań, tylko sposobem, w jaki Bóg wpisuje je w serce.
Zdanie „nie jesteście pod prawem” (Ga 5,18) trzeba czytać w kontekście listu. Galacjan przekonywano, że do usprawiedliwienia potrzeba obrzezania, a Paweł pisze do nich: „Pozbawiliście się Chrystusa wszyscy, którzy usprawiedliwiacie się przez prawo; wypadliście z łaski” (Ga 5,4). Być pod prawem znaczy tu szukać w nim drogi do zbawienia i stać pod jego wyrokiem. Nie znaczy to, że przykazania przestały obowiązywać. Jan ujmuje to krótko: „jego przykazania nie są ciężkie” (1 J 5,3). Zbawienie jest z łaski przez wiarę, a posłuszeństwo jest jego owocem, nie ceną. Szerzej o tym piszemy na stronie łaska i Prawo.
Uświęcenie: owoc rośnie przez całe życie
Hebrajskie kadosz (święty) oznacza kogoś lub coś oddzielonego dla Boga. Uświęcenie to proces, w którym człowiek pojednany z Bogiem zostaje stopniowo oddzielony od dawnego sposobu życia i zaczyna przypominać Tego, do którego należy. Wezwanie do świętości nie powstało w listach apostolskich. Piotr cytuje Torę (Kpł 11,44; Kpł 19,2):
Lecz jak ten, który was powołał, jest święty, tak i wy bądźcie świętymi we wszelkim waszym postępowaniu; Gdyż jest napisane: Świętymi bądźcie, bo ja jestem święty.
1 P 1,15-16 (UBG)
Usprawiedliwienie Pismo opisuje jako akt: Bóg uznaje wierzącego za sprawiedliwego z łaski, przez wiarę. Uświęcenie jest drogą, która wtedy się zaczyna i trwa do zmartwychwstania. Paweł łączy je wprost z owocem. W Rz 6,22 UBG ma zdanie „macie swój pożytek ku uświęceniu, a na końcu życie wieczne”, a słowo oddane jako pożytek to po grecku to samo karpos co w Ga 5,22. Owoc Ducha jest widoczną stroną uświęcenia.
Pismo opisuje ten proces dość konkretnie:
- Jest stopniowy. Paweł pisze: „zostajemy przemienieni w ten sam obraz, z chwały w chwałę” (2 Kor 3,18). Owoc nie dojrzewa w jeden dzień i nie dojrzewa równo.
- Jest dziełem Boga, ale nie odbywa się bez człowieka. Paweł wzywa, by z bojaźnią i drżeniem wykonywać swoje zbawienie, i od razu dodaje: „Bóg bowiem sprawia w was i chęć, i wykonanie według jego upodobania” (Flp 2,12-13).
- Dokonuje się przez Słowo. Jeszua modli się za uczniów: „Uświęć ich w twojej prawdzie. Twoje słowo jest prawdą” (J 17,17).
- Ma kształt przykazań. Świętość w Piśmie to posłuszeństwo, a nie mistyczny stan ani zbiór ascetycznych zwyczajów. Szabaty Bóg dał Izraelowi, „aby wiedzieli, że ja jestem Panem, który ich uświęca” (Ez 20,12). Dlatego w uświęconym życiu jest miejsce na szabat w siódmym dniu tygodnia, na prawo o pokarmach czystych i nieczystych oraz na święta z Kpł 23.
- Ma swój koniec. Paweł jest pewien, „że ten, który rozpoczął w was dobre dzieło, dokończy go” (Flp 1,6). Dokończenie przychodzi przy zmartwychwstaniu. Jan pisze, że gdy Mesjasz się objawi, „będziemy podobni do niego” (1 J 3,2).
Owoc Ducha a dary Ducha
Hasła dary i owoce Ducha Świętego często występują razem, ale Pismo mówi o nich inaczej. Dary, po grecku charismata, są rozdzielane różnie, każdemu inny, dla pożytku zboru: „A różne są dary, lecz ten sam Duch” (1 Kor 12,4). Owoc jest jeden i oczekiwany od wszystkich. Nie ma wierzącego, który mógłby powiedzieć, że jego działką jest prorokowanie, a nie cierpliwość. Jeszua każe rozpoznawać nauczycieli po owocach, nie po darach (Mt 7,20). Oba wątki porównujemy szczegółowo w tekście owoc Ducha a dary Ducha.
Jak rośnie owoc: trwać w winorośli (J 15,1-8)
Najpełniej o tym, skąd bierze się owoc, mówi Jeszua w mowie pożegnalnej. Obraz jest rolniczy: winorośl, latorośle i winogrodnik, którym jest Ojciec.
Trwajcie we mnie, a ja w was. Jak latorośl nie może wydawać owocu sama z siebie, jeśli nie będzie trwała w winorośli, tak i wy, jeśli nie będziecie trwać we mnie. Ja jestem winoroślą, a wy jesteście latoroślami. Kto trwa we mnie, a ja w nim, ten wydaje obfity owoc, bo beze mnie nic nie możecie zrobić.
J 15,4-5 (UBG)
Latorośl nie wydaje owocu wysiłkiem. Wydaje go, bo trwa w krzewie i płynie przez nią ten sam sok. Owoc Ducha nie jest programem samodoskonalenia: nikt nie wypracuje w sobie radości ani pokoju siłą woli. Nie znaczy to, że wierzący nie ma nic do zrobienia. W tej samej mowie Jeszua wymienia trzy rzeczy, od których zależy plon.
- Trwanie. Czasownik trwać pada w J 15 wiele razy i oznacza codzienną więź, a nie jednorazową decyzję (więcej w tekście winorośl i latorośle: co znaczy trwać).
- Słowo. Warunkiem jest to, że „moje słowa będą trwać w was” (J 15,7). Owoc rośnie tam, gdzie Pismo jest czytane i wprowadzane w życie.
- Przycinanie. Ojciec każdą latorośl, która wydaje owoc, „oczyszcza, aby wydawała obfitszy owoc” (J 15,2). Trudne doświadczenia bywają częścią wzrostu.
Pismo zna też to, co wzrost hamuje. Paweł ostrzega: „nie zasmucajcie Bożego Ducha Świętego” (Ef 4,30). Co to znaczy w praktyce, wyjaśniamy w tekście o zasmucaniu i gaszeniu Ducha. Kto szuka modlitwy o owoce Ducha Świętego, znajdzie jej wzór u Pawła. Apostoł zgina kolana „przed Ojcem naszego Pana Jezusa Chrystusa” i prosi, by Bóg sprawił, „żeby wasz wewnętrzny człowiek był utwierdzony mocą przez jego Ducha” (Ef 3,14-16). W Nowym Testamencie nikt nie modli się do Ducha; modlitwa idzie do Ojca w imieniu Syna.
Obraz owocu łączy się też ze świętem, w którym Duch został wylany. Szawuot, Święto Tygodni, Tora nazywa „Święto Żniw, pierwocin twojej pracy” (Wj 23,16). To święto pierwszego plonu, a właśnie w dniu Pięćdziesiątnicy Duch zstąpił na uczniów w Jerozolimie (Dz 2,1-4; zob. zesłanie Ducha Świętego). Pozostałe fragmenty Pisma o owocu, od Psalmu 1 po List Jakuba, zebraliśmy w zestawieniu wersety o owocu Ducha.
