Większość sporów o naukę nie dotyczy tego, co jest napisane, lecz tego, co się z napisanego wyjmuje. Pismo zawiera scenę, w której cytowanie zostaje użyte jako narzędzie ataku — i właśnie od niej warto zacząć. Cytaty z Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej.
Cytat użyty przeciw
Wtedy diabeł wziął go do miasta świętego i postawił na szczycie świątyni. I powiedział mu: Jeśli jesteś Synem Bożym, rzuć się w dół, jest bowiem napisane: Rozkaże o tobie swoim aniołom i będą cię nosić na rękach, abyś nie uderzył swojej nogi o kamień. Jezus mu odpowiedział: Jest też napisane: Nie będziesz wystawiał na próbę Pana, swego Boga.
Mt 4,5-7
Rozkaże bowiem o tobie swoim aniołom, aby cię strzegli na wszystkich twoich drogach. Na rękach będą cię nosić, byś przypadkiem nie uderzył swojej nogi o kamień.
Ps 91,11-12
Przeciwnik cytuje psalm i cytuje go w brzmieniu bliskim oryginału. Warto jednak porównać oba miejsca słowo po słowie, bo powtarzana zwykle uwaga, że zacytował poprawnie, nie jest ścisła. W psalmie po zapowiedzi o aniołach następuje określenie zakresu: aby cię strzegli na wszystkich twoich drogach. W przytoczeniu tego członu nie ma. Opuszczony został właśnie ten fragment, który wyklucza rzucanie się w dół — bo skok z narożnika świątyni nie jest drogą, na której ktoś się znajduje.
Odpowiedź nie polega na podważeniu cytatu, tylko na dołożeniu drugiego miejsca Pisma. Jest napisane, ale jest też napisane. Metoda jest tu pokazana w działaniu.
Cztery pytania
Praktyczna lista jest krótka: kto mówi, do kogo, kiedy i po co. Kto mówi — bo Pismo zapisuje również słowa ludzi błądzących i przeciwnika. Do kogo — bo obietnica dana narodowi w konkretnej sytuacji nie jest tym samym co obietnica dana każdemu. Kiedy — bo część zapowiedzi ma podany czas. Po co — bo zdanie wyjęte z wywodu zaczyna znaczyć co innego niż w wywodzie.
Trzeba jednak od razu powiedzieć rzecz, o której zwykle się milczy: tej listy nie ma w Piśmie. Nikt jej nie formułuje. Najbliżej stoją dwa miejsca, ale i one mówią o czym innym:
Ci byli szlachetniejsi od tych w Tesalonice, gdyż przyjęli słowo Boże z całą gotowością i codziennie badali Pisma, czy tak się sprawy mają.
Dz 17,11
Staraj się, abyś stanął przed Bogiem jako wypróbowany pracownik, który nie ma się czego wstydzić i który dobrze rozkłada słowo prawdy.
2 Tm 2,15
Pierwsze chwali codzienne badanie Pism dla sprawdzenia, czy tak się sprawy mają. Drugie mówi o dobrym rozkładaniu słowa prawdy. Oba zachęcają do staranności, ale żadne nie podaje metody. Kto przedstawia cztery pytania jako zasadę biblijną, przedstawia narzędzie rozsądne, lecz własne — i powinien to zaznaczyć.
Kto odpowiada, zanim wysłucha, ujawnia głupotę i ściąga na siebie hańbę.
Prz 18,13
A cierpliwość naszego Pana uważajcie za zbawienie, jak i nasz umiłowany brat Paweł według danej mu mądrości pisał do was; Jak też mówi o tym we wszystkich listach. Są w nich pewne rzeczy trudne do zrozumienia, które, podobnie jak inne Pisma, ludzie niedouczeni i nieutwierdzeni przekręcają ku swemu własnemu zatraceniu.
2 P 3,15-16
Dwa dalsze zdania dokładają ostrzeżenie ogólne. Odpowiadanie przed wysłuchaniem jest nazwane głupotą. Piotr mówi wprost o listach Pawła, w których są rzeczy trudne, i o ludziach, którzy je przekręcają. Zauważa przy tym, że dzieje się tak również z innymi Pismami.
Dwa przykłady na sobie
Tak bowiem mówi Pan: Gdy wypełni się dla Babilonu siedemdziesiąt lat, nawiedzę was i spełnię wobec was swoje dobre słowo, by was sprowadzić z powrotem na to miejsce. Gdyż ja znam myśli, które mam o was, mówi Pan: myśli o pokoju, a nie o utrapieniu, aby zapewnić wam koniec, jakiego oczekujecie.
Jr 29,10-11
Zdanie o myślach o pokoju jest jednym z najczęściej przytaczanych i niemal zawsze bez wersetu poprzedniego. Ten poprzedni podaje warunek i termin: siedemdziesiąt lat dla Babilonu. Obietnica nie przestaje być prawdziwa, ale ma adresata i czas, których zwykle się nie wymienia.
Wszystko mogę w Chrystusie, który mnie umacnia.
Flp 4,13
Podobnie zdanie o możności wszystkiego bywa czytane jako zapewnienie powodzenia. W liście stoi ono po zdaniach o umiejętności poprzestawania na tym, co się ma, o cierpieniu głodu i o znoszeniu niedostatku. Mowa jest o wytrzymaniu w każdych warunkach, a nie o osiąganiu wszystkiego.
Cztery wersety często przenoszone
Gdzie bowiem dwaj albo trzej są zgromadzeni w moje imię, tam jestem pośród nich.
Mt 18,20
I jeśli mój lud, który jest nazywany moim imieniem, ukorzy się, będzie modlić się i szukać mojego oblicza, i odwróci się od swoich złych dróg, wtedy wysłucham go z nieba, przebaczę mu grzech i uzdrowię jego ziemię.
2 Krn 7,14
A wiemy, że wszystko współdziała dla dobra tych, którzy miłują Boga, to jest tych, którzy są powołani według postanowienia Boga.
Rz 8,28
Ale głosimy, jak jest napisane: Czego oko nie widziało ani ucho nie słyszało, ani nie wstąpiło do serca człowieka, to przygotował Bóg tym, którzy go miłują.
1 Kor 2,9
Pierwszy stoi w środku procedury napominania brata i tam ma pierwsze zastosowanie. Drugi jest odpowiedzią daną Salomonowi po poświęceniu świątyni i dotyczy ludu nazwanego imieniem Jahwe. Trzeci ma w swoim zdaniu ograniczenie, które bywa urywane — mowa o tych, którzy miłują Boga i są powołani według postanowienia. Czwarty jest przytoczeniem, którego brzmienie różni się od miejsca u Izajasza, do którego zwykle się go odnosi.
Żaden z tych czterech nie jest przez to nieprawdziwy. Rzecz w tym, że każdy mówi coś węższego, niż się go używa — a różnica między zdaniem prawdziwym a zdaniem prawdziwym o kimś innym bywa całą różnicą.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, dlaczego Pismo nie zawiera reguł czytania samego siebie, skoro zawiera ostrzeżenia przed przekręcaniem. Nie wiemy, które listy Pawła Piotr miał na myśli ani które miejsca uważał za trudne. Nie wiemy, skąd pochodzi przytoczenie z pierwszego rozdziału listu do Koryntian w takim brzmieniu, w jakim zostało podane. I nie wiemy, gdzie w praktyce przebiega granica między zastosowaniem wersetu do nowej sytuacji a jego wyrwaniem — żadne miejsce Pisma jej nie wyznacza.
