Dobry łotr to bezimienny w Ewangeliach skazaniec, który umierając obok Jeszui (Jezusa), uznał swoją winę i poprosił o pamięć w Jego przyszłym królestwie. Otrzymał obietnicę życia z Mesjaszem w raju — odczytywaną w świetle całego Pisma jako udział w królestwie przy zmartwychwstaniu. Spór o słowo dziś w Łk 23,43 dotyczy tego, czy określa ono dzień złożenia obietnicy, czy dzień jej spełnienia.
Kim byli dwaj ukrzyżowani obok Jeszui?
Wszystkie cztery Ewangelie odnotowują, że Jeszua nie został ukrzyżowany sam. Mateusz i Marek mówią o dwóch bandytach, Łukasz o złoczyńcach, a Jan ogranicza się do informacji o dwóch innych ukrzyżowanych. Jeden znajdował się po jednej stronie Jeszui, drugi po drugiej. Żaden ewangelista nie podaje ich imion ani nie przedstawia historii ich przestępstw.
| Relacja | Co mówi o skazańcach |
|---|---|
| Mt 27,38 | Dwaj bandyci, jeden po prawej, drugi po lewej stronie. |
| Mk 15,27 | Dwaj bandyci ukrzyżowani razem z Jeszuą. |
| Łk 23,32–33 | Dwaj złoczyńcy prowadzeni na stracenie i ukrzyżowani na Miejscu Czaszki. |
| J 19,18 | Dwaj inni po obu stronach, Jeszua pośrodku. |
Greckie lēstēs, użyte u Mateusza i Marka, oznacza rozbójnika lub bandytę. Może też określać buntownika uczestniczącego w przemocy; taki zakres znaczeń odnotowuje leksykon greki Nowego Testamentu BDAG, hasło lēstēs. Polskie słowo łotr nie powinno więc przywoływać wyłącznie drobnego złodzieja. Zarazem samo określenie nie dowodzi, że obaj należeli do konkretnego ugrupowania ani że byli wspólnikami Barabasza. Takich danych Ewangelie nie dostarczają.
Nazwy dobry łotr i zły łotr są późniejszym skrótem opisującym odmienne postawy w rozmowie u Łukasza. Pierwsza z nich nie uniewinnia skazańca. To właśnie on przyznaje, że ponosi karę za własne czyny, i odróżnia swoją winę od niewinności Jeszui.
Dobry łotr w Ewangelii Łukasza: rozmowa na krzyżu
Pełną rozmowę zachował Łukasz. Trzeba przeczytać razem prośbę i odpowiedź: sam werset o raju, oderwany od słów o królestwie, łatwo staje się pretekstem do rozważań, których skazaniec wcale nie prowadził.
A jeden z tych złoczyńców, którzy z nim wisieli, urągał mu: Jeśli ty jesteś Chrystusem, ratuj siebie i nas. Lecz drugi odezwał się, gromiąc go słowami: I ty się Boga nie boisz, chociaż ponosisz tę samą karę? My doprawdy – sprawiedliwie, bo odbieramy należną zapłatę za nasze uczynki, ale on nic złego nie zrobił. I powiedział do Jezusa: Panie, wspomnij na mnie, gdy przyjdziesz do swego królestwa. A Jezus mu odpowiedział: Zaprawdę powiadam ci: Dziś będziesz ze mną w raju.
Łk 23,39-43 (UBG)
Jeden ze skazanych żąda ratunku od śmierci. Drugi upomina go, odwołuje się do bojaźni Bożej i uznaje sprawiedliwość własnej kary. O Jeszui mówi natomiast: „ale on nic złego nie zrobił” (Łk 23,41). Nie przedstawia listy swoich zasług, nie obiecuje też, że po uwolnieniu wszystko naprawi. Jego sytuacja nie daje mu takiej możliwości.
Prośba dotyczy przyszłości: „Panie, wspomnij na mnie, gdy przyjdziesz do swego królestwa” (Łk 23,42). Skazaniec widzi człowieka umierającego obok, a zwraca się do niego jak do przyszłego króla. W tej krótkiej wypowiedzi mieści się zaufanie, że krzyż nie przekreśla władzy Jeszui. Nie wiemy, ile wcześniej słyszał o Jego nauczaniu; Łukasz nie opisuje drogi, którą doszedł do tej prośby.
Odpowiedź przekracza samo zapewnienie o pamięci. Jeszua obiecuje mu obecność przy sobie. Ciężar tej sceny spoczywa na osobistej obietnicy danej winnemu człowiekowi, który powierza Mesjaszowi swoją przyszłość.
Czy obaj łotrzy urągali Jeszui?
Mateusz zapisuje, że urągali bandyci ukrzyżowani z Jeszuą (Mt 27,44). Marek również używa liczby mnogiej (Mk 15,32). Łukasz opisuje natomiast urąganie jednego oraz sprzeciw drugiego. Różnica jest rzeczywista i wymaga uwzględnienia, zwłaszcza gdy przyzwyczailiśmy się wyobrażać sobie dwóch ludzi od początku zajmujących przeciwne stanowiska.
Możliwe uzgodnienie relacji polega na przyjęciu zmiany postawy: najpierw szydzili obaj, później jeden się opamiętał. Łukasz nie twierdzi, że skruszony człowiek nigdy wcześniej nie urągał. Mateusz i Marek nie wskazują jednak wyraźnie, że opisują wcześniejszą fazę egzekucji. Zmiana postawy jest więc interpretacją łączącą relacje, a nie podaną przez ewangelistów chronologią.
Dokładne zestawienie tekstów i granice tego wyjaśnienia omawia odpowiedź na pytanie, czy obaj łotrzy urągali Jeszui. Dla lektury całej sceny istotne jest to, że określenie dobry opisuje zwrot ku Mesjaszowi. Nie wymaga założenia, że ten człowiek od początku egzekucji zachowywał się bez zarzutu.
Przecinek w Łk 23,43: do czego odnosi się dziś?
UBG oddaje odpowiedź następująco: „Zaprawdę powiadam ci: Dziś będziesz ze mną w raju” (Łk 23,43). W tym przekładzie granicę części zdania wyznacza dwukropek przed słowem dziś. Potocznie mówi się o sporze o przecinek, ale chodzi o ten sam problem: do której czynności należy określenie czasu.
Nie mamy przecinka postawionego przez autora Ewangelii. Współczesny podział zdania znakami interpunkcyjnymi jest decyzją tłumacza lub wydawcy, a nie osobnym słowem greckiego tekstu. Greckie sēmeron oznacza dziś. Można połączyć je z następującą obietnicą przebywania w raju albo z poprzedzającym aktem mówienia. Nie należy przy tym rozszerzać tego stwierdzenia na twierdzenie, że żaden dawny rękopis grecki nigdy nie zawierał jakichkolwiek znaków podziału tekstu.
Odczyt łączący dziś z powiadam przyjmujemy jako gramatycznie równie poprawny: Jeszua właśnie tego dnia uroczyście zapewnia skazańca o przyszłym życiu z Nim w raju. Dzień wypowiedzenia obietnicy jest określony; termin jej spełnienia odczytujemy w kontekście królestwa i zmartwychwstania. Nie jest to zmieniony cytat UBG, lecz objaśnienie innego podziału tego samego zdania.
Za takim rozumieniem przemawia zestawienie obietnicy z resztą Pisma. Po zmartwychwstaniu Jeszua mówi Marii: „jeszcze nie wstąpiłem do mego Ojca” (J 20,17). W przyjętym tu odczytaniu nie był zatem w dniu śmierci z łotrem w raju u Ojca. Samo J 20,17 nie jest słownikową definicją raju; znaczenie ma łączna lektura tego świadectwa, prośby o królestwo i zapowiedzi powstania umarłych. Szersze uzasadnienie zawiera artykuł o tym, co znaczy obietnica raju złożona łotrowi.
Czym jest raj w Biblii?
Słowo raj przywołuje ogród i życie w obecności Boga. Nie stanowi jednak samo w sobie opisu losu człowieka w chwili śmierci. Greckie paradeisos ma związek z ogrodem lub parkiem; pochodzenie wyrazu i jego biblijne użycia przedstawia studium raju — paradeisos — w Biblii. Nie trzeba dopisywać do krótkiej rozmowy na krzyżu całej geografii zaświatów.
Dla obietnicy życia szczególnie ważny jest obraz z Apokalipsy:
Kto ma uszy, niech słucha, co Duch mówi do kościołów: Temu, kto zwycięży, dam jeść z drzewa życia, które jest pośrodku raju Boga.
Ap 2,7 (UBG)
Drzewo życia łączy tę zapowiedź z ogrodem Eden, w którym Bóg umieścił człowieka (Rdz 2,8–9), oraz z przyszłym miastem opisanym w Ap 22,1–2. Jahwe (PAN) obiecuje przywrócenie dostępu do życia. To pozwala mówić o odnowionym raju jako celu biblijnej nadziei, choć sam wyraz paradeisos nie rozstrzyga wszystkich pytań o miejsce i czas.
W historii łotra raj jest przede wszystkim treścią obietnicy Jeszui. Skazaniec nie otrzymuje opisu tego miejsca ani wiadomości o jego mieszkańcach. Dowiaduje się, że będzie z Mesjaszem. Tyle mówi odpowiedź; dalsze szczegóły trzeba sprawdzać w innych tekstach, zamiast wkładać je w usta Jeszui.
Co łotr dostał: udział w królestwie przy zmartwychwstaniu
Prośba o pamięć w królestwie i obietnica raju należą do jednej rozmowy. W świetle biblijnej nauki o śmierci jej spełnieniem jest życie z Jeszuą po wzbudzeniu z martwych. Łotr otrzymał pewność przyjęcia przez Mesjasza, chociaż jego doczesny wyrok nie został cofnięty.
Śmierć jest nieświadomym snem: umarli niczego nie wiedzą (Koh 9,5), a Jeszua zapowiada, że ludzie znajdujący się w grobach usłyszą Jego głos i wyjdą (J 5,28–29). Paweł wiąże powstanie zmarłych należących do Mesjasza z Jego przyjściem (1 Tes 4,16). Nieśmiertelność jest darem otrzymywanym przy tej przemianie, a nie wrodzoną cechą człowieka (1 Kor 15,53–54).
Obietnica dla łotra nie tworzy więc osobnej drogi zbawienia, omijającej zmartwychwstanie. Włącza go w nadzieję tych, których Jeszua wzbudzi do życia. O kolejności wydarzeń mówi Q&A czym jest zmartwychwstanie umarłych i kiedy nastąpi, a biblijne świadectwa dotyczące stanu zmarłych zbiera dział co dzieje się po śmierci.
Łaska bez zasług a chrzest i posłuszeństwo
Łotr nie mógł cofnąć wyrządzonego zła ani zbudować od nowa swojego życia. Nie miał dorobku, którym przekonałby Jeszuę do przyjęcia go. Uznał winę i zaufał. W tym sensie jest czytelnym przykładem zbawienia z łaski przez wiarę, bez zasługi uczynków, o którym mówi Ef 2,8–9.
Nie oznacza to obojętności na dobro i zło. Jego słowa już pokazują zmianę: przestaje usprawiedliwiać siebie, staje po stronie niewinnego i zwraca się do Mesjasza. Paweł po stwierdzeniu, że zbawienie jest darem, pisze o życiu przeznaczonym do dobrych uczynków (Ef 2,10). Relację między darem a posłuszeństwem wyjaśnia osobna odpowiedź: czy łaska znosi posłuszeństwo przykazaniom.
Łotr bywa przywoływany jako człowiek zbawiony bez chrztu. Ściśle rzecz ujmując, Ewangelia nie opisuje jego wcześniejszego życia ani ewentualnego chrztu; opisuje przyjęcie obietnicy na krzyżu, gdy nie mógł już zejść i przyjąć zanurzenia. Z tej sytuacji nie wynika prawo do lekceważenia nakazu danego uczniom (Mt 28,19–20). Chrzest świadomie wierzącego przez zanurzenie pozostaje krokiem posłuszeństwa. Rozmowa z umierającym pokazuje łaskę Mesjasza, nie ustanawia programu życia dla człowieka, który może odpowiedzieć na Jego wezwanie.
Imię dobrego łotra: Dyzma i tradycje apokryficzne
Imię Dyzma, spotykane też w formie Dismas, pochodzi z tradycji pozabiblijnej. Pojawia się w łacińskiej postaci apokryficznej Ewangelii Nikodema, w części znanej jako Akta Piłata (rozdz. 10). Drugi skazaniec nosi tam imię Gestas. Tekst ten jest świadectwem rozwijania opowieści o męce, nie podstawą do dopisania imion do relacji Łukasza.
Inne apokryfy proponują odmienne szczegóły. Arabska Ewangelia Dzieciństwa (rozdz. 23) opowiada o spotkaniu dwóch rozbójników z rodziną Jeszui podczas podróży do Egiptu. Nazywa ich Tytusem i Dumachusem oraz łączy z późniejszym ukrzyżowaniem. To legenda o wcześniejszym spotkaniu, której Ewangelie kanoniczne nie potwierdzają. Różne imiona dobrze pokazują, dlaczego nie należy sklejać tych opowieści w jedną biografię.
Określenia święty dobry łotr czy św. dobry łotr należą do kościelnego języka tradycji. W samym Piśmie pozostaje bezimiennym człowiekiem, któremu Jeszua dał obietnicę. Nie wiemy, ile miał lat, skąd pochodził, co dokładnie zrobił ani po której stronie wisiał ten, który poprosił o pamięć. Pewność jego przyszłości opiera się w opowiadaniu na słowie Mesjasza, a nie na późniejszym imieniu czy tytule.
Dobry łotr w świetle Paschy
Scena na krzyżu należy do paschalnego kontekstu śmierci Jeszui. Pascha, czyli Pesach, jest świętem biblijnym wyznaczonym na 14 Nisan (Kpł 23,5). Paweł odnosi obraz Paschy do ofiary Mesjasza (1 Kor 5,7). Rozmowa ze skazańcem pokazuje konkretny wymiar tego ratunku: winny człowiek otrzymuje nadzieję życia dzięki Temu, który umiera obok niego.
Nie znamy całej historii łotra, lecz znamy jego prośbę i odpowiedź Jeszui. Dzień egzekucji stał się dniem złożenia obietnicy, której śmierć nie unieważnia. Jej spełnienie należy do przyszłego królestwa i zmartwychwstania: człowiek, który nie miał już przed sobą dalszego ziemskiego życia, otrzymał zapewnienie życia z Mesjaszem.
