W księdze Izajasza dwa obrazy kamienia stoją daleko od siebie i mówią o czym innym. W Nowym Testamencie zostają zestawione w jedno zdanie — raz przez Pawła, raz przez Piotra, niezależnie od siebie. Warto zobaczyć, jak wyglądały osobno, zanim je połączono.
Dwa miejsca u Izajasza
Dlatego tak powiedział Pan Bóg: Oto kładę jako grunt na Syjonie kamień, kamień wypróbowany, węgielny, drogocenny, utwierdzony fundament. Kto uwierzy, nie pospieszy się.
Iz 28,16
To obraz budowlany: fundament położony na Syjonie, wypróbowany i pewny, a przy nim zdanie o tym, kto uwierzy. W polskim tekście Starego Testamentu kończy się ono słowami o niespieszeniu się.
On będzie dla was świątynią, ale kamieniem potknięcia i skałą zgorszenia dla obu domów Izraela, pułapką i sidłem dla mieszkańców Jerozolimy.
Iz 8,14
I wielu z nich się potknie, upadnie i rozbije, będą usidleni i pojmani.
Iz 8,15
Tu kamień nie jest fundamentem, tylko przeszkodą na drodze — i to przeszkodą dla obu domów Izraela naraz. Oba fragmenty dzieli dwadzieścia rozdziałów i różny kontekst.
Paweł łączy je w jeden cytat
Dlaczego? Ponieważ o nie zabiegali nie z wiary, ale jakby było z uczynków prawa. Potknęli się bowiem o kamień potknięcia; Jak jest napisane: Oto kładę na Syjonie kamień potknięcia i skałę zgorszenia, a każdy, kto w niego wierzy, nie będzie zawstydzony.
Rz 9,32-33
Formuła zapowiada jeden zapis, a przytoczone zdanie składa się z dwóch. Początek pochodzi z Iz 28,16, środek z Iz 8,14, a zakończenie znów z Iz 28,16. Powstaje przez to obraz, którego nie ma w żadnym z tych miejsc osobno: kamień położony przez Boga jest zarazem tym, o który się potykają.
Zwraca uwagę zakończenie. U Izajasza czytamy, że kto uwierzy, nie pospieszy się; u Pawła — że kto wierzy, nie będzie zawstydzony. To różnica brzmienia między tekstem hebrajskim a jego greckim przekładem, którym Nowy Testament posługuje się najczęściej. Sens obu wersji idzie w stronę zaufania, które nie skończy się kompromitacją, ale słowa są inne i nie ma powodu tego zacierać.
Piotr robi to samo i dokłada psalm
Dlatego mówi Pismo: Oto kładę na Syjonie kamień węgielny, wybrany, drogocenny, a kto w niego wierzy, nie będzie zawstydzony. Dla was więc, którzy wierzycie, jest on cenny, dla nieposłusznych zaś ten kamień, który odrzucili budujący, stał się kamieniem węgielnym; Kamieniem potknięcia i skałą zgorszenia dla tych, którzy nie wierząc, potykają się o słowo, na co też są przeznaczeni.
1 P 2,6-8
Ten sam zestaw dwóch miejsc Izajasza, a między nimi trzeci tekst.
Kamień, który odrzucili budujący, stał się kamieniem węgielnym.
Ps 118,22
Psalm dokłada element, którego u Izajasza nie było: odrzucenie przez budujących. Dopiero z nim obraz jest pełny — kamień zostaje najpierw odrzucony przez fachowców, a potem okazuje się węgielnym.
Skąd wzięło się to połączenie
Nie jest to pomysł Pawła ani Piotra. Ten sam psalm cytuje wcześniej Jeszua, na zamknięcie przypowieści o dzierżawcach winnicy.
Powiedział im Jezus: Czy nigdy nie czytaliście w Pismach: Kamień, który odrzucili budujący, stał się kamieniem węgielnym; Pan to sprawił i jest to cudowne w naszych oczach?
Mt 21,42
Piotr powtarza go w mowie przed Sanhedrynem, dokładając jedno słowo, które zmienia adresata.
On jest tym kamieniem odrzuconym przez was, budujących, który stał się kamieniem węgielnym.
Dz 4,11
Odrzucili go, mówi, wy, budujący. Ten sam obraz w Liście do Efezjan służy już opisowi wspólnoty jako budowli.
Zbudowani na fundamencie apostołów i proroków, gdzie kamieniem węgielnym jest sam Jezus Chrystus;
Ef 2,20
Po co go używali
Zestawienie odpowiada na konkretne pytanie pierwszego pokolenia uczniów: dlaczego nie wszyscy przyjęli orędzie. Odpowiedź brzmi, że ten sam przedmiot może być fundamentem i przeszkodą, i że o wyniku decyduje reakcja, a nie sam kamień. Piotr dodaje przy tym, że potykają się ci, którzy nie wierzą słowu — punktem sporu jest więc zaufanie do tego, co powiedziane. Paweł ujmuje to jeszcze inaczej: potknięcie bierze się stąd, że o sprawiedliwość zabiegano jakby z uczynków, a nie z wiary.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, kto lub co jest kamieniem w samym Izajaszu. Dwudziesty ósmy rozdział nie podaje tożsamości, mówi tylko, że kładzie go Pan Bóg na Syjonie; ósmy rozdział mówi o tym, że przeszkodą stanie się sam Bóg dla tych, którzy się go nie boją. Identyfikacja podana w Nowym Testamencie jest świadectwem apostołów, nie wnioskiem wymuszonym przez tekst proroka. Nie wiemy też, czy Paweł i Piotr korzystali ze wspólnego, wcześniejszego zestawu tekstów, czy doszli do tego samego połączenia osobno — podobieństwo jest uderzające, ale żaden z nich o źródle nie pisze. Nie rozstrzygamy wreszcie, jak daleko sięga zdanie Piotra o przeznaczeniu; przytaczamy je w całości i zostawiamy w tej postaci, w jakiej stoi.
Zobacz też: Jeszua (Jezus) · Piotr · Paweł — znaczenie imienia
