1 List do Tymoteusza — streszczenie, bohaterowie i przesłanie

Pierwszy List do Tymoteusza to krótki, sześciorozdziałowy list apostoła Pawła do młodego współpracownika, którego zostawił w Efezie, żeby zaprowadził porządek w tamtejszym zborze. W jednym zdaniu: Paweł każe Tymoteuszowi uciszyć nauczycieli zajętych baśniami i jałowymi sporami o Prawo, a potem pokazuje, jak w zgromadzeniu wierzących mają wyglądać modlitwa, przywództwo, opieka nad wdowami i stosunek do pieniędzy. Całość opiera się na wyznaniu, że Jeszua (Jezus) przyszedł na świat, by zbawić grzeszników, a pierwszym przykładem jest sam autor (1 Tm 1,15).

Streszczenie w 5 zdaniach

1. Paweł przypomina Tymoteuszowi, po co zostawił go w Efezie: ma powstrzymać ludzi, którzy uczą inaczej, zajmują się baśniami i rodowodami i chcą być nauczycielami Prawa, choć go nie rozumieją, a sam apostoł, dawny prześladowca, jest dowodem na to, że Jeszua przyszedł zbawiać grzeszników.
2. Zbór ma się modlić za wszystkich ludzi, także za władców, bo Bóg chce zbawienia wszystkich, a między Bogiem a ludźmi stoi jeden pośrednik, człowiek Jeszua; następnie Paweł porządkuje zachowanie mężczyzn i kobiet na zgromadzeniu.
3. Nadzorcy i słudzy (diakoni) mają być ludźmi sprawdzonymi, o nienagannym życiu domowym, bo zgromadzenie jest domem Boga żywego, „filarem i podporą prawdy”, a w jego centrum stoi Ten, który objawił się w ciele.
4. Duch zapowiada odstępstwo ludzi zakazujących małżeństwa i pokarmów stworzonych przez Boga, dlatego Tymoteusz ma ćwiczyć się w pobożności, pilnować publicznego czytania Pisma i być przykładem dla wierzących mimo młodego wieku.
5. Na koniec Paweł ustala zasady wobec wdów, starszych i niewolników, ostrzega, że miłość do pieniędzy jest korzeniem wszelkiego zła, i zaklina Tymoteusza, by strzegł powierzonego mu depozytu aż do objawienia się Jeszui.

Streszczenie szczegółowe — rozdział po rozdziale

Część I. Zdrowa nauka i łaska — rozdział 1

Rozdział 1 — Paweł pozdrawia Tymoteusza jako „mego własnego syna w wierze” i przypomina, że zostawił go w Efezie, gdy sam wyruszał do Macedonii, aby powstrzymał nauczycieli zajętych baśniami, rodowodami i czczą gadaniną o Prawie. Prawo jest dobre, gdy stosuje się je zgodnie z jego celem, a sam Paweł, dawniej „bluźniercą, prześladowcą i gnębicielem”, jest przykładem miłosierdzia; rozdział kończy wezwanie do dobrego boju i wzmianka o Hymenajosie i Aleksandrze, którzy ponieśli rozbicie w wierze.

Część II. Porządek w domu Bożym — rozdziały 2–3

Rozdział 2 — Zbór ma zanosić prośby i dziękczynienia za wszystkich ludzi, także za królów i urzędników, bo Bóg „chce, aby wszyscy ludzie zostali zbawieni”, a pośrednik jest tylko jeden: człowiek Jeszua, który dał samego siebie na okup. Mężczyźni mają się modlić bez gniewu i kłótni, kobiety zdobić się dobrymi uczynkami zamiast złota i pereł; Paweł nie pozwala kobiecie nauczać ani mieć władzy nad mężczyzną i uzasadnia to kolejnością stworzenia Adama i Ewy.

Rozdział 3 — Paweł wylicza wymagania wobec nadzorcy (w UBG: biskupa): ma być nienaganny, „mąż jednej żony”, gościnny, zdolny do nauczania, trzeźwy, niechciwy, dobrze rządzący własnym domem i nie może być nowicjuszem. Podobne wymagania dotyczą sług, czyli diakonów, oraz kobiet z nimi związanych; apostoł pisze to na wypadek, gdyby jego przyjazd się opóźnił, i zamyka rozdział krótkim hymnem o Tym, który objawił się w ciele i został wzięty do chwały.

Część III. Sługa Jeszui wobec odstępstwa — rozdział 4

Rozdział 4 — Duch zapowiada, że w czasach ostatecznych niektórzy odstąpią od wiary, będą zakazywać małżeństwa i każą powstrzymywać się od pokarmów, które Bóg stworzył do spożywania z dziękczynieniem. Tymoteusz ma odrzucać „pospolite i babskie baśnie”, ćwiczyć się w pobożności, pilnować publicznego czytania, zachęty i nauki oraz nie zaniedbywać daru, który otrzymał, gdy starsi nałożyli na niego ręce.

Część IV. Ludzie w zborze i pieniądze — rozdziały 5–6

Rozdział 5 — Paweł uczy, jak napominać starszych i młodszych, i długo omawia sprawę wdów: zbór ma utrzymywać te, które naprawdę zostały same, a rodziny mają najpierw zadbać o swoje. Starsi, którzy dobrze przewodzą, zasługują na utrzymanie i na ochronę przed oskarżeniem, którego nie potwierdzi dwóch lub trzech świadków; w środku tych zaleceń pada osobista rada, by Tymoteusz pił trochę wina ze względu na żołądek.

Rozdział 6 — Niewolnicy mają szanować swoich panów, a fałszywi nauczyciele traktują pobożność jak sposób na zarobek. Paweł przeciwstawia im pobożność połączoną z poprzestawaniem na małym, ostrzega przed miłością do pieniędzy, poleca bogatym hojność i zaklina Tymoteusza, by zachował przykazanie bez skazy aż do objawienia się Jeszui.

Autor, adresaci i okoliczności

Nadawcą jest Paweł z Tarsu, który przedstawia się jako apostoł z nakazu Boga (1 Tm 1,1). Adresatem jest Tymoteusz z Listry, „syn pewnej Żydówki, która uwierzyła, ojca natomiast Greka” (Dz 16,1). Paweł zabrał go w podróż misyjną, a wcześniej obrzezał go ze względu na Żydów mieszkających w tamtych stronach (Dz 16,3). Później wysyłał go z poleceniami do Macedonii, Koryntu i Filippi; Filipianom napisał o nim: „Nie mam bowiem nikogo o równych jemu myślach” (Flp 2,20). Imiona matki i babki Tymoteusza, Eunike i Lois, podaje dopiero drugi list (2 Tm 1,5).

Miejscem akcji jest Efez, wielkie miasto portowe rzymskiej prowincji Azji, znane w całym świecie greckim ze świątyni Artemidy. Paweł pracował tam około trzech lat (Dz 20,31), a żegnając się ze starszymi tamtejszego zboru, ostrzegał, że „spośród was samych powstaną ludzie mówiący rzeczy przewrotne” (Dz 20,30). Tymoteusz ma nakazać niektórym, „żeby inaczej nie nauczali” (1 Tm 1,3), bo ich nauka rodzi spory, a nie wiarę.

W liście pojawia się niewiele postaci:

• Paweł mówi o sobie więcej niż w wielu innych listach: był bluźniercą i prześladowcą, ale dostąpił miłosierdzia, bo działał w niewierze (1 Tm 1,13). Nazywa siebie pierwszym z grzeszników (1 Tm 1,15).
• Tymoteusz jest młody (1 Tm 4,12), często choruje (1 Tm 5,23), a do służby wyznaczyły go proroctwa i nałożenie rąk starszych (1 Tm 1,18; 4,14).
• Hymenajos i Aleksander odrzucili dobre sumienie. Paweł pisze o nich: „których oddałem szatanowi, aby nauczyli się nie bluźnić” (1 Tm 1,20); co znaczy takie wydanie szatanowi, omawia artykuł o wykluczeniu ze zboru u Pawła. Hymenajos wraca w drugim liście jako ten, kto twierdzi, że zmartwychwstanie już się dokonało (2 Tm 2,17-18). Czy Aleksander to ten sam „ludwisarz”, który wyrządził Pawłowi wiele zła (2 Tm 4,14), nie wiadomo.
• Poncjusz Piłat jest jedyną osobą z opisu męki wymienioną z imienia: przed nim Jeszua złożył „dobre wyznanie” (1 Tm 6,13).

Część osób trafia na tę stronę, szukając dat imienin Tymoteusza. Imieniny i wspomnienie Tymoteusza jako świętego w kalendarzu kościelnym to późniejsza tradycja, o której Pismo nic nie mówi. O samym greckim imieniu Timotheos piszemy we wpisie znaczenie imienia Tymoteusz.

Autor i czas powstania

Co mówi sam tekst. List zaczyna się imieniem Pawła (1 Tm 1,1) i zawiera kilka szczegółów z jego życia: Paweł wybierał się do Macedonii i poprosił Tymoteusza, by został w Efezie (1 Tm 1,3), ma nadzieję wkrótce przybyć (1 Tm 3,14) i każe Tymoteuszowi pilnować czytania i nauki, dopóki sam nie przyjdzie (1 Tm 4,13). Tyle wiemy z pewnością.

Co mówi tradycja. Od II wieku zbory przyjmowały list jako Pawłowy. Echa jego słów o miłości do pieniędzy i o tym, że niczego nie wnieśliśmy na świat, są już w liście Polikarpa ze Smyrny (pierwsza połowa II wieku), Ireneusz z Lyonu (ok. 180 roku) cytuje go wprost jako list apostoła, a Kanon Muratoriego wymienia dwa listy do Tymoteusza wśród ksiąg uznawanych przez Kościół. Marcjon, który w połowie II wieku ułożył własny wybór listów Pawła, listów pasterskich nie przyjmował. Sama nazwa listy pasterskie dla 1 i 2 Tm oraz Tt jest nowożytna, z XVIII wieku.

Datowanie. Dzieje Apostolskie nie opisują sytuacji z 1 Tm 1,3. Według Łukasza to Paweł wysłał Tymoteusza do Macedonii i sam został w Azji (Dz 19,22), a nie odwrotnie. Dlatego najczęściej przyjmuje się, że Paweł po dwóch latach aresztu domowego w Rzymie, którymi kończą się Dzieje (Dz 28,30), został uwolniony, podróżował dalej i wtedy napisał 1 List do Tymoteusza i List do Tytusa, około 62–64 roku. To rekonstrukcja, a nie fakt zapisany w Piśmie.

Co jest sporne. Od XIX wieku wielu badaczy uważa listy pasterskie za dzieło ucznia Pawła z końca I lub początku II wieku. Argumenty: inne słownictwo i styl niż w Liście do Rzymian czy Galacjan, rozwinięta struktura urzędów, walka z nauką, którą Paweł nazywa „rzekomej wiedzy” (1 Tm 6,20), co przypomina późniejszą gnozę. Strona przeciwna odpowiada, że starszych ustanawiano w zborach już w czasie pierwszej podróży (Dz 14,23), że w Dz 20,17.28 ci sami ludzie są nazwani starszymi i biskupami, że Paweł korzystał z pisarzy, a inny temat wymaga innego słownictwa. Rozstrzygnięcia nie ma. Serwis przyjmuje świadectwo samego listu. Dopisek na końcu listu w wydaniach UBG, że powstał w Laodycei, pochodzi od późniejszych kopistów i nie zgadza się z 1 Tm 1,3.

Struktura księgi

Przesłanie i główne tematy

Nauka ma prowadzić do miłości. Spory fałszywych nauczycieli niczego nie budują. Cel nakazu podaje od razu: „Końcem zaś przykazania jest miłość płynąca z czystego serca, z prawego sumienia i wiary nieobłudnej” (1 Tm 1,5). Kilka razy wraca określenie zdrowa nauka, czyli dosłownie nauka zdrowa jak ciało, które nie choruje (1 Tm 1,10; 6,3).

Jeden Bóg i jeden pośrednik. Zbór modli się za wszystkich, bo Bóg jest Zbawicielem wszystkich ludzi, zwłaszcza wierzących (1 Tm 4,10). Między Bogiem a ludźmi nie ma łańcucha pośredników, tylko człowiek Jeszua (1 Tm 2,5). Temat szerzej rozwija strona jeden pośrednik.

Dom Boży. Zgromadzenie jest rodziną i domem: starszych mężczyzn napomina się jak ojców, starsze kobiety jak matki (1 Tm 5,1-2), a nadzorca, który nie umie rządzić własnym domem, nie poprowadzi zboru (1 Tm 3,5). Greckie episkopos znaczy nadzorca, a nie biskup w późniejszym, kościelnym sensie (zob. episkopos).

Pobożność. Słowo pobożność pojawia się w każdym rozdziale poza pierwszym (1 Tm 2,2; 3,16; 4,7-8; 6,3-11). U Pawła to codzienne życie według woli Boga, w które trzeba się ćwiczyć jak sportowiec, a nie nastrój czy zewnętrzna religijność.

Odstępstwo. Rozdział 4 zapowiada, że niektórzy odstąpią od wiary, dając posłuch zwodniczym duchom (1 Tm 4,1). Ten wątek łączy list z innymi ostrzeżeniami Nowego Przymierza, zebranymi na stronie mapa zapowiedzi odstępstwa.

Pieniądze. Fałszywi nauczyciele widzą w pobożności źródło zysku (1 Tm 6,5). Paweł odwraca to zdanie: „Wielkim zaś zyskiem jest pobożność wraz z poprzestawaniem na tym, co się ma” (1 Tm 6,6). Bogatym nie każe się pozbywać majątku, lecz nie pokładać w nim nadziei i dzielić się z innymi (1 Tm 6,17-19). Więcej tekstów na ten temat zebrano we wpisie wersety o zadowoleniu z tego, co się ma.

Najważniejsze wersety

Wiarygodne to słowa i godne całkowitego przyjęcia, że Chrystus Jezus przyszedł na świat, aby zbawić grzeszników, z których ja jestem pierwszy.

1 Tm 1,15 (UBG)

Jedno z pięciu wiarygodnych słów listów pasterskich, czyli krótkich formuł, które zbory powtarzały. Paweł nie pisze, że był pierwszym z grzeszników, tylko że nim jest: „z których ja jestem pierwszy”. Łaska nie wymazała mu pamięci o tym, kim był.

Jeden bowiem jest Bóg, jeden też pośrednik między Bogiem a ludźmi, człowiek Chrystus Jezus; Który wydał samego siebie na okup za wszystkich, na świadectwo we właściwym czasie.

1 Tm 2,5-6 (UBG)

Najkrótsze streszczenie Ewangelii w tym liście. Pośrednik jest nazwany człowiekiem, bo stanął po stronie ludzi i jako człowiek oddał życie. Werset rozbiera słowo po słowie studium wersetu 1 Tm 2,5.

A bez wątpienia wielka jest tajemnica pobożności: Bóg objawiony został w ciele, usprawiedliwiony w Duchu, widziany był przez anioły, głoszony był poganom, uwierzono mu na świecie, wzięty został w górę do chwały.

1 Tm 3,16 (UBG)

Prawdopodobnie fragment hymnu śpiewanego w zborach: sześć krótkich zdań, od wcielenia po wywyższenie. Na tym wersecie serwis opiera wyznanie, że w Jeszui Bóg objawił się w ciele.

Niech nikt nie lekceważy twego młodego wieku; lecz bądź dla wierzących przykładem w mowie, w postępowaniu, w miłości, w duchu, w wierze, w czystości.

1 Tm 4,12 (UBG)

Autorytet Tymoteusza nie wynika z wieku ani z urzędu, tylko z przykładu. Sześć obszarów, które Paweł wylicza, to zwykłe życie: mowa, postępowanie, miłość, duch, wiara i czystość.

Korzeniem bowiem wszelkiego zła jest miłość do pieniędzy; niektórzy, pragnąc ich, zboczyli z drogi wiary i poprzebijali się wieloma boleściami.

1 Tm 6,10 (UBG)

Werset często przytaczany niedokładnie. Korzeniem zła nie są pieniądze, tylko miłość do nich, a skutek widać po ludziach, którzy dla nich porzucili wiarę.

Które we właściwym czasie ukaże błogosławiony i jedyny Władca, Król królów i Pan panów; Jedyny mający nieśmiertelność i mieszkający w światłości niedostępnej, którego żaden z ludzi nie widział ani widzieć nie może; jemu niech będzie cześć i moc wieczna. Amen.

1 Tm 6,15-16 (UBG)

Doksologia, która zamyka list. Nieśmiertelność ma tylko Bóg; człowiek jej nie posiada z natury, otrzyma ją dopiero w zmartwychwstaniu.

Perspektywa hebrajskiego kontekstu Pisma

Prawo jest dobre. Pierwszy rozdział bywa czytany tak, jakby Paweł walczył z Torą. Tekst mówi co innego: „Wiemy zaś, że prawo jest dobre, jeśli ktoś je właściwie stosuje” (1 Tm 1,8). Kłopot mają ludzie, którzy chcą uczyć Prawa, „nie rozumiejąc ani tego, co mówią” (1 Tm 1,7). Lista grzechów, która następuje (1 Tm 1,9-10), idzie niemal krok po kroku za drugą tablicą Dziesięciu Przykazań: ojcobójcy i matkobójcy (piąte przykazanie), mordercy (szóste), rozpustnicy (siódme), handlarze ludźmi (ósme; Tora karze śmiercią porwanie i sprzedaż człowieka, Wj 21,16), kłamcy i krzywoprzysięzcy (dziewiąte). Dla Pawła Dekalog nadal wyznacza, co jest grzechem. Jego stosunek do Tory szerzej omawia artykuł czy apostoł Paweł odrzucił Torę.

Porządek zboru z Tory. Gdy Paweł uzasadnia zapłatę dla starszych, pisze: „Mówi bowiem Pismo” i przytacza zakaz zawiązywania pyska wołowi z Pwt 25,4, a zaraz potem zdanie, które niemal słowo w słowo stoi w Łk 10,7 jako słowa Jeszui (1 Tm 5,18). Czy apostoł zalicza tu ewangelię do Pisma, czy przytacza znane powiedzenie, jest sporne. Regułę dwóch lub trzech świadków przy oskarżeniu starszego (1 Tm 5,19) bierze z Pwt 19,15. Sam urząd starszych ma korzenie w Izraelu: Mojżesz zebrał siedemdziesięciu mężczyzn „spośród starszych Izraela” (Lb 11,16), a hebrajscy zekenim sądzili w bramach miast. Jahwe (PAN) porządkował swój lud tymi samymi zasadami na pustyni i w Efezie.

Pokarmy w 1 Tm 4. Paweł ostrzega przed ludźmi, którzy zabraniają małżeństwa i każą się powstrzymywać od pokarmów. To opis ascezy, która uważa ciało i materię za złe; ci sami nauczyciele odrzucali przecież małżeństwo ustanowione w Rdz 2. Paweł odpowiada, że chodzi o pokarmy, które Bóg stworzył, aby je przyjmowali wierzący i ci, „którzy poznali prawdę” (1 Tm 4,3), i dodaje: „Uświęcone bowiem zostaje przez słowo Boże i modlitwę” (1 Tm 4,5). Słowo Boże już wcześniej wyznaczyło, co jest pokarmem: Tora oddziela zwierzęta, „które można jeść”, od tych, których jeść nie wolno (Kpł 11,47). Wielu czyta 1 Tm 4,4 jako zniesienie tego podziału, ale Paweł nie wspomina tu ani czystości, ani Kpł 11, tylko odpowiada na zakaz jedzenia w ogóle. Serwis stoi przy tym, że prawo o pokarmach obowiązuje, i szerzej broni tego w artykule czy chrześcijanin może jeść wieprzowinę. Ten sam fragment ma znaczenie dla sporu o celibat duchownych: nadzorca w 1 Tm 3,2 jest mężem jednej żony.

Tylko Bóg ma nieśmiertelność. Dwie doksologie listu mówią o Bogu „nieśmiertelnemu, niewidzialnemu, jedynemu mądremu” (1 Tm 1,17) i o Tym, który jest jedynym mającym nieśmiertelność (1 Tm 6,16). Człowiek nie ma więc nieśmiertelnej duszy, która po śmierci przechodzi gdzie indziej. Umarli śpią w prochu, bo „umarli o niczym nie wiedzą” (Koh 9,5), a to, co śmiertelne, przyoblecze się w nieśmiertelność dopiero przy zmartwychwstaniu (1 Kor 15,53-54). Pełniej omawia to strona co dzieje się po śmierci.

Zapowiedzi Mesjasza

Okup za wszystkich. Jeszua „wydał samego siebie na okup za wszystkich” (1 Tm 2,6). To zdanie odpowiada słowom samego Jeszui, który przyszedł, „aby dać swe życie na okup za wielu” (Mk 10,45), i proroctwu o Słudze Jahwe, który „sam poniósł grzech wielu” (Iz 53,12). Co znaczy słowo okup i komu go zapłacono, wyjaśnia artykuł okup w Mk 10,45.

Objawiony w ciele. Hymn z 1 Tm 3,16 w UBG zaczyna się od słów „Bóg objawiony został w ciele”. Uczciwie trzeba dodać, że część starszych rękopisów greckich ma w tym miejscu zaimek hos (który) zamiast theos (Bóg); UBG idzie za tekstem większości rękopisów. Jak serwis rozumie boskość Syna, który jest zarazem poddany Ojcu, pokazuje strona boskość Jeszui.

Król królów. Często czyta się 1 Tm 6,15 tak, jakby Paweł nazywał tu Jeszuę Królem królów. Tekst mówi co innego: objawienie się Jeszui „ukaże błogosławiony i jedyny Władca”, czyli Bóg Ojciec, któremu apostoł przypisuje te tytuły i nieśmiertelność. Tytuł z Pwt 10,17 („Bogiem bogów i Panem panów”) należy więc tu do Ojca. W Apokalipsie ten sam tytuł nosi Baranek: „Król królów i Pan panów” (Ap 19,16). Syn nosi ten sam tytuł co Ojciec, ale 1 Tm 6 wyraźnie odróżnia Władcę, który ukaże, od Jeszui, który się objawi.

Dla ucznia: motywy i pytania

• Rama listu — fałszywa nauka otwiera list (1 Tm 1,3-7) i go zamyka (1 Tm 6,20-21); wszystko pomiędzy jest odpowiedzią na nią.
• Dom — zbór jako dom Boży, nadzorca jako gospodarz, wierzący jako ojcowie, matki, bracia i siostry (1 Tm 3,15; 5,1-2).
• Bój i ćwiczenie — obrazy żołnierza i sportowca: dobry bój (1 Tm 1,18), walka wiary (1 Tm 6,12), ćwiczenie w pobożności (1 Tm 4,7-8).
• Depozyt — prawda powierzona na przechowanie, której nie wolno zmieniać (1 Tm 6,20).
• Zysk — kontrast między zyskiem z pobożności a pobożnością jako zyskiem (1 Tm 6,5-6).
• Doksologie — dwa uroczyste wyznania o jedynym, nieśmiertelnym Bogu (1 Tm 1,17; 6,15-16).

Czy 1 Tm 4,4 znosi podział na pokarmy czyste i nieczyste?

Kontekst tego nie potwierdza. Paweł odpowiada ludziom, którzy zakazywali małżeństwa i jedzenia w ogóle (1 Tm 4,3), a nie tym, którzy trzymali się Kpł 11. Pokarm zostaje uświęcony przez słowo Boże i modlitwę (1 Tm 4,5), a słowo Boże już określiło, co jest pokarmem (Kpł 11,46-47). Serwis omawia to szerzej na stronie prawo dietetyczne.

Czym różni się biskup od starszego w tym liście?

W listach Pawła to najpewniej ci sami ludzie opisani dwoma słowami. W Liście do Tytusa Paweł każe ustanowić starszych, a zaraz potem wymagania wobec nich nazywa wymaganiami wobec biskupa (Tt 1,5-7); w Dz 20,17.28 starsi z Efezu są nazwani biskupami. Jeden biskup nad wieloma zborami to późniejsza struktura kościelna, której w liście nie ma. Zob. też presbyteros, czyli starszy.

Czy Paweł zakazał kobietom nauczać na zawsze?

To jedno z najbardziej spornych miejsc listu (1 Tm 2,11-14). Za regułą trwałą przemawia uzasadnienie z kolejności stworzenia, za odczytaniem lokalnym kontekst fałszywej nauki w Efezie i fakt, że ten sam Paweł każe starszym kobietom uczyć młodsze (Tt 2,3-4). Oba stanowiska uczciwie przedstawia artykuł czy Paweł zakazał kobietom nauczać na zawsze.

Czy pieniądze są korzeniem wszelkiego zła?

Nie. Werset mówi o miłości do pieniędzy (1 Tm 6,10). Paweł nie potępia bogatych, tylko każe im nie wynosić się, nie ufać niepewnemu bogactwu i hojnie się dzielić (1 Tm 6,17-18).

Czytaj dalej

• 1 Tymoteusza 1 w przekładzie interlinearnym
• Porównanie przekładów 1 Tymoteusza 1
• 2 List do Tymoteusza — ostatni list Pawła do tego samego ucznia
• List do Tytusa — trzeci z listów pasterskich, z podobną listą wymagań wobec starszych
• Dzieje Apostolskie — o pracy Pawła w Efezie i pierwszych spotkaniach z Tymoteuszem
• Księga Powtórzonego Prawa, z której Paweł bierze zasady dla zboru
• Łaska i Prawo