To jest pytanie, na którym rozchodzą się całe wspólnoty, a odpowiedzi zwykle podaje się przez wyliczenie wersetów jednej strony. Poniżej obie listy, w takiej samej objętości, wraz ze wskazaniem, gdzie dokładnie leży punkt sporny. Cytaty z Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej.
Jedno prawo
A jeśli jakiś cudzoziemiec będzie twoim gościem i będzie chciał obchodzić Paschę dla Pana, niech najpierw zostanie obrzezany każdy mężczyzna jego domu, a potem niech przystąpi i obchodzi ją. Wtedy będzie jak urodzony w tej ziemi. A ktokolwiek nie jest obrzezany, nie będzie z niej spożywał. Jedno prawo będzie dla urodzonego w ziemi i dla cudzoziemca, który jest gościem wśród was.
Wj 12,48-49
Będziecie mieli jedno prawo zarówno dla przybysza, jak i dla rodowitego mieszkańca, gdyż ja jestem Pan, wasz Bóg.
Kpł 24,22
Będzie jedna ustawa dla was i dla przybysza, który mieszka wśród was; będzie to ustawa wieczysta przez wszystkie wasze pokolenia. Przybysz będzie przed Panem tak jak wy. Będzie jedno prawo i jeden sąd dla was i przybysza, który mieszka wśród was.
Lb 15,15-16
Formuła powtarza się trzykrotnie i jest jednoznaczna: „jedno prawo zarówno dla przybysza, jak i dla rodowitego mieszkańca”, „Będzie jedno prawo i jeden sąd dla was i przybysza”. Tora nie zna dwóch systemów obowiązków.
Trzeba jednak natychmiast dodać dwa zastrzeżenia, bo bez nich ten argument jest przedstawiany mocniej, niż stoi w tekście. Po pierwsze, mowa jest o przybyszu mieszkającym wśród Izraela, a nie o narodach żyjących u siebie — zasięg formuły jest terytorialny i wspólnotowy. Po drugie, w pierwszym z tych miejsc warunkiem przystąpienia do Paschy jest obrzezanie. Kto powołuje się na jedno prawo, powołuje się na tekst, który w tym samym zdaniu wymaga obrzezania — a to jest właśnie to, czego narada w Jerozolimie nie nałożyła.
Przybysze u proroka
A cudzoziemców, którzy przyłączyli się do Pana, aby mu służyć, miłować imię Pana i być jego sługami, wszystkich przestrzegających szabatu, by go nie bezcześcić, i trzymających się mojego przymierza; Tych przyprowadzę na swoją świętą górę i rozraduję ich w swoim domu modlitwy. Ich całopalenia i ofiary będą przyjęte na moim ołtarzu, bo mój dom będzie nazywany domem modlitwy dla wszystkich narodów.
Iz 56,6-7
Izajasz mówi o cudzoziemcach przyłączonych do Jahwe, przestrzegających szabatu i trzymających się przymierza, i zapowiada przyjęcie ich ofiar. Zapowiedź jest wyraźna i nie zawiera zastrzeżenia, że dotyczy tylko ludzi mieszkających w kraju.
Włączenie w listach
Dlatego pamiętajcie, że wy, niegdyś poganie w ciele, zwani nieobrzezaniem przez tych, których zwano obrzezaniem dokonanym ręką na ciele; Byliście w tamtym czasie bez Chrystusa, obcy względem społeczności Izraela i obcy przymierzom obietnicy, niemający nadziei i bez Boga na świecie. Lecz teraz w Chrystusie Jezusie wy, którzy niegdyś byliście daleko, staliście się bliscy przez krew Chrystusa.
Ef 2,11-13
A więc nie jesteście już więcej obcymi i przybyszami, ale współobywatelami z świętymi i domownikami Boga;
Ef 2,19
Jeśli zaś niektóre z gałęzi zostały odłamane, a ty, który byłeś dzikim drzewem oliwnym, zostałeś wszczepiony zamiast nich i stałeś się uczestnikiem korzenia i tłustości drzewa oliwnego; Nie wynoś się nad gałęzie. Jeśli jednak się wynosisz, wiedz, że nie ty podtrzymujesz korzeń, lecz korzeń ciebie.
Rz 11,17-18
Trzy miejsca opisują to samo przesunięcie: byliście obcy względem społeczności Izraela — nie jesteście już obcymi. Obraz drzewa oliwnego dopowiada kierunek: gałąź dzika zostaje wszczepiona w istniejący korzeń i nie ona go podtrzymuje. Jeśli włączenie następuje do czegoś istniejącego, trudno zakładać, że wchodzi się tam z innym zestawem zobowiązań.
Nie sądźcie, że przyszedłem znieść Prawo albo Proroków. Nie przyszedłem znieść, ale wypełnić. Zaprawdę bowiem powiadam wam: Dopóki niebo i ziemia nie przeminą, ani jedna jota, ani jedna kreska nie przeminie z prawa, aż wszystko się wypełni. Kto by więc złamał jedno z tych najmniejszych przykazań i uczyłby tak ludzi, będzie nazwany najmniejszym w królestwie niebieskim. A kto by je wypełniał i uczył, ten będzie nazwany wielkim w królestwie niebieskim.
Mt 5,17-19
Zdanie o jocie i kresce zamyka listę pierwszej strony. Nie mówi o poganach, ale mówi o trwałości prawa, a to jest przesłanka konieczna dla całego wywodu.
Druga strona
Dlatego uważam, że nie należy czynić trudności tym spośród pogan, którzy się nawracają do Boga; Ale napisać im, aby wstrzymywali się od splugawienia bożków, od nierządu, od tego, co uduszone, i od krwi.
Dz 15,19-20
Uznał bowiem Duch Święty za słuszne, i my też, nie nakładać na was żadnego ciężaru oprócz tego, co konieczne. Wstrzymujcie się od ofiar składanych bożkom, od krwi, od tego, co uduszone, i od nierządu. Dobrze uczynicie, jeśli będziecie się tego wystrzegać. Bywajcie zdrowi.
Dz 15,28-29
Narada w Jerozolimie miała rozstrzygnąć dokładnie tę sprawę i rozstrzygnęła ją czterema punktami. Nie ma wśród nich obrzezania, nie ma szabatu, nie ma świąt. Sformułowanie o nienakładaniu żadnego ciężaru oprócz koniecznego jest mocne i nie da się go obejść przez powiedzenie, że lista jest przykładowa — tekst mówi o tym, co konieczne.
Mojżesz bowiem od dawien dawna ma w każdym mieście takich, którzy go głoszą, gdyż w synagogach co szabat czytają go.
Dz 15,21
Zaraz po liście pada zdanie o Mojżeszu czytanym w synagogach co szabat. Strona pierwsza czyta je jako wskazówkę, że reszta miała być poznawana stopniowo. Odczytanie jest możliwe, ale trzeba powiedzieć wprost: werset podaje fakt i nie wyciąga z niego żadnego wniosku. Wniosek jest nasz.
Oto ja, Paweł, mówię wam, że jeśli dacie się obrzezać, Chrystus na nic wam się nie przyda. A oświadczam raz jeszcze każdemu człowiekowi, który daje się obrzezać, że jest zobowiązany wypełnić całe prawo. Pozbawiliście się Chrystusa wszyscy, którzy usprawiedliwiacie się przez prawo; wypadliście z łaski.
Ga 5,2-4
Grzech bowiem nie będzie nad wami panował, bo nie jesteście pod prawem, lecz pod łaską.
Rz 6,14
Niech więc nikt was nie osądza z powodu jedzenia lub picia, co do święta, nowiu księżyca lub szabatów. Są to cienie rzeczy przyszłych, ciało zaś jest Chrystusa.
Kol 2,16-17
Trzy miejsca w listach idą dalej. Pierwsze wiąże przyjęcie obrzezania z odpadnięciem od łaski. Drugie mówi, że wierzący „nie jesteście pod prawem, lecz pod łaską”. Trzecie zakazuje osądzania w sprawach jedzenia, święta, nowiu i szabatów. Każde z nich ma własne omówienie i w każdym kontekst zawęża zdanie — ale wyjęte pojedynczo brzmią jednoznacznie i tak są używane.
Gdzie leży punkt sporny
Obie listy są prawdziwe i obie pochodzą z tego samego zbioru. Rozchodzą się w jednym miejscu: czy to, co narada w Jerozolimie uznała za konieczne, było minimum na wejście, czy pełnym zakresem obowiązku. Pismo tego nie rozstrzyga w żadnym zdaniu. Uchwała nie zawiera zastrzeżenia, że nic więcej nigdy nie dojdzie, ani zastrzeżenia, że jest to dopiero początek. Kto twierdzi, że tekst mówi jedno albo drugie, dopowiada.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czy cztery punkty z narady były pomyślane jako początek, czy jako całość — list nie zawiera zdania rozstrzygającego. Nie wiemy, jak wyglądała praktyka zborów z pogan poza sprawami, które wywołały spory opisane w listach. Nie wiemy, czy formuła o jednym prawie dla przybysza miała rozciągać się poza ziemię Izraela. I nie wiemy, dlaczego przy tak zasadniczym pytaniu nie zachował się ani jeden list poświęcony wyłącznie jemu.
Zobacz też: Sabat · Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Obrzezanie (brit mila) · Jahwe · Reszta (szear) — mniejszość, która ocaleje · Izajasz
