Maszach (מָשַׁח, H4886) występuje w Piśmie 70 razy i oznacza obrzędowe wylanie oliwy, przez które ktoś albo coś zostaje ustanowione w określonej funkcji. Od tego czasownika pochodzi rzeczownik masziach (מָשִׁיחַ, H4899), występujący 39 razy i oddawany po polsku jako pomazaniec. Warto zacząć od tego prostego faktu językowego, bo pozwala on odróżnić czynność od tytułu, a tytuł od jednej konkretnej osoby.
Kogo i co namaszczano
I ubierzesz w nie twego brata Aarona i wraz z nim jego synów. Namaścisz ich, poświęcisz i uświęcisz, aby mi sprawowali urząd kapłański.
Wj 28,41
Pierwszymi namaszczonymi w Torze są kapłani. Aaron i jego synowie zostają ubrani, namaszczeni, poświęceni i uświęceni, aby sprawować urząd. Kolejność czasowników jest tu istotna: namaszczenie należy do procedury ustanowienia, a nie do jej ozdoby.
Mojżesz wziął też oliwę do namaszczenia i namaścił przybytek oraz wszystkie rzeczy, które w nim były, i poświęcił je.
Kpł 8,10
Namaszczano też przedmioty. Mojżesz namaścił przybytek i wszystko, co w nim było, a Kpł 8,11 wylicza ołtarz z przyborami, kadź i podstawę. Dopiero Kpł 8,12 mówi o wylaniu oliwy na głowę Aarona. Sprzęt i człowiek przechodzą przez ten sam obrzęd.
Samuel wziął więc róg z oliwą i namaścił go pośród jego braci. I od tego dnia Duch Pana zstępował na Dawida. Samuel zaś wstał i poszedł do Rama.
1Sm 16,13
Przy Dawidzie tekst dodaje coś, czego przy kapłanach nie ma: od tego dnia Duch Pana zstępował na niego. 1Sm 10,1 opisuje namaszczenie Saula i formułuje je jako pytanie Samuela. 2Sm 2,4 relacjonuje namaszczenie Dawida nad domem Judy, a 1Krn 14,8 wspomina o namaszczeniu nad całym Izraelem — ten sam człowiek został namaszczony więcej niż raz.
Wtedy kapłan Sadok wziął róg olejku z namiotu i namaścił Salomona. Potem zadęto w trąbę, a cały lud powiedział: Niech żyje król Salomon!
1Krl 1,39
Następnie weź dzban oliwy, wylej na jego głowę i powiedz: Tak mówi Pan: Namaściłem cię na króla nad Izraelem. Potem otwórz drzwi i uciekaj, nie zwlekaj.
2Krl 9,3
Namaszczenie Salomona odbywa się rogiem olejku wziętym z namiotu, przy dźwięku trąby i okrzyku ludu. Namaszczenie Jehu jest jego przeciwieństwem: prorok ma wylać oliwę, wypowiedzieć formułę, otworzyć drzwi i uciekać. 2Krl 9,6 podaje treść tej formuły. Ten sam obrzęd bywa więc uroczystością państwową albo aktem wykonanym w pośpiechu.
Skutek prawny
I zwrócił się do swoich ludzi: Nie daj Boże, żebym miał to uczynić memu panu, pomazańcowi Pana, bym miał wyciągnąć swoją rękę na niego, ponieważ jest pomazańcem Pana.
1Sm 24,6
Dawid odmawia podniesienia ręki na Saula, powołując się wyłącznie na to, że tamten jest pomazańcem. Namaszczenie tworzy więc stan, który obowiązuje niezależnie od zachowania namaszczonego i od tego, co Bóg postanowił wobec jego następcy. Ps 105,15 stawia pomazańców obok proroków w tym samym zakazie dotykania.
Namaszczenie kogoś spoza Izraela
Tak mówi Pan do swego pomazańca Cyrusa, którego prawicę ująłem, by podbić przed nim narody, rozpinać biodra królów i otworzyć przed nim wrota, a bramy nie będą zamknięte.
Iz 45,1
To najdalej idące użycie tytułu w całym Piśmie. Pomazańcem zostaje nazwany Cyrus, król perski. Interlinia potwierdza, że stoi tu rzeczownik masziach. Tekst nie sugeruje przy tym, że Cyrus znał Boga Izraela — mówi o ujęciu jego prawicy i o zadaniu, jakie ma wykonać. Tytuł opisuje więc powołanie do funkcji, a nie stan wiary powołanego.
Duch Pana Boga jest nade mną, bo Pan mnie namaścił, abym głosił dobrą nowinę cichym, posłał mnie, abym opatrzył rany skruszonym w sercu, abym zwiastował uwięzionym wyzwolenie, a związanym otworzenie więzienia;
Iz 61,1
Osobne użycie dotyczy misji głoszenia. Namaszczenie zostaje tu związane z Duchem i z wyliczonym zadaniem: dobra nowina, opatrzenie ran, wyzwolenie uwięzionych. Nie ma tu mowy o oliwie ani o obrzędzie.
Czego tekst nie mówi
Tora nie podaje formuły wypowiadanej przy namaszczaniu króla. Nie podaje też, kto miał tego dokonywać — w praktyce robią to prorocy i kapłani, ale przepisu w tej sprawie nie ma. Nie wiadomo, ile oliwy wylewano ani czy obrzęd powtarzano przy każdym następcy; Pismo odnotowuje namaszczenia tylko niektórych królów Judy i Izraela, a milczenie o pozostałych nie oznacza, że ich nie było.
Nie wiadomo wreszcie, czy namaszczano proroków jako grupę. 1Krl 19,16 zawiera polecenie namaszczenia Elizeusza na proroka, ale to jedyne takie miejsce i nie tworzy reguły. Kto mówi o trzech regularnie namaszczanych urzędach w Izraelu, upraszcza obraz: dla kapłanów Tora podaje przepis, dla królów zwyczaj poświadczony narracją, dla proroków jeden przypadek.
Osobno warto rozdzielić dwie rzeczy, które polszczyzna skleja. Rzeczownik masziach jest w Piśmie hebrajskim tytułem opisowym i przysługuje wielu osobom: arcykapłanowi, kolejnym królom, a raz nawet obcemu władcy. Dopiero późniejsze użycie zawęziło go do jednej postaci. Kto czyta Stary Testament z tym zawężeniem w głowie, będzie się potykał o wersety takie jak Iz 45,1 albo 1Sm 24,6 — nie dlatego, że są trudne, lecz dlatego, że czyta w nie znaczenie, którego w nich nie ma. Rozdzielenie tytułu od jego późniejszego zawężenia porządkuje lekturę dziesiątek miejsc.
Zobacz też: Tekst interlinearny · Masziach (מָשִׁיחַ) — co znaczy „mesjasz” po hebrajsku · Przybytek (Miszkan) · Ołtarz (mizbeach) — nazwa od czynności, nie od kształtu · Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Aaron
