Trzy rozdziały Listu do Rzymian są poświęcone jednej sprawie: czy odrzucenie Mesjasza przez większość Izraela oznacza, że Bóg zerwał z tym ludem. Paweł zaczyna od postawienia pytania wprost i od razu na nie odpowiada, a potem przez sześćdziesiąt kilka wersetów tę odpowiedź uzasadnia.
Pytam więc: Czy Bóg odrzucił swój lud? Nie daj Boże! Ja bowiem też jestem Izraelitą, z potomstwa Abrahama, z pokolenia Beniamina. Bóg nie odrzucił swego ludu, który przedtem znał. Czyż nie wiecie, co Pismo mówi o Eliaszu? Jak się skarży przed Bogiem na Izraela:
Rz 11,1-2
Pytam więc: Czy się potknęli, aby upaść? Nie daj Boże! Ale raczej przez ich upadek zbawienie doszło do pogan, aby wzbudzić w nich zawiść. A jeśli ich upadek jest bogactwem świata, a ich pomniejszenie bogactwem pogan, o ileż bardziej ich pełnia?
Rz 11,11-12
Do czego zmierza cały wywód
Argument idzie stopniowo. Najpierw resztka, potem upadek prowadzący do korzyści dla innych, wreszcie zapowiedź pełni. Zdanie kluczowe pada dopiero na końcu i jest podane jako rozwiązanie, którego czytelnik sam by nie odgadł.
Nie chcę bowiem, bracia, abyście nie znali tej tajemnicy – żebyście sami siebie nie uważali za mądrych – że zatwardziałość po części przyszła na Izrael, dopóki nie wejdzie pełnia pogan. I tak cały Izrael będzie zbawiony, jak jest napisane: Przyjdzie z Syjonu wybawiciel i odwróci bezbożność od Jakuba. A to będzie moje przymierze z nimi, gdy zgładzę ich grzechy.
Rz 11,25-27
Tak więc co do ewangelii są nieprzyjaciółmi ze względu na was, lecz co do wybrania są umiłowani ze względu na ojców. Nieodwołalne są bowiem dary i powołanie Boże.
Rz 11,28-29
Dwa zdania po nim są w tej dyskusji ważniejsze, niż się zwykle zauważa. Paweł mówi o tych samych ludziach naraz jako o nieprzyjaciołach i o umiłowanych, a różnicę tłumaczy dwoma różnymi względami. Potem dodaje zasadę ogólną o darach i powołaniu, i to ona domyka wywód.
Podstawa w Tanach
Cytat, którym Paweł podpiera swoje zdanie, pochodzi od Izajasza i mówi o Odkupicielu przychodzącym do Syjonu. Kilka innych tekstów mówi o tym samym w formie zobowiązania.
Przyjdzie bowiem Odkupiciel do Syjonu i do tych spośród Jakuba, którzy odwracają się od występków, mówi Pan. A to będzie moje przymierze z nimi, mówi Pan: Mój Duch, który jest w tobie, i moje słowa, które włożyłem w twoje usta, nie odstąpią od twoich ust ani od ust twego potomstwa, ani od ust potomków twego potomstwa, mówi Pan, odtąd aż na wieki.
Iz 59,20-21
Tak mówi Pan, który daje słońce na światłość w dzień, prawa księżyca i gwiazd na światłość w nocy; który rozdziela morze tak, że huczą jego fale; Pan zastępów – to jego imię. Gdyby te prawa ustały przede mną, mówi Pan, wtedy i potomstwo Izraela przestanie być narodem przede mną na wieki. Tak mówi Pan: Jeśli można zmierzyć niebiosa w górze i zbadać fundamenty ziemi w dole, wtedy i ja odrzucę całe potomstwo Izraela za to wszystko, co uczynili, mówi Pan.
Jr 31,35-37
Jeremiasz wiąże trwałość Izraela jako narodu z trwałością praw przyrody i robi to w formie warunku niemożliwego do spełnienia. Zachariasz opisuje moment rozpoznania, a Ezechiel — zgromadzenie i zjednoczenie.
I wyleję na dom Dawida i na mieszkańców Jerozolimy ducha łaski i modlitwy. Będą patrzyć na mnie, którego przebili, i będą go opłakiwać, jak się opłakuje jedynaka; będą gorzko płakać nad nim, jak się płacze gorzko nad pierworodnym.
Za 12,10
Potem powiedz do nich: Tak mówi Pan Bóg: Oto wezmę synów Izraela spośród narodów, do których przybyli, zgromadzę ich zewsząd i przyprowadzę ich do ich ziemi. I uczynię ich jednym narodem w ziemi, na górach Izraela, i jeden król będzie królem nad nimi wszystkimi. Nie będą już dwoma narodami i już nie podzielą się na dwa królestwa. Nie splugawią się już swymi bożkami i obrzydliwościami oraz wszelkimi występkami. Wybawię ich ze wszystkich ich miejsc zamieszkania, gdzie zgrzeszyli, i oczyszczę ich. I będą moim ludem, a ja będę ich Bogiem.
Ez 37,21-23
Wszystkie te teksty łączy jedno: mówią o narodzie, o ziemi i o czasie przyszłym, a nie o jednostkach przyjmowanych pojedynczo. Paweł, cytując Izajasza, zachowuje ten sam rejestr — i to jest argument za czytaniem jego zdania w takim samym zakresie, w jakim mówili prorocy.
Teksty stojące naprzeciw
Naprzeciw stoi pięć fragmentów i wszystkie razem tworzą spójną linię: przynależność do Izraela nie jest w Piśmie sprawą wyłącznie pochodzenia.
Lecz nie jest możliwe, żeby miało zawieść słowo Boże. Nie wszyscy bowiem, którzy pochodzą od Izraela, są Izraelem. Nie wszyscy też przez to, że są potomstwem Abrahama, są dziećmi, ale jest powiedziane: W Izaaku będzie nazwane twoje potomstwo. To znaczy, że nie dzieci ciała są dziećmi Bożymi, lecz dzieci obietnicy są uznane za potomstwo.
Rz 9,6-8
Nie ten bowiem jest Żydem, kto jest Żydem na zewnątrz, ani nie to jest obrzezaniem, co jest na zewnątrz, na ciele; Ale ten jest Żydem, kto jest nim wewnątrz, i to jest obrzezanie, co jest obrzezaniem serca, w duchu, nie w literze, którego chwała nie pochodzi od ludzi, lecz od Boga.
Rz 2,28-29
Oba zdania pochodzą od tego samego Pawła i z tego samego listu. Pierwsze wprost stwierdza, że nie wszyscy z Izraela są Izraelem; drugie przenosi obrzezanie do serca. Kto na tej podstawie czyta rozdział jedenasty duchowo, ma się na co powołać.
A na tych wszystkich, którzy będą postępować według tej zasady, niech przyjdzie pokój i miłosierdzie, i na Izraela Bożego.
Ga 6,16
Nie ma Żyda ani Greka, nie ma niewolnika ani wolnego, nie ma mężczyzny ani kobiety; wszyscy bowiem jedno jesteście w Chrystusie Jezusie. A jeśli należycie do Chrystusa, to jesteście potomstwem Abrahama, a zgodnie z obietnicą – dziedzicami.
Ga 3,28-29
Dlatego mówię wam: Królestwo Boże zostanie wam zabrane, a dane narodowi, który wyda jego owoce.
Mt 21,43
Zwrot z zakończenia Listu do Galatów bywa czytany jako określenie wspólnoty wierzących, choć gramatyka dopuszcza też odczytanie, w którym mowa o dwóch grupach. Zdanie o dziedzicach obietnicy idzie w tym samym kierunku, znosząc różnicę między Żydem a Grekiem. Zdanie z Ewangelii mówi natomiast o królestwie odebranym i danym komu innemu, i jest w tej dyskusji najostrzejsze — choć warto zauważyć, że pada w przypowieści skierowanej do konkretnych przywódców, a nie do narodu.
Trzeba jednak zauważyć, jak te teksty mają się do samego wywodu. W rozdziale jedenastym Paweł konsekwentnie odróżnia Izraela od pogan i całe rozumowanie o gałęziach traci sens, jeśli obie grupy są tym samym. Z drugiej strony rozdział dziewiąty tego samego listu podważa proste utożsamienie Izraela z pochodzeniem. Czytelnik może uznać, że mowa o narodzie jako całości w określonym momencie, albo że Paweł zawęża pojęcie do resztki. Obie lektury mieszczą się w tekście, żadnej z nich Paweł nie formułuje, i tej sprawy Pismo nie zamyka.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, co znaczy w tym zdaniu słowo cały: czy każdego bez wyjątku, czy naród w odróżnieniu od dotychczasowej resztki. Nie wiemy, kiedy nastąpi to, o czym mowa, ani co dokładnie oznacza wejście pełni pogan — Paweł nazywa to sprawą wcześniej nieznaną i nie podaje daty. Nie wiemy, jak zbawienie Izraela ma się do zdania o jedynym imieniu, bo Paweł tych dwóch rzeczy nie zestawia. Wiemy natomiast, jaki wniosek on sam z tego wyciąga: nie uprawnienie dla kogokolwiek, lecz przestrogę przed uważaniem się za mądrego.
Zobacz też: Obrzezanie (brit mila) · Ezechiel · Paweł — znaczenie imienia · Jeremiasz — znaczenie imienia · Zachariasz — znaczenie imienia
