Zwrot pojawia się u Pawła kilkanaście razy i prawie zawsze w kontekście negatywnym. Ponieważ w polszczyźnie kojarzy się po prostu z posłuszeństwem, warto sprawdzić, co Paweł nim opisuje — zwłaszcza że w tym samym liście stawia zdania brzmiące odwrotnie.
Dwa zdania z jednego rozdziału
Dlatego z uczynków prawa nie będzie usprawiedliwione żadne ciało w jego oczach, gdyż przez prawo jest poznanie grzechu.
Rz 3,20
Gdzież więc jest powód do chluby? Został wykluczony. Przez jakie prawo? Uczynków? Nie, przez prawo wiary. Tak więc twierdzimy, że człowiek zostaje usprawiedliwiony przez wiarę, bez uczynków prawa.
Rz 3,27-28
Cztery wersety dalej ten sam autor pisze coś, czego nie da się pogodzić z odczytaniem, w którym odrzucone zostaje samo posłuszeństwo przykazaniom.
Czy więc obalamy prawo przez wiarę? Nie daj Boże! Przeciwnie, utwierdzamy prawo.
Rz 3,31
Gdyby zwrot o uczynkach Prawa znaczył tyle, co przestrzeganie przykazań, rozdział trzeci Listu do Rzymian byłby wewnętrznie sprzeczny w odstępie kilku zdań. Skoro Paweł tak nie uważał, znaczenie musi być węższe.
Co Paweł faktycznie odrzuca
W każdym z kluczowych miejsc zwrot pojawia się przy pytaniu o podstawę statusu przed Bogiem, nie przy pytaniu o postępowanie.
Wiedząc, że człowiek nie jest usprawiedliwiony z uczynków prawa, ale przez wiarę w Jezusa Chrystusa, i my uwierzyliśmy w Jezusa Chrystusa, abyśmy byli usprawiedliwieni z wiary Chrystusa, a nie z uczynków prawa, dlatego że z uczynków prawa nie będzie usprawiedliwione żadne ciało.
Ga 2,16
Na wszystkich bowiem, którzy są z uczynków prawa, ciąży przekleństwo, bo jest napisane: Przeklęty każdy, kto nie wytrwa w wypełnianiu wszystkiego, co jest napisane w księdze Prawa. A że przez prawo nikt nie jest usprawiedliwiony przed Bogiem, jest oczywiste, bo: Sprawiedliwy będzie żył z wiary. Prawo zaś nie jest z wiary, lecz: Człowiek, który je wypełnia, przez nie będzie żył.
Ga 3,10-12
Argument z Galatów jest ważny, bo pokazuje logikę. Ktoś, kto zbudował swoją pozycję na wykonaniu, musi wykonać wszystko — i pierwsze potknięcie usuwa mu podstawę. Nie chodzi więc o to, że posłuszeństwo jest złe, tylko o to, że jako fundament nie utrzyma ciężaru. Ten sam mechanizm opisuje Paweł w Liście do Efezjan, gdzie po zdaniu o darze następuje zdanie o uczynkach.
Łaską bowiem jesteście zbawieni przez wiarę, i to nie jest z was, jest to dar Boga. Nie z uczynków, aby nikt się nie chlubił. Jesteśmy bowiem jego dziełem, stworzeni w Chrystusie Jezusie do dobrych uczynków, które Bóg wcześniej przygotował, abyśmy w nich postępowali.
Ef 2,8-10
Kolejność jest tu istotna i rzadko zauważana: uczynki są celem, nie warunkiem. Zdanie o nich stoi po zdaniu o łasce, a nie przed nim. Sam Paweł ocenia zaś Prawo jednoznacznie pozytywnie.
A tak prawo jest święte i przykazanie jest święte, sprawiedliwe i dobre.
Rz 7,12
Nie z uczynków sprawiedliwości, które my spełniliśmy, ale według swego miłosierdzia zbawił nas przez obmycie odrodzenia i odnowienie Ducha Świętego; Którego wylał na nas obficie przez Jezusa Chrystusa, naszego Zbawiciela; Abyśmy, usprawiedliwieni jego łaską, stali się dziedzicami zgodnie z nadzieją życia wiecznego. Wiarygodne to słowo i chcę, abyś o tym zapewniał, żeby ci, którzy uwierzyli Bogu, zabiegali o celowanie w dobrych uczynkach. Jest to dobre i pożyteczne dla ludzi.
Tt 3,5-8
List do Tytusa pokazuje ten układ najczytelniej. Najpierw wykluczenie uczynków jako podstawy, potem miłosierdzie jako przyczyna, a na końcu polecenie, by ci, którzy uwierzyli, celowali w dobrych uczynkach. Trzy zdania po sobie, bez poczucia sprzeczności u autora. Gdyby zwrot o uczynkach oznaczał to samo w obu miejscach, akapit rozpadłby się na oczach czytelnika.
Zdania ciągnące w drugą stronę
Nie wszystko jednak układa się gładko i uczciwość wymaga pokazania tekstów, które komplikują ten obraz. W Liście do Galatów Paweł łączy obrzezanie z odpadnięciem od łaski i mówi o wypadnięciu — co brzmi mocniej niż spór o samą podstawę usprawiedliwienia.
A oświadczam raz jeszcze każdemu człowiekowi, który daje się obrzezać, że jest zobowiązany wypełnić całe prawo. Pozbawiliście się Chrystusa wszyscy, którzy usprawiedliwiacie się przez prawo; wypadliście z łaski.
Ga 5,3-4
Trzy inne zdania bywają czytane jako zniesienie samego Prawa i nie da się ich pominąć.
Grzech bowiem nie będzie nad wami panował, bo nie jesteście pod prawem, lecz pod łaską.
Rz 6,14
Wymazał obciążający nas wykaz zawarty w przepisach, który był przeciwko nam, i usunął go z drogi, przybiwszy do krzyża;
Kol 2,14
Końcem bowiem prawa jest Chrystus ku sprawiedliwości każdego, kto wierzy.
Rz 10,4
Każde z nich dopuszcza więcej niż jedno rozumienie. Bycie pod prawem może opisywać stan potępienia, a nie stosunek do przykazań; wykaz zawarty w przepisach bywa rozumiany jako zapis długu, a nie jako Tora; słowo przełożone tu jako koniec ma w grece również znaczenie celu. Trzeba jednak powiedzieć wprost: żadne z tych rozstrzygnięć nie jest w tekście podane, wszystkie są wyborem tłumacza lub czytelnika. Kto twierdzi, że sprawa jest oczywista, zwykle nie zauważył, ile decyzji podjął po drodze.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czy Paweł miał na myśli konkretny zestaw praktyk odróżniających Izrael od narodów — obrzezanie, sabat, pokarmy — czy całość przykazań ujętą jako sposób zdobywania statusu. Kontekst jego sporów wskazuje na pierwsze, słownictwo dopuszcza drugie, a on sam nie definiuje zwrotu. Nie wiemy, jak dokładnie rozumiał zdanie o końcu Prawa, bo grecki wyraz jest dwuznaczny i obie możliwości dają spójny sens. Nie wiemy, jak pogodzić Galatów 5,4 z Rzymian 3,31 inaczej niż przez założenie, że w Galacji chodziło o coś konkretniejszego niż samo posłuszeństwo. To założenie jest sensowne, ale pozostaje założeniem — Pismo nie zamyka tej sprawy definicją.
Zobacz też: Sabat · Celem (צֶלֶם) — obraz Boży i posąg bożka to jedno słowo · Obrzezanie (brit mila) · Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · List do Tytusa · Paweł — znaczenie imienia
