Mysterion (μυστήριον, transliteracja mustērion, Strong G3466) występuje w Nowym Testamencie 28 razy i za każdym razem wraca do nas jako „tajemnica”. Polskie słowo jest jednak zdradliwe, bo sugeruje coś, czego nie da się poznać. Grecki mysterion oznacza dokładnie odwrotność: rzecz, która była zakryta, a teraz została ogłoszona. Nie zagadka bez rozwiązania, lecz sekret, który właśnie przestał być sekretem.
Mysterion: sekret wtajemniczonych czy odsłonięty plan?
W świecie greckim mysterion należało do słownika kultów misteryjnych. Oznaczało obrzęd i naukę dostępne wyłącznie dla wtajemniczonych, przekazywane w zamkniętym kręgu, pod zakazem ujawniania. Sam rdzeń wiąże się z zamykaniem — ust albo oczu. Kto nie przeszedł inicjacji, nie miał prawa wiedzieć.
Autorzy Nowego Testamentu przejęli to słowo, ale nie z tamtej tradycji. Ich źródłem jest Księga Daniela w wersji greckiej, gdzie mysterion tłumaczy aramejskie raz — sekret snu królewskiego, którego nie odgadnie żaden mędrzec, a który Bóg objawia swojemu prorokowi. Struktura jest tam zawsze ta sama: Bóg coś zna, człowiek nie, Bóg to odsłania. Tajemnica jest więc etapem, a nie stanem trwałym.
Dlatego w Nowym Testamencie mysterion prawie nigdy nie występuje samo. Towarzyszą mu czasowniki oznajmiania, objawiania, ogłaszania i poznawania. To słowo w ruchu — opisuje przejście od zakrycia do jawności, a nie zaproszenie do milczącej kontemplacji nad czymś niedostępnym.
Gdzie w Piśmie występuje mysterion
Dwadzieścia osiem wystąpień to niewiele, ale ich rozmieszczenie jest znaczące: pojedynczo w ewangeliach synoptycznych, gęsto w listach Pawła, kilka razy w Apokalipsie. Jedyne użycie w ustach Jeszui pada przy wyjaśnianiu, dlaczego mówi w przypowieściach.
„A on odpowiedział im: Wam dano poznać tajemnice królestwa niebieskiego, ale im nie jest dane.” — Mt 13,11 (UBG)
Uczniom „dano poznać” — mysterion jest tu czymś przekazanym, a nie zatrzymanym. Przypowieść nie zasłania prawdy przed uczniami, tylko dzieli słuchaczy na tych, którzy chcą wejść głębiej, i tych, którym wystarcza obrazek. Paweł mówi natomiast o tajemnicy Bożej woli.
„Oznajmiając nam tajemnicę swojej woli, według swego upodobania, które sam w sobie postanowił;” — Ef 1,9 (UBG)
Rzecz warta uwagi: mysterion należy do Boga i dotyczy jego postanowienia, a nie ludzkich przeżyć religijnych. To Boży plan działania w historii, ułożony wcześniej i ujawniony wtedy, gdy Bóg uznał to za właściwe.
Jak mysterion działa w listach Pawła
Za każdym razem, gdy Paweł używa tego słowa, podaje zaraz jego treść. W jedenastym rozdziale Listu do Rzymian tajemnicą jest bieg dziejów Izraela i narodów.
„Nie chcę bowiem, bracia, abyście nie znali tej tajemnicy – żebyście sami siebie nie uważali za mądrych – że zatwardziałość po części przyszła na Izrael, dopóki nie wejdzie pełnia pogan.” — Rz 11,25 (UBG)
To nie jest mgliste stwierdzenie o niepojętych drogach Boga. To konkretna informacja o kolejności zdarzeń, podana po to, żeby wierzący z pogan nie popadli w pychę wobec Izraela. Podobnie w Liście do Kolosan.
„Którym Bóg zechciał oznajmić, jakie jest wśród pogan bogactwo chwały tej tajemnicy, którą jest Chrystus w was, nadzieja chwały.” — Kol 1,27 (UBG)
Tajemnicą okazuje się fakt, że Mesjasz mieszka również wśród pogan — coś, co dla pierwszego pokolenia uczniów było wstrząsem, a co Bóg zamierzył od początku. W Pierwszym Liście do Koryntian mysterion dotyczy z kolei przyszłości.
„Oto oznajmiam wam tajemnicę: Nie wszyscy zaśniemy, ale wszyscy będziemy przemienieni;” — 1Kor 15,51 (UBG)
Paweł nie mówi tu: „to sprawa niepojęta”. Mówi: „oznajmiam wam” — i podaje szczegóły przemiany przy ostatniej trąbie. Tajemnica została wyłożona.
Czego nie oddaje polskie słowo „tajemnica”
Polska „tajemnica” ma dwa główne odcienie i żaden nie pasuje. Pierwszy to sekret, którego ktoś celowo nie zdradza — tajemnica służbowa, tajemnica rodzinna. Drugi to rzecz przekraczająca ludzki rozum, o której da się tylko powiedzieć, że jest niepojęta. Mysterion nie jest ani jednym, ani drugim: to prawda, którą Bóg trzymał w ukryciu do czasu, a potem kazał ogłosić publicznie.
Różnica ma praktyczne konsekwencje. Kiedy uznajemy coś za „tajemnicę wiary” w drugim sensie, przestajemy o to pytać i zamykamy dyskusję. Nowy Testament robi odwrotnie: nazywa coś tajemnicą właśnie po to, żeby przejść do wyjaśnienia. Każde Pawłowe mysterion ma swoje „to znaczy”.
Osobna historia dotyczy jednego wersetu. Łaciński przekład oddał mysterion w tym miejscu słowem sacramentum i tak zaczęła się tradycja czytania go jako podstawy dla nauki o sakramencie małżeństwa.
„Tajemnica to wielka, lecz ja mówię w odniesieniu do Chrystusa i kościoła.” — Ef 5,32 (UBG)
Paweł mówi wprost, o czym mówi: o Mesjaszu i zgromadzeniu wierzących. Małżeństwo jest tu obrazem tej relacji, a odsłoniętą tajemnicą jest sam związek Mesjasza z jego ludem, nie obrzęd zaślubin. Greka nie zna w tym miejscu żadnego „sakramentu” — to warstwa dołożona przez tłumaczenie.
Dlaczego to ważne dla czytelnika Pisma
Biblijne rozumienie mysterion ustawia całą postawę czytelnika. Skoro tajemnice Boże są po to, by je ogłaszać, to nie ma w Piśmie wiedzy zarezerwowanej dla klasy wtajemniczonych, dostępnej wyłącznie przez pośredników. Jest tekst, który wolno czytać każdemu, i treść, którą kazano głosić na dachach. To jest praktyczny wymiar zasady, że Pismo tłumaczy się samo.
Słowo to zachowuje jednak swoją drugą stronę. Nie wszystko zostało odsłonięte i nie wszystko naraz. Paweł potrafi mówić o tajemnicy działającej w ukryciu i jeszcze nieujawnionej do końca.
„Tajemnica nieprawości bowiem już działa. Tylko że ten, który teraz przeszkadza, będzie przeszkadzał, aż zostanie usunięty z drogi.” — 2Tes 2,7 (UBG)
Jest więc i mysterion nieprawości — proces, którego mechanizmu nie widzimy wyraźnie, choć skutki są odczuwalne. Pełne odsłonięcie należy do przyszłości i zostało zapowiedziane w Apokalipsie.
„Lecz w dniach głosu siódmego anioła, gdy zacznie trąbić, dokona się tajemnica Boga, jak to oznajmił swoim sługom, prorokom.” — Ap 10,7 (UBG)
Tajemnica Boga ma się dokonać — i, co znamienne, została wcześniej oznajmiona prorokom. Boże sekrety mają w Piśmie stały kierunek: od zakrycia ku ogłoszeniu, od wąskiego kręgu ku wszystkim narodom. Kto rozumie mysterion, przestaje traktować niezrozumiałe fragmenty Biblii jako obszar zakazany, a zaczyna je czytać jak zaproszenie do szukania — bo Bóg ukrywa po to, żeby w swoim czasie pokazać.
Zobacz też: Mesjasz (Maszijach) · Księga Daniela · Paweł — znaczenie imienia
