Inskrypcja Erastusa w Koryncie

Na starożytnym bruku w Koryncie, tuż obok teatru, do dziś można przeczytać wykuty w kamieniu łaciński napis. Głosi on, że niejaki Erastus wyłożył ten plac na własny koszt. Wielu badaczy i czytelników Pisma zadaje to samo pytanie: czy to ten sam Erastus, którego apostoł Paweł wymienia w Liście do Rzymian jako „szafarza miejskiego”? To jeden z najciekawszych przypadków, gdy imię ze stronic Nowego Testamentu spotyka się z twardym, kamiennym znaleziskiem archeologicznym. Warto jednak przyjrzeć się mu uczciwie — oddzielając to, co pewne, od tego, co pozostaje przedmiotem sporu.

Czym jest odkrycie

Inskrypcja Erastusa to krótki napis łaciński wkuty w wapienny bruk placu położonego na wschód (północny wschód) od teatru w starożytnym Koryncie, stolicy rzymskiej prowincji Achai. Główny blok odsłonięto w 1929 roku podczas wykopalisk prowadzonych przez Amerykańską Szkołę Studiów Klasycznych w Atenach (American School of Classical Studies at Athens); kolejne fragmenty tej i pokrewnych inskrypcji odnajdywano w sezonach 1928/1929 oraz 1947. Litery są duże (ok. 18 cm wysokości), a ich zagłębienia były pierwotnie wypełnione brązem — napis lśnił więc metalem na tle jasnego kamienia.

Zachowany tekst odczytuje się jako ERASTVS · PRO · AEDILITATE · S[VA] · P[ECVNIA] · STRAVIT, czyli „Erastus, w zamian za urząd edyla, wyłożył [ten bruk] na własny koszt” (skróty S i P to sua pecunia, „własnym pieniądzem”). Edyl (łac. aedilis) był w miastach rzymskich urzędnikiem odpowiedzialnym za budowle publiczne, drogi, targi i porządek — sfinansowanie takiego placu było typową formą publicznej fundacji, jakiej oczekiwano od kandydata na urząd lub urzędnika.

Napis po raz pierwszy opublikował naukowo John Harvey Kent w tomie Corinth VIII.3: The Inscriptions 1926–1950 (Princeton 1966, nr 232); wcześniej, już w 1931 roku, sprawą zajął się Henry J. Cadbury. Kamień pozostaje in situ — w miejscu odkrycia, na terenie stanowiska archeologicznego w Koryncie administrowanego przez grecki resort kultury — i można go dziś oglądać obok teatru.

Powiązanie z Pismem

Imię Erastus pojawia się w Nowym Testamencie kilka razy, a najczęściej łączy się z tym znaleziskiem końcówka Listu do Rzymian, gdzie Paweł przekazuje pozdrowienia od chrześcijan z Koryntu — miasta, z którego najpewniej pisał ten list (ok. 55–57 r.):

„Pozdrawia was Gajus, gospodarz mój i całego kościoła. Pozdrawia was Erastus, szafarz miejski, i Kwartus, brat.” (Rz 16,23, UBG)

Zbieżność jest wyraźna: to samo miasto (Korynt), ta sama epoka i człowiek zajmujący eksponowany urząd miejski związany z finansami lub majątkiem publicznym. Dla czytelnika stojącego na gruncie „samo Pismo” (sola scriptura) to cenna ilustracja, że osoby wspomniane przez Pawła nie były postaciami z legendy, lecz realnymi mieszkańcami konkretnego, dobrze udokumentowanego miasta rzymskiego. Trzeba jednak od razu zaznaczyć różnicę słownictwa, o którą toczy się cały spór.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne (konsensus):

• Inskrypcja jest autentyczna, dobrze odczytana i pochodzi z Koryntu z okresu rzymskiego.
• Upamiętnia realnego urzędnika o imieniu Erastus, który sfinansował bruk w zamian za urząd edyla.
• Paweł rzeczywiście wymienia w Rz 16,23 Erastusa jako „szafarza miejskiego” i pisze prawdopodobnie z Koryntu.

Dyskutowane (spór):

• Czy to ta sama osoba? Napis mówi o edylu (aedilis), a Paweł używa greckiego słowa oikonomos (UBG oddaje je jako „szafarz miejski”). To nie są automatycznie te same urzędy: edyl to magistrat od robót publicznych, a oikonomos oznaczał zarządcę finansów lub majątku — od skromnego zarządcy po wysokiego urzędnika skarbowego.
• Próba pogodzenia. Gerd Theissen zaproponował, że Erastus mógł najpierw być kwestorem (skarbnikiem), a dopiero potem edylem — a łaciński quaestor bywał greckim odpowiednikiem oikonomos. John Goodrich (2010, „Erastus, Quaestor of Corinth”, New Testament Studies 56) wsparł ten trop inskrypcją z pobliskich Patr, gdzie oikonomos odpowiada łacińskiemu quaestor.
• Głosy sceptyczne. Steven Friesen datuje bruk raczej na połowę II wieku — czyli po czasach Pawła — i zauważa, że znaleziono go w kontekście wtórnym, co czyniłoby go pamiątką po innym człowieku; sądzi też, że Erastus-oikonomos mógł być osobą niskiego statusu. Justin Meggitt i inni ostrzegają, że imię Erastus było pospolite, a ranga społeczna Erastusa z listu Pawła nie musiała być wysoka. Peter Weiss wskazuje, że ustrój Koryntu i Patr się różnił, a urząd kwestora mógł w Koryncie w ogóle nie istnieć.
• Istnieje też druga, mniej znana koryncka inskrypcja z imieniem Erastus (Andrew Clarke, 1991), co dodatkowo komplikuje jednoznaczne utożsamienie.

Wypadkowa tych głosów jest taka: znaczna część historyków Nowego Testamentu uznaje utożsamienie za prawdopodobne, ale nie za pewne, a grupa badaczy pozostaje wobec niego sceptyczna. To ostrożny wniosek — i tak należy go przedstawiać.

Znaczenie

Inskrypcja Erastusa nie „dowodzi Biblii” i nie rozstrzyga sama z siebie, kim był chrześcijanin z Rz 16,23. Robi jednak coś istotnego: pokazuje, że świat Pawła — koryńskie place, urzędy, fundacje i pełniący je ludzie — jest osadzony w potwierdzonej archeologicznie rzeczywistości. Nowy Testament nie opowiada o mitycznej krainie, lecz o miastach, które można dziś zwiedzać, i o urzędach, które znamy z kamiennych napisów.

Dla wierzącego, który stawia Pismo ponad tradycję, taki namacalny ślad jest zachętą do trzeźwej ufności: relacje apostolskie osadzone są w historii, a nie w legendzie. Zarazem ta sama uczciwość każe nam nie przeciągać wniosków ponad to, co niosą dowody. Jeśli koryński edyl i Pawłowy szafarz to jedna osoba, mamy piękny przykład człowieka wpływowego, którego Jahwe powołał do wspólnoty uczniów Jeszui (Jezusa). Jeśli to dwaj różni ludzie — świadectwo Pisma o realnym Erastusie w Koryncie i tak pozostaje nienaruszone. W obu przypadkach kamień z Koryntu przypomina, że wiara biblijna nie boi się światła historii.

Źródła

• John H. Kent, Corinth VIII.3: The Inscriptions 1926–1950, American School of Classical Studies at Athens, Princeton 1966 (nr 232).
• Henry J. Cadbury, „Erastus of Corinth”, Journal of Biblical Literature 50 (1931).
• David W. J. Gill, „Erastus the Aedile”, Tyndale Bulletin 40 (1989).
• Andrew D. Clarke, „Another Corinthian Erastus Inscription”, Tyndale Bulletin 42 (1991) — pełny tekst PDF.
• John K. Goodrich, „Erastus, Quaestor of Corinth: The Administrative Rank of ὁ οἰκονόμος τῆς πόλεως (Rom 16.23) in an Achaean Colony”, New Testament Studies 56 (2010).
• Steven J. Friesen, „The Wrong Erastus: Ideology, Archaeology, and Exegesis”, w: S. J. Friesen, D. N. Schowalter, J. C. Walters (red.), Corinth in Context: Comparative Studies on Religion and Society, Brill, Leiden 2010.

Zobacz też: Apostoł (szaliach) · Jahwe · Paweł — znaczenie imienia