Masziach (מָשִׁיחַ, translit. mashiach, Strong H4899) to słowo, które przeszło do polszczyzny w dwóch postaciach naraz — jako „Mesjasz” i, przez grekę, jako „Chrystus”. W hebrajskiej Biblii pojawia się jednak zaledwie 39 razy i prawie zawsze tłumaczone jest zupełnie inaczej: „pomazaniec”.
Co znaczy słowo masziach
Rzeczownik masziach jest formą bierną czasownika maszach — „namaścić, pomazać, rozprowadzić olej po czymś”. Znaczy dokładnie tyle: „namaszczony”, „ten, na którego wylano olej”. Nie ma w nim żadnej mistycznej otoczki; opisuje czynność, którą dało się zobaczyć i której świadkami byli ludzie stojący obok.
Namaszczenie w Izraelu było publicznym wprowadzeniem w urząd. Olej wylewano na głowę króla i na głowę arcykapłana, a razem z olejem przychodziło zobowiązanie i Boże upoważnienie do sprawowania funkcji. Dlatego w indeksie form wszystkie 39 wystąpień oddane są jedną glosą — „pomazaniec” — a najczęstsze konstrukcje to „pomazaniec jego” (7 razy), „pomazaniec twój” (5) czy „na pomazańca” (3). Słowo prawie nigdy nie stoi samotnie: ktoś jest zawsze czyimś pomazańcem, a właścicielem tego określenia jest Jahwe.
Gdzie występuje w Piśmie
Pierwsze wystąpienie pada w modlitwie Anny — w czasach, gdy Izrael nie miał jeszcze żadnego króla. Kobieta, która przyszła prosić o syna, kończy pieśń zapowiedzią władcy namaszczonego przez Boga.
„Pan pokruszy swoich przeciwników i zagrzmi przeciwko nim z nieba. Pan będzie sądził krańce ziemi, udzieli siły swemu królowi i wywyższy róg swego pomazańca.” — 1Sm 2,10 (UBG)
Najbardziej znane użycie dotyczy Saula, którego Dawid nie chciał tknąć, chociaż miał ku temu okazję i powód. Tytuł chronił człowieka nawet wtedy, gdy ten człowiek zawiódł.
„I zwrócił się do swoich ludzi: Nie daj Boże, żebym miał to uczynić memu panu, pomazańcowi Pana, bym miał wyciągnąć swoją rękę na niego, ponieważ jest pomazańcem Pana.” — 1Sm 24,6 (UBG)
W psalmach masziach staje się już figurą o rysach królewskich, przeciw której zbiera się cały świat.
„Królowie ziemscy powstają, a władcy naradzają się wspólnie przeciwko Panu i jego pomazańcowi, mówiąc:” — Ps 2,2 (UBG)
Jak działa w tekście
Dawid bywa nazywany pomazańcem wprost, z imienia, wraz z obietnicą trwałości jego rodu.
„Bo dajesz wielkie wybawienie swemu królowi i na wieki okazujesz miłosierdzie swemu pomazańcowi Dawidowi i jego potomstwu.” — Ps 18,50 (UBG)
Ta sama linia biegnie przez psalmy o Syjonie, gdzie Bóg zapowiada wzrost rogu Dawida i światło dla swojego pomazańca.
„Tam sprawię, że zakwitnie róg Dawida; tam zgotuję pochodnię memu pomazańcowi.” — Ps 132,17 (UBG)
Zaskoczenie przychodzi u Izajasza. Tytuł otrzymuje tam Cyrus — perski król, poganin, który nie znał Jahwe, a mimo to został wyznaczony do konkretnego zadania.
„Tak mówi Pan do swego pomazańca Cyrusa, którego prawicę ująłem, by podbić przed nim narody, rozpinać biodra królów i otworzyć przed nim wrota, a bramy nie będą zamknięte.” — Iz 45,1 (UBG)
Punkt kulminacyjny to proroctwo Daniela, jedyne miejsce, w którym polskie przekłady sięgają po słowo „Mesjasz”. Tekst wiąże Go z terminem liczonym od nakazu odbudowy Jerozolimy.
„Dlatego wiedz i zrozum, że od wyjścia nakazu o przywróceniu i odbudowaniu Jerozolimy aż do Księcia Mesjasza będzie siedem tygodni i sześćdziesiąt dwa tygodnie. Zostaną odbudowane ulica i mur, ale w czasach trudnych.” — Dn 9,25 (UBG)
I natychmiast dodaje rzecz, która w królewskim kontekście brzmi jak sprzeczność: namaszczony zostanie zabity, i to nie z własnego powodu.
„A po tych sześćdziesięciu dwóch tygodniach zostanie zabity Mesjasz, lecz nie za siebie. A lud księcia, który przyjdzie, zniszczy miasto i świątynię i jego koniec nastąpi wśród powodzi; i do końca wojny są postanowione spustoszenia.” — Dn 9,26 (UBG)
Czego nie oddaje polskie tłumaczenie
Polszczyzna rozdzieliła jedno hebrajskie słowo na trzy niepowiązane wyrazy. „Pomazaniec” brzmi archaicznie i opisowo, „Mesjasz” jak imię własne postaci z proroctw, a „Chrystus” jak nazwisko. Czytelnik nie ma szans zauważyć, że w oryginale to ciągle ten sam rzeczownik, a grecki Christos jest po prostu jego przekładem. Zdanie „Jeszua jest Mesjaszem” nie informuje o Jego nazwisku, tylko przypisuje Mu urząd: to On jest tym namaszczonym.
Druga strata dotyczy zwyczajności tego słowa. W hebrajskiej Biblii masziach nosili królowie, arcykapłani, a nawet obcy władca powołany do jednego zadania. Ten tytuł sam z siebie nie oznacza więc postaci z końca dziejów — dopiero kontekst decyduje, o kogo chodzi. Polskie „Mesjasz” z wielkiej litery narzuca tę decyzję z góry, a w Księdze Daniela sam wybór tłumacza jest już interpretacją tekstu.
Gubi się wreszcie sam obraz oleju. Namaszczenie było czynnością fizyczną, publiczną i nieodwracalną: olej spływał po głowie i po brodzie, świadkowie widzieli, kto został wyznaczony. W Piśmie idzie za tym Duch Jahwe, który zstępuje na namaszczonego. Polskie „Mesjasz” nie niesie już żadnego z tych skojarzeń — zostało z niego pojęcie religijne bez zapachu oliwy.
Dlaczego to ważne dla czytelnika Pisma
Kto zna hebrajskie znaczenie, inaczej czyta Stary Testament. Widzi w nim całą galerię namaszczonych, którzy po kolei zawodzą: Saul traci urząd, Dawid grzeszy, kapłani plamią świątynię. Na tym tle rośnie oczekiwanie na Tego, który urzędu nie zmarnuje — a prorocy stopniowo dokładają rysy, których żaden ziemski król nie mógł wypełnić.
Przypadek Cyrusa uczy pokory w czytaniu. Jahwe może posłużyć się kimś spoza ludu przymierza i nazwać go swoim narzędziem, nie czyniąc go przez to zbawcą. Tytuł „pomazaniec” mówi o powołaniu do zadania, nie o świętości noszącego. Dlatego przy każdym wystąpieniu warto pytać, o czyje namaszczenie i do czego chodzi.
Największy ciężar niesie Daniel. Termin, odbudowa Jerozolimy, potem śmierć namaszczonego poniesiona nie z własnego powodu, a wreszcie zniszczenie miasta i świątyni — to układ, którego nie da się rozciągnąć dowolnie w przyszłość. Właśnie dlatego pierwsi uczniowie, mówiąc o Jeszui z Nazaretu, sięgali po jedno słowo: Masziach. Nie wymyślili nowego tytułu — wskazali, że urząd zapowiedziany od modlitwy Anny aż po Daniela znalazł wreszcie kogoś, kto go udźwignął.
Zobacz też: Mesjasz (Maszijach) · Namaszczenie (masziach) — kogo i po co namaszczano · Jahwe · Christos (Χριστός) — „Pomazaniec”, greckie tłumaczenie słowa Masziach · Jeszua (Jezus) · Dawid
