Zdanie jest krótkie, kategoryczne i łatwe do zapamiętania. Dlatego stało się podstawą praktyki, w której zbawienie wiąże się z jednorazowym aktem wypowiedzenia określonych słów. Warto sprawdzić, co Paweł w tym miejscu robi.
Jeśli ustami wyznasz Pana Jezusa i uwierzysz w swoim sercu, że Bóg wskrzesił go z martwych, będziesz zbawiony. Sercem bowiem wierzy się ku sprawiedliwości, a ustami wyznaje się ku zbawieniu.
Rz 10,9-10
Kontekst, w którym to pada
Rozdziały od dziewiątego do jedenastego Listu do Rzymian są jednym wywodem o Izraelu. Paweł pisze o rodakach, którzy mają gorliwość, ale szukają własnej sprawiedliwości, i to im przeciwstawia sprawiedliwość z wiary. Zdanie o wyznaniu ust nie jest więc formułą inicjacyjną dla poganina, tylko punktem w argumencie o tym, gdzie leży granica.
Zaraz potem Paweł rozszerza to na wszystkich i podpiera cytatami z proroków.
Mówi bowiem Pismo: Każdy, kto w niego wierzy, nie będzie zawstydzony. Gdyż nie ma różnicy między Żydem a Grekiem; bo ten sam Pan wszystkich jest bogaty względem wszystkich, którzy go wzywają. Każdy bowiem, kto wezwie imienia Pana, będzie zbawiony.
Rz 10,11-13
Ostatnie zdanie pochodzi z Joela i w oryginale dotyczy dnia sądu — nie momentu przystąpienia.
I stanie się, że każdy, kto wezwie imienia Pana, zostanie wybawiony, bo na górze Syjon i w Jerozolimie będzie wybawienie, jak powiedział Pan, to jest w resztkach, które Pan powoła.
Jl 2,32
To przesuwa akcent. Wezwanie imienia jest u Joela postawą ludzi, którzy ocaleją, a nie czynnością wykonaną raz. Paweł cytuje ten werset świadomie, więc przenosi razem z nim ten odcień.
Podobne zdania w innych miejscach
Odpowiedź udzielona strażnikowi w Filippi jest równie krótka, a odpowiadał człowiek, który za chwilę miał zostać zanurzony razem z domem.
A wyprowadziwszy ich z więzienia, powiedział: Panowie, co mam czynić, abym był zbawiony? A oni odpowiedzieli: Uwierz w Pana Jezusa Chrystusa, a będziesz zbawiony, ty i twój dom.
Dz 16,30-31
Tak bowiem Bóg umiłował świat, że dał swego jednorodzonego Syna, aby każdy, kto w niego wierzy, nie zginął, ale miał życie wieczne.
J 3,16
Każdy, kto wyzna, że Jezus jest Synem Bożym, w tym mieszka Bóg, a on w Bogu.
1 J 4,15
Sam Jeszua mówi o wyznaniu przed ludźmi w formie, która zakłada raczej postawę utrzymywaną niż zdarzenie.
Każdego więc, kto mnie wyzna przed ludźmi, i ja wyznam przed moim Ojcem, który jest w niebie. A tego, kto się mnie wyprze przed ludźmi, i ja się wyprę przed moim Ojcem, który jest w niebie.
Mt 10,32-33
Trzeba przy tym pamiętać, w jakich warunkach te słowa czytano. Wyznanie, że Jeszua jest Panem, było w I wieku oświadczeniem o skutkach społecznych i prawnych — w świecie, w którym tego samego tytułu domagał się cezar. Nie było zdaniem wypowiadanym raz i odkładanym, lecz stanowiskiem, przy którym trzeba było potem stać. To tłumaczy, dlaczego Paweł mógł je zapisać bez obawy, że ktoś potraktuje je jako formalność.
Teksty, które nie pozwalają na skrót
Największy problem dla odczytania formularzowego stanowi zdanie z Kazania na Górze. Jest ono skierowane dokładnie do ludzi, którzy wypowiadają właściwe słowa.
Nie każdy, kto mi mówi: Panie, Panie, wejdzie do królestwa niebieskiego, lecz ten, kto wypełnia wolę mojego Ojca, który jest w niebie.
Mt 7,21
Dlaczego więc mówicie do mnie: Panie, Panie, a nie robicie tego, co mówię?
Łk 6,46
Jakub dokłada uwagę, która pokazuje, że samo przekonanie o prawdziwości twierdzeń nie jest tym, o czym mówi Paweł.
Ty wierzysz, że jest jeden Bóg, i dobrze czynisz. Demony także wierzą i drżą.
Jk 2,19
Jan i Paweł opisują zaś rozejście się deklaracji z życiem jako rzecz rozstrzygającą, a nie jako niedoskonałość.
Kto mówi: Znam go, a nie zachowuje jego przykazań, jest kłamcą i nie ma w nim prawdy.
1 J 2,4
Twierdzą, że znają Boga, ale swymi uczynkami temu przeczą, budząc obrzydzenie, będąc nieposłusznymi i niezdolnymi do wszelkiego dobrego uczynku.
Tt 1,16
Zestawienie prowadzi do wniosku, którego trzeba pilnować w obie strony. Z jednej strony nie da się z Rzymian 10 zrobić formuły działającej niezależnie od tego, co dzieje się dalej — bo wtedy Mateusz 7,21 opisywałby ludzi zbawionych, a wyraźnie tego nie robi. Z drugiej strony nie wolno tego zdania obwarować warunkami, których Paweł nie postawił; napisał je bez listy dodatkowych wymagań i tak trzeba je zostawić. Napięcie między tymi tekstami istnieje i żaden autor go nie rozwiązuje.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czy Paweł rozumiał wyznanie ust jako pojedynczy akt, czy jako publiczne stanowisko utrzymywane w czasie — grecki czas gramatyczny dopuszcza oba, a kontekst prześladowań przemawia raczej za drugim. Nie wiemy, jak dokładnie ma się to zdanie do Mateusza 7,21, bo autorzy nigdzie ich nie zestawiają. Nie wiemy, na ile formuła z Rzymian 10 jest kompletna, a na ile skrótem odsyłającym do całości nauczania — Paweł nie wspomina tu ani o pokucie, ani o zanurzeniu, choć w innych miejscach mówi o obu. Kto niepokoi się, czy jego własne wyznanie było dość poprawne, powinien wiedzieć, że tekst nie stawia wymagań co do formy słów. Mówi o sercu i o ustach, a nie o formule.
Zobacz też: Jeszua (Jezus) · Jakub · Paweł — znaczenie imienia · Mateusz — znaczenie imienia
