Dwa wersety kończące ósmy rozdział Listu do Rzymian są w sporze o predestynację cytowane częściej niż jakikolwiek inny tekst poza rozdziałem dziewiątym. Wszystkie pięć czasowników stoi w czasie przeszłym, łącznie z ostatnim, który opisuje coś, co dla nikogo jeszcze nie nastąpiło.
A wiemy, że wszystko współdziała dla dobra tych, którzy miłują Boga, to jest tych, którzy są powołani według postanowienia Boga. Tych bowiem, których on przedtem znał, tych też przeznaczył, aby stali się podobni do obrazu jego Syna, żeby on był pierworodny między wieloma braćmi. Tych zaś, których przeznaczył, tych też powołał, a których powołał, tych też usprawiedliwił, a których usprawiedliwił, tych też uwielbił.
Rz 8,28-30
Pierwsze ogniwo i cały ciężar sporu
Czasownik otwierający łańcuch starsze polskie przekłady oddają jako przejrzał, Uwspółcześniona Biblia Gdańska jako przedtem znał. Grecki wyraz da się rozumieć dwojako i od tego wyboru zależy sens całości. Albo znaczy: wiedział z góry, jak ktoś postąpi — i wtedy przeznaczenie idzie za wiedzą. Albo znaczy: wybrał sobie kogoś wcześniej — i wtedy wiedza idzie za wyborem.
Argument za drugim odczytaniem jest mocny i pochodzi z Tanach, gdzie znać kogoś oznacza wejść z nim w relację, a nie zebrać o nim informacje.
Tylko was uznałem spośród wszystkich rodów ziemi, dlatego was ukarzę za wszystkie wasze nieprawości.
Am 3,2
Zanim ukształtowałem cię w łonie, znałem cię, zanim wyszedłeś z łona, uświęciłem cię i ustanowiłem prorokiem dla narodów.
Jr 1,5
Bóg nie odrzucił swego ludu, który przedtem znał. Czyż nie wiecie, co Pismo mówi o Eliaszu? Jak się skarży przed Bogiem na Izraela:
Rz 11,2
Amos używa tego samego czasownika o całym Izraelu, a wnioskuje z niego nie o przywileju, lecz o większej odpowiedzialności. Sam Paweł stosuje ten wyraz do ludu, o którym zaraz potem mówi, że część odpadła — co utrudnia utożsamienie uprzedniej znajomości z automatycznym skutkiem.
Teksty budujące tę samą linię
Kilka miejsc mówi o wybraniu wcześniejszym niż jakikolwiek ludzki czyn, i mówi to bez zastrzeżeń.
Błogosławiony niech będzie Bóg i Ojciec naszego Pana Jezusa Chrystusa, który pobłogosławił nas wszelkim duchowym błogosławieństwem w miejscach niebiańskich w Chrystusie. Jak nas wybrał w nim przed założeniem świata, abyśmy byli święci i nienaganni przed jego obliczem w miłości. Przeznaczył nas dla siebie, ku usynowieniu przez Jezusa Chrystusa, według upodobania swojej woli; Dla uwielbienia chwały swojej łaski, którą obdarzył nas w umiłowanym;
Ef 1,3-6
Lecz my nieustannie powinniśmy dziękować Bogu za was, bracia umiłowani przez Pana, że Bóg od początku wybrał was do zbawienia przez uświęcenie Ducha i wiarę w prawdę.
2 Tes 2,13
Wydanego zgodnie z powziętym postanowieniem Boga oraz tym, co przedtem wiedział, wzięliście i rękami bezbożników ukrzyżowaliście i zabiliście.
Dz 2,23
Ostatni fragment jest w tej dyskusji ważny, bo zestawia dwie rzeczy naraz: Boże postanowienie i realną winę tych, którzy je wykonali. Piotr nie widzi tu sprzeczności i nie próbuje jej usuwać. Podobnie Piotr w liście wiąże wybranie z uprzednią wiedzą Ojca i od razu z posłuszeństwem — dwa człony obok siebie, bez wskazania, który wynika z którego.
Piotr, apostoł Jezusa Chrystusa, do wychodźców rozproszonych w Poncie, Galacji, Kapadocji, Azji i Bitynii; Wybranych według uprzedniej wiedzy Boga Ojca, przez uświęcenie Ducha dla posłuszeństwa i pokropienia krwią Jezusa Chrystusa. Łaska i pokój niech się wam pomnożą.
1 P 1,1-2
Teksty ciągnące w przeciwną stronę
Naprzeciw stoją zdania o woli Boga wobec wszystkich, sformułowane równie stanowczo.
Który chce, aby wszyscy ludzie zostali zbawieni i doszli do poznania prawdy.
1 Tm 2,4
Nie zwleka Pan ze spełnieniem obietnicy, jak niektórzy uważają, że zwleka, ale okazuje względem nas cierpliwość, nie chcąc, aby ktokolwiek zginął, lecz aby wszyscy doszli do pokuty.
2 P 3,9
Powiedz im: Jak żyję, mówi Pan Bóg: Nie pragnę śmierci bezbożnego, ale aby bezbożny odwrócił się od swojej drogi i żył. Odwróćcie się, odwróćcie się od swoich złych dróg. Dlaczego macie umrzeć, domu Izraela?
Ez 33,11
Ezechiel nie mówi o możliwości, lecz o pragnieniu, i podpiera je przysięgą. Najostrzej brzmi jednak zdanie Jeszui nad Jerozolimą, bo zestawia Jego wolę z wolą ludzi i stwierdza ich rozejście.
Jeruzalem, Jeruzalem, które zabijasz proroków i kamienujesz tych, którzy są do ciebie posłani! Ile razy chciałem zgromadzić twoje dzieci, tak jak kokoszka gromadzi swe kurczęta pod skrzydła, a nie chcieliście!
Mt 23,37
Napięcia nie da się usunąć doborem wersetów, bo obie kolumny są równie wyraźne, a część z nich pochodzi od tych samych autorów. Warto natomiast zauważyć dwie rzeczy o samym łańcuchu z Rzymian. Po pierwsze, Paweł nie mówi w nim o nikim wybranym do zguby — opisuje tylko jedną drogę i milczy o drugiej. Po drugie, cel przeznaczenia jest w tekście podany wprost i nie jest nim lista nazwisk, lecz podobieństwo do obrazu Syna. Czytelnik może uznać, że wiedza poprzedza wybór, albo że wybór poprzedza wiedzę; obie odpowiedzi wymagają dołożenia czegoś, czego w tych dwóch wersetach nie ma.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, co dokładnie znaczy pierwszy czasownik, i sam Paweł nigdzie tego nie objaśnia. Nie wiemy, czy łańcuch opisuje jednostki, czy grupę — liczba mnoga na to nie odpowiada, bo w grece działa tak samo w obu przypadkach. Nie wiemy, dlaczego uwielbienie stoi w czasie przeszłym: czy to sposób mówienia o rzeczy pewnej, czy spojrzenie z perspektywy, w której czas nie działa tak jak u nas. Nie wiemy wreszcie, jak Paweł zestawiłby te wersety ze zdaniem z Listu do Tymoteusza, bo nigdy tego nie robi. Wiemy natomiast, do czego on sam ten łańcuch prowadzi: nie do rozstrzygnięcia, kto jest wybrany, lecz do zdania o tym, że nic nie odłączy nas od miłości Boga.
Zobacz też: Tanach · Amos · Piotr · Ezechiel · Paweł — znaczenie imienia
